Mga mangbabasa, ito ang aking malaking sanaysay ukol sa mga kapootan, kakitalangang di kanais-nais sating lipunan. Ngunit di pa ito final, dahil marami pa akong idadagdag, ayon sa banghay, ang kinasikotan pa'y apurahin ako sa iba-ibang bagay, kaya ang sanaysay nato'y matagal pang matatapos. pagpasyensya nyo na lang.

Ang lipunan Pilipino ay naabuo nea mga mamayan ng Pilipinas at Kaenyang ankan maging sa ibayong bansa, na bawt yis me kanyang katangian at kaugalian urig, hiram na pamana, o kusang nakamit at natutunan sarili, gaya ng etnika raca, religa, o/at okupasyon. Naga-alay sa mas-laki kabuoan ng isang komunidad Pilipino.

Ang lipunan Pilipiino ay masikot network ng ibaang sanga ng panig, sekta, o grup taos, na bawt sanga ay may ka-kanyang ugali at dinggin. Madalas hiwalay o sarinlan mula ibang sanga, o makupkop man ay maherap o abusad ang tanikala. Heto'y nagu-udyok ng mga pagkawarak sating lipunan.

Malimet atin pinatanghal, ay ayoen at abantag ng mga kalidad naipapatong ng sanga nato sa pagpapahalaga natin sarili at par di mapahiya sa mga banyaga, o tagalabas na makita ating kapiranggot na dangal at hangya, kahit pilitan ay bagkus blatkayo lamang. Ngunit, kabila dako di mapuna ng hubad na mga inla, ay mga lihim, luob at kuro, kinukubli ng ating tinaoan marahil di-kilala o di-alam, satin. Malaman, o makilala man, at di matanggap, di tarok, ay naga-patakot, mapasa'y praning puh yiba.

Ang talakayan ng paga-laganap ng pwers o kaalaman kontra kakitlangan ay di na una, kundi luma. Ngunit sa ibang son ng mundo ito'y di pa kitahin. Anng tao'y nalalagas sa mga pag-iimbot, di-ligtas kusa, kaya kelangan pang pagtibayan ang sariling pagmasid sa kitlangen, hinggil masens, magising at mag-act laban dito, na laging naga-sirit sa paglimot, pagbaya, pagmangmang ng tao.

Bilang itoien ak, taliba sa mga smaen naidudulot ng kakitlangan naipapalakas sakin konsyens atbudhi ng pandaigdigang mga liberal at makatao, ng unang bunsodro ng pamahalaang Canada, ipapapuna ko ang idi at hiligen maipatupad nato sa mga mamayan na saklap nakasabit sa tameme at batuging trungen- di-bisang napapairal ng ating lipunan, naka baon ang ugat mula pa sa mga ninuno, at kung sinong inapoan tayo, par maipabuti ang turi sa kapwa tao, at kapaligiran.

Sa lagayen ng ekonomya ta, na bukaka ang klakal ng Inang Bayan sa mga dyuhang klakal at mga etran paraan klakal nasasambit neto. Hal ay 'plenke item', 'labor tsip', 'alipinan iyt', ay illegal, na pag-ensayo, madali maka labaspasok ng bansa. Kahit sa gard kustom, gard cost, o gard pampang, ay nalulusotan. Mga katutubo o lokal na klakal, dalas abusad ng mga negosyant, napalala parin ng kulelat at trantad regulasyon pamahalaan, o kinakatawan nito. Di manlang maiugnay o makipulong kasama Kagawaran ng Raptens Human, at mga Grup Pligren pawari na ka-kanya, salamat ke 'System Bal.'

Sa talbog neto o/at ng bugbog na ekonomya Pilipinas, mga trabajo'y meron man ay kapusan ang sahod. Kun me taa-sahod man, heto'y mga simot na ng mga taa-inaral, o edukad lubo, na minorya. At kahit ng mga bobit o di rapdap lan-husay na tao, kumasundo lang dahil silay'y may 'itsura', 'mapera' par masuhol o kabilang sa "Pangkat Speical"., o sila'y pwede sa serbis pan-iyt, nasa par 'System Parding'.

Na lla na iba pang madampot matinong (mga) trabajo, hanapbuhay, at para ng nalaitan na awa sa bayan at pamilya, marami sati'y naki-sapalaran tumakas labas bansa, asa'y mas-buti ang idadatnan.

Datapwa'y ilan sa dumagat puh ibayohan ay layon ng babag at buyang ng tuklasan at abentur, halosen iba'y sapilitan at napilitan mga-ibayohan o lupainan kahit masakripis, maiwanan kanilang majal ng buhay, pamilya, at bansa, alang kumita ng ikakabuhay na mga label na sila'y sinoman. Lakeng bagdan dumagat liban sa Immigrants, Refugees (Legal o Illegal), ay OCWs, mga dumagat par mag trabj.

Sari-sari mga trabajo pwede mapatol puh OCWs. Heto'y maging dagatro ng sea cargo liner, roomboy, bellboy ng cruise, isdro sa BC, pabrikaro/makinro sa Taiwan, katulong sa Singapore, Hongkong, o Arabia, mekanik sa Guam Bases Ere Militar, o Enhinyer sa Tsina.

Ang baba okupasyon ay masaktien madusta tulad katulong, hubodro, laboro, dahil sa paglalahat ng sila'y mangmang, pulubi, bobo, prombi, o taga-bondok, ay mangmangen- ay nagiging di-inam na katutubong kultur, lalu ng mga taga-syudad, mas boka na sa mga dyuhan.

Ang katulong, di mapatatalo'y, apihan sating lipunan. Maski na ano pa ang tawag- yaya, nani(nanny), tsimay, mamay, atsay, sisiwa, atbp.., sila'y tinataguri pan-ddal klas mamayan at madalas ugat ng lokohan at salbajeng katatawahan. Madalas sa usapan, kun napagtuwaen, na pag 'pangit' ang isang nilalang(tao), lu na kun Pilipino'y may kaanyo na di kursonad, ang base tugon ay simple halakhak o umid lang saisip ay mababaw matuwa sa may biktiman. Ano pa, sasabihin na "Mukhang Katulong!" Porke pango, pandak, maitim, bruha, sabog ang buhok, sira ang 'porma' ay katulong na? Mangmangen ang paglalahat neto. Di ba marami, o mapangbilang satin ay pango, pandak, maitim, na ilan lang sa ating katangian ng lahing Pilipino. Kun dinudusta ang mga katangian neto, ay dinudusta narin ang kapwa Pilipino-dinudusta mo ikaw.

Bagama't ang pag-wari at paglalahat nato'y lamang kesa hindi, ngu, di dapat heto'y isanhi pag-pake para idusta ang mga katulong, atin mga kabayan. Meron din mga may taa-inaaral, matalino, na di nakatapos ng pag-aaral, di nakakamtan ng trabajo, o pulubi, dulot ng malas. Nasagayong kapalaran, tanging maging katulong nalang kanilang napasukan.

May kilala ak mga katulong na maayo ang buhay. Sila'y ma'y mga sariling bahay o mansion, pamil, kotse, ariarian panlibang modern, ala sofisticated, kahit na sila'y katulong. At tutol sa mangmangen panlalahat, ilan ay di masasabing, pango(sarat), pandak, maitim, pero me mga pinag-aralan, dating trabajo tulad ng BSP (Bangko Sentral ng Pilipinas), o guro sa dlubhasan, nagtuturo ng agham, o panmataas na aralin. Ang mito ga-langitang buhay paga-trabj ibayohan ay siyang nagtutulak sa mga kapuspalad nating mga kabayan.mag-ibayohan at maging katulong. Pwede mangyari, maging totoo ang mito, ngunit, ang katotohanan, marami ang nasasadlak sa kahirapan.

Kahit na mga katulong ay mangmang, pulubi, bobo, prombi at tagabondok. Nu naman? Ano magagawa natin kun ganun silang pinanganak o na humog sa di nila sadya o sala? Nu pake natin? Ba't di natin sila bigyan palar par ipaunlad sarili nila, kahit paano'y hwag silang saktan?

Walang masama sa katulong. Ang saligang sabin namay 'Taong tumutolong' Anong Masama sa taong tumutulong? Wala, liban kun labsen ng aktibidad at aksyon sa pagtutulong ay kasamaan. Kamalasan, limet dahilan iniisip natin na sila'y rapdap magsilbi sa lipunan, parang mga alipin may sala. Di akalain na ang pag-iisip netong kitlangan ay sala mismo.

Ang mga katulong, kabilang sa lim angaw OCWs, na masidhi magsakripis magdusa sa trabajo, alang makaipon ng pera o makabili ng materyal maipapadala puh pamil sa Pilipinas, kahit na wala ng matira sa sarili. Kahit datnan nila ang mga maltrato, pag-api, pag-harass pan-iyt, pankatawn, o salita, depend sa amo, sa git neto. Ilan libo OCWs ay namatay sa trabajo o sa dagli udtong pagbalikbayan, ilan ay may pagi-litis at natili parin sa ibayong bansa, depend sa system husgaan ng yaung bansa, malamang sila'y parusahang lubha at di-trung. Ilan sa sikat na biktim ng trabajo ay sina Flor Contemplacion, at Delia Maga. Kahiyaan ating pamahalaan na walang nagawa sa pagkamatay ng mga kabayan ng walang trung litis. Baga taon, ilan bilyon dolars ang hlaga pinapasugo ng OCWs puh Pilipinas, na ilan bagdan ng GNP. At ano ganti natin sa mga OCWs, lalu 'baba' trabajador-Pagu-dusta. Di man lang natin tulongan ang kapwa kabayan, o ipagtanggol ang di-trung trato skanila.

Ang mga hubodro, o sayawro(sa pakay pan-iyt), ay karbal ng mga katulong sa masamang palad pintasan. Di man sila mas mark na bobo, kantyawien sila'y mabilang 'mga walang hiya'. Nabuod na sila'y walang galang-sarili, me asal hayop na me mabagsik instink-pan-iyt, bawhangsril, o mababaw ang kaligayahan o pagpuna sa sarili; kaya binebenta o pinapaarkila kanilang katawn, pakay pan-iyt, o simpleng libangan. Na sukli lang ay barya ng amo, ngunit panbuhayen sa kanila, at ng pamil nila sa Pilipinas

Bagama't nalampasan tayo ng Thailand sa pag-export ng serbis at produkt pan-iyt, ang Pilipinas ay di naantala ilang nito. Ngunit mas dalas mapansin at pinapansin at nikakatha, lalu ang mga katangiang makasira sa kawawang taong lan-tanggol.

Sa kultur Pilipino, mahalaga ang peg-iyten, na ang pegvirgoen ay ipanatili hanggang ikasal sa banal o dangal na seremon, o ialay lang ang kayaen ng pag-iyten par lang puh yis/mga asawa o majal. Naturi silang balintuna sa panindigang Pilipino. Sila'y pinagsumpang mga taksil sa budhi na 'makapamil' Pilipino, na mga kitlangro. Kaya sila'ysila'y ganon nang pintasien mga panlalait. 'Alembong', 'kiri', 'haliparot', 'bastus', 'malandi', 'libug', 'lantud- ay ilan sa mga palabra pagtukoy sa mga hubodro, o mga sayawro, natatawag ding Japayuki (sabin ay 'galing Japan'), dahil limet ay natutungo Japan)-lahat term paninira.

Taliwas sa madlang paniwala, ang mga hubodro ay may galang-sarili. Sila'y mga asawa, anak, at pamil, majal sa buhay, na marangal nilang pinaglilinkuran, sa kabila ng mga malisa ng trabajo. Sa kanilang karanagalang batas o puna sa buhay, ang lahat ng pagkakayod alanganan sa pamilya, para sa mga kapatid mula Pilipinas. Tulad ng mga katulong, o mga 'baba' okupasyon na OCWs (ngu mas kanila'y empleyad ng sindikat o organisaa salarin) Sila'y nakibaka magtrabajo puh ibayo dagat, sa hirap at ginahawa. Tulad sa karamihan ng OCWs, lalu sukat sa mga katulong, sila'y napupukol sa herap at hirap, nagdudrsa sa mga sugat pankatwan, lu sugat damdamin, na kasaili, at tanggapan na sa trabajo.

Mahapdi ang mga saktan ng OCWs, na malamang pirmi na sa kanilang tinaoan-lahat neto'y sakripis par kanilang pamil, majal sa buhay. Ang kirot sa mga sakripis nila'y madalas malimutan, mable-wala ng mga nasilbihan, mga kamag-anak nila, at ng mapagkitlang masungit mga Pilipino. Ngu, sa lipon ng mga mangungulimbat, may mga busilak na nakikirandam, nakikiramay, nakakintindi ng mga pagdurusa nila, ay mga tunay ng nagmamahal sa kanila. Ang mga OCWs ay tunay na bayani ng ating panhon. Ating ipagmalaki kanilang mga tagumpay-di sa kelangan maranas kanilang pagheherap. Magwakas nalang pagudusa, ay sulit na.

Sa histor nasamsam natin, ilan libong taon bagu pa napadpad ang uang galleon ng Espanol sa kapuloan, meron na tayong ugnayan sa mga karatig bansa, mga kaharihan, at tao ng timog silangan Asya, o sa ngayon, tinatawag na Oceana.

Ilang mga mananalakal Intsik at kanilang pamil ay tumiraan kasama sa mga natib ng kapuloan. Mapalipas ang oras ila sa kanila'y nag-asawa sa mga katutubo. Sila'y untiang lumago, lu nung panhon ng Kastila, saanman sila matipon ay natataguyod din kanilang pagkaIntsik sa komunidad. Sila'y matangkakal sa kapwa Tsino, sa pamumuhay-nagtayo ng bahay, templo, bahayklakalan, tindahan, mga gusaling Intsik, hanggang kanilang komunidad wari'y is bayan Intsik. Nang mapalagay sa pamahalaang kastila na ito'y balakid sa kanilang ipuntahan, pinalayas nila ang mga Intsik puh labas ng Manila, ntawag-Parian. Ang maltrato nato'y di duda mabigat sa luob nila. Ngunit parang damong ligaw, tutubo uli. Nagsimula ulit ang mga Intsik magtayo ng bayan Intsik.

Datapwa'y ilan beses na nagbalak ang mga Intsik magtayo ng kaharian o pirming paglulupa sa kapuloan, pukaw ng mga pinuno gaya nina Limahong, Engkang, at Kosingga, di sila sukdolang nagtagumpay, pero lubha kanilang napansala sa bayanen. Siguro'y nagsimula rito ang pagkapraning, pag-iingat natin sa mga hangarin ng mga 'Chinaman'. Ngu, ang histor ay di na mababalik.

Ngayon, ang mga Intsik ay natarang is sigsig, masagana komunidad sa Pilipinas, as Mundo. Kanilang pagkamakamana, pagkamaka-Tsina, ang siyang kaden ng kanilang unidad. Dahil sa kanilang pagwagi, sa iba'y nabaon sa hirapen, sila'y madaling mapagbintangan salot ng buhay. Madalas silang ika-inggit. Sa inggit nato, napaga-tankang, mandaraya, madugas ang mga Intsik, mga bwakaw at traydor, mga may tawang asong balak, sakopin ang buong mundo (mapapakita nalang, sa kanilang dami, yis bwt lim ay Intsik/Intsikang lahi/ugnay).

Tumubo ang balatong ng kitlangen at pooten kontra lahat Intsik, naitanim ang damong ilang, ng di-pagraya sa anumang Intsikan. Ang bunga ng kitlangin ay mga term paninira/panglait o pang-asar Intsik tulad ng 'Intsik Beho', 'Chekwa', 'Talsik Laway', 'Toyong Ulo' ay laging natutukoy sa di kursonad Intsik.

Sindak sa mga me budhi Human, ang mga Intsiksati'y laging nasasabwa't sa mga biro maging masama. Mga sanhi lang kusa ay pag-inggit at paggalit. Iba'y nahikayat puh pag-asar sa Intsik pagit udtoan. Na malas, na-expres di naisan sa parang murahan. Mga karumalan ng utak madumihan husto hanggan grabe, maging wirwir dahil sa pooten Intsek. Lu sa pulubi may bintang sila'y nasadlak dahil sa mga Intsik, akus nilang bwakaw na nananakawan sila. Masaklap, madadaan sa mga paga-dakip ng mga Intsik, par mapansin, na tanging pakay ay magtubos, di kailangan dahil sa trungen. Ang pagdakip ay is kas di maagust na, ang trato'y is pa. Ang trato'y mapag-iba sampay sa kano ikapoot o kasadist ang nandakip. Tortur, paggutom, pag-uhaw, pag-hapo, na dusa pankatawn, maslala'y dusa damdamin o luob sa labsan ng paga-gahas, pagligalig pan-iyt, pagka-mutilate na malamang maaging pirmi mark paga-dus- ay ilan pwede datnan ng nadakip habang sila'y bilanggo, at sukdolang litis di makataong pagkatay.

Meron mang mga bwakaw, makasarili, madamot, me-dyo(s)-pera Intsiks, di dapat ipanlalahat, ipagbintang laban Intsik. Walang susulpot na trugen kun di maka Human ang paran paglitis. Ang mga salarin, at manlalabag konstitusyon demokratik, ay mas lagot kun lipunan ay nagutulongan, at pag-vigilant alang makalamang, ay di-trung.

Ilan sa basbas naidulot ng pagtagpo natin sa Intsik, ay pagyabong ng ating kultur at lahi. Kasali sa ibang lahi, masasabi tayong Pilipino ay produkt ng pagmamahal, ugma ng iba't ibang lahi't kultura, a base sa Malay o Java Man, ayon sa Histor ng Ebolusyon.

Tayong Pilipino'y mga hangya sa lutong Pilipino. Ngu toto'y maer dito'y pamana/hiram o taguriang lutong Intsik. Mga sikat papaborit kusa na satin bokabular kayn ay 'lumpia', 'pansit', 'tsitsaron', 'bola-bola', 'siopao', 'tokwa/tofu', sars tulad 'toyo', spice tulad 'Vetsin (MSG- nprove pan-agham naga-dulot ng migraine, o utk cancer)'-ay hango Intsik kayn. Mga pagdadamit ng kangan, tsinelas, bakya at pag-util ng payong, at paglusaan lahat kulay puti ang suot-ay hango rin Intsik. Ang mga sugal hanggan ngay haling parin ng mga Pilipino. Kagaya ng 'kwaho', 'pangginge', at 'hweteng' ay hango Intsik. Mga salita tulad ate [

Tayo bilang sanbayanan ay nahumog di sa kultur Intsik. Sa ilan dan taon natin paga-ugnay sa Intsik, nagkamit tayo natuto tayo sa kanila ng mga alamen, uk teknologa, pala-gawi na ng kanilang bihasnen. Paggawa ng pulbur gun, paga-mina ng ginto, paggawa ng alahas, paga-panday, paggamit ng porsela, tingga, pilak, atbp… Di sa ninuno kapuloan ay di nabihas, o di avatad sa teknologa, kunde, ang pagpalitan ng kaalaman at ga-kunan, ay uring paguugnay kapit-harien nuon. Marami tayong nimana sa bihasnen Intsik.

Ang paghalo nila satin ay nagpahatid bagong halo sating maharlikhang dugo. Ang mga Intsik-Pilipino ay mas kilalan sa pagmamayan o Tsinoy mas kilalan sa lahi, mas hati mul Intsik at Pilipno ang mga magulang. Ang mga Tsinoy (Intsik-Pilipino narin) ay mga mamayan Pilipino. Nakasangkot na sila sa ating kultur Pilipino, at sa maraming bagay, mas Pilipino pa ang ugali kesa mga madlang kayumangging Pilipino, sa di sila mas-palaan.

Dapat itakwil ang mangmang ng paglalahat, nag-uugat sa kitlangan. Tanggapin sila'y nauna'y tao, at kapwa kabayan, at dapat magsuhayan magtulongan. Mabuti maging katulong para sa kapwa, na ito'y di pawang para di matulongan ang sarili.

----------------------------