Iwwer Esperanto

Eng Sproch vun der internationaler Frëndschaft

Esperanto ass eng neutral international Sprooch, déi et Mënschen vu verschiddenen Natiounen a Kulturen erméiglécht, sech op gläichem Fouss ze begéinen a mateneen ze schwätzen. Den polnësch-jiddëschen Dokter Ludwik Leyzer Zamenhof (1859-1917) huet dës Sprooch am Joer 1887 ënnert dem Schrëftstellernumm "Dr. Esperanto" ("esperanto"="deen, deen hofft") lancéiert; dësen Numm ass dann och fir d'Sprooch selwer zréckbehale gin.

Esperanto zeechent sech doduerch aus, datt et kenger Natioun gehéiert: jidderee muss déi selwecht Méi op sech huelen, fir et ze léieren, jidderee mecht dee selwechte Wee, fir op deen Aneren duer ze goen. Esperanto ass d'international Sprooch vun der Frëndschaft.

D'Zil vum Esperanto ass et glat a guer net, déi aner Sproochen ze ersetzen. Et soll nëmmen als neutral Sprooch an der internationaler Kommunikatioun benotzt gin. Och wann Esperanto zueleméisseg keng Weltsprooch ass, sou get et nawell dach, iwwer all Kontinenter verdeelt, honnerdausende Leit, déi Esperanto nët nëmmen op Kongresser oder am (elektronësche) Bréifverkéier, mee och am Alldag, heiansdo esou guer an der Famill schwätzen.

Esperanto bitt eng alternativ Aart a Weis, fir aner Länner a Kulturen kennenzeléieren. Vill Esperantiste benotzen op hiire Reesen e weltwäit  Netzwierk vu Begäschtegongsméiglechkeeten, de sougenannte "Pasporta Servo", e Verzeechnes vun iwwer 1000 Adresse vun Esperantisten a méi ewéi 70 Länner, déi bereet sin, aner Esperantospriecher fir näischt bei séch opzehuelen an hinnen hir Stat oder Heemécht ze weisen.

Eng kloer a logësch Sprooch, déi (relativ) einfach ze léieren ass

Esperanto ass op der enger Säit e gudde Krack méi liicht ze léieren ewéi iirgendeng national Sprooch, well säin Opbau méi einfach a méi regelméisseg ass. Op der anere Säit ass et awer ërem esou streng a kloer ewéi Latäin a kann doriwwer eräus an all Gebitt, sief et am Alldag, an der Literatur oder a Wëschenschaft an Technik, benotzt gin.

Esperanto ass relativ liicht fir déi Léit, déi op d' mannst eng europäësch Sprooch kënnen (wat fir de gréissten Deel vun der Weltbevölkerung de Fall ass), well seng Wierder aus Wuerzelen ofgeleet gin, déi gemengerhand an den europäësche, virun allem de romanësche Sprooche viirkommen. D'Orthographie ass phonetësch, dat heescht, all Wieder gin esou geschwat, wéi se geschriwwe gin. Fir dat ze erméigléchen, ass en eegent Alfabet entwéckelt gin, wat op deem laténgësche baséiert, awer fir gewësse Läuter extra Buchstawen huet.

D'Grammär ass einfach a regelméisseg; Substantiver, Adjektiver, Verben an Adverben hu charakteristësch Endungen. Et gët nëmmen e bestëmmten, onverännerléchen Artikel, "la" (z.Bsp.: "la amiko" - "de Frënd"). Substantiver hu kee Genre a gi gekennzeechent duerch d'Endung "-o"; de Pluriel get markéiert duerch "-oj", an den Akkusativ bzw. den direkten Objet  duerch "-on" ("-ojn" am pluriel): "la amiko" ("de Frënd"), "la amikoj" ("d'Frënn"), "la amikon" ("dem Frënd"), "la amikojn" ("de Frënn"). D'Adjektiver hun d'Endung "-a": "amika" ( "frënd(schaft)léch"), a kréie Pluriels- and Akkusativendungen no de Substantiver, vun deenen se ofhänken: "la bonaj amikoj estas tie" ("déi gudde Frënn sin hei") - "mi vidas la bonajn amikojn" ("ech gesinn déi gudd Frënn").

D'Verbe sin alleguerte regelméisseg an kréien nëmmen eng Endung fir all Zäiten a Moden: "mi iras" (Indikativ Präsens: "ech gin"), "mi iris" (Indikativ vun der Vergaangenheet: "ech si gangen"), "mi iros" (Indikativ vun der Zukunft: "ech wäert goen"), "mi irus" (Konditionnel: "ech giff goen"),  "vidu" (Imperativ bzw. "Volitiv": "géi" bzw. "gitt"). D'Endunge si fir alleguerte Persounen identësch: "mi iras" ("ech gin"), "vi iras" ("du gees"), "li iras" ("hee geet"), "ni iras" ("mir goen"), "vi iras" ("dir gitt"), "ili iras" ("si gin"). Adverbe kënnen duerch d'Endung "-e" ofgeleet gin: "amike" ("frënd(schaft)léch").

Ët gët eng ganz Rei vun Affixen, déi u Wierder ugehaange kënnen gin an déi et esou erlaben, nei Bedeitungen a Begrëffer ze schaafen: "lerni" ("léieren"), "lerni-GI" ("léieren din, bäibréngen"), "lern-EJ-o" ("Uert, an deem geléiert get, Schoul"), "lern-EJ-a" (adj.: "schoul-"), "lern-EJ-ESTR-o" ("Meeschter vun enger Schoul, Schoudirekter"). Wéi am Däitschen oder a gewëssen asiatësche Sproochen ewéi d'Tiirkésch, as et méigléch, Wieder aus aneren zesummenzesetzen.Doduerch kann de Wuertschatz vum Esperanto praktësch onbegrenzt erweidert gin.

Weider Informatiounen (net nëmmen) iwwer den Opbäu vum Esperanto kënnt Dir z.B. um däitschen Esperanto-Site gewuer gin.

Eng lieweg Sprooch mat enger eegener Kultur

Esperanto ass längstens zu enger lieweger Sprooch gin, an däer Zeidonge geschriwwen a Radiosemissioune geschwat gin. Dat soll nët verwonnere, sin dach och dat modernt Hebréiësch an dat sougenannte "Nei-norwegësch" "kënschtléch" Sproochen. Et get net nëmmen en Esperanto-Weltverband mat enger ganzer Rutsch Landes- a Fachverbänn, mee och eng Sproochakademie, déi sech ëm d'Fleeg vum Esperanto këmmert, an esou guer eng International Wëssenschaftsakademie (mat Sëtz zu San Marino), däeren hir Geschäftssprooch Esperanto ass.

An Esperanto gi Gedichter, Romaner an Theaterstécker geschriwwen an all Zorte vu Musik gemaach. Nimm ewéi Kalman Kalocsay, William Auld, Spomenka Sitmec, Trevor Steele, Mao Zifu an Abel Montagut, fir nëmmen e puer ze nennen, sti fir eng Literatur, déi de Vergläich mat aneren aushält. 1993 huet de PEN, den Internationale Klub vun den Poeten, Essayisten an Novelisten, esouguer eng eegen Esperantosektioun geschaf an 1998 gouf zum éischte Mol an der Geschicht en eminenten Esperantodichter, de William Auld, fir den Nobelpräis virgeschloen.

Esperantiste ville sech nët nëmmen hiren eegenen Natiounen a Kulturen zougehéiereg, mee och als Mêmbere vun eng internationaler Gemeinschaft, déi nët nëmmen duerch eng gemeinsam Sprooch, mee och duerch eng gemeinsam international Kultur an en humanistëscht Engagement fir d'Verstännegong ënnert de Völker zesummegehale gët.

Zréck op d'éischt Säit