To co pozostało ...

CZĘSTOCHOWA

Cmentarz - obecnie teren Huty Częstochowa. Założony w 1799 roku (1780?), powierzchnia 8,5 hektara, częściowo ogrodzony. Jako miejsce lokalizacji wybrano obszar na prawym brzegu Warty, nieopodal wsi Kucelin, poza ówczesnymi granicami miasta. Cmentarz był później wielokrotnie powiększany , a po raz ostatni uczyniono to w 1907 roku. Został on wówczas poddany przebudowie i ogrodzony. Cmentarz został wytyczony na planie nieregularnym, z centralną aleją pośrodku. Groby znajdują się po obu jej stronach w układzie rzędowym. Cmentarz należy do największych i najbardziej wartościowych tego rodzaju obiektów w kraju. Liczy około 4500 grobów, w tym z pierwszej połowy XIX wieku ok. 0,5%, z II połowy XIX wieku ok. 20%, z I połowy XX wieku ok. 75% i z II połowy XX wieku około 5%.
    Najstarszy istniejący nagrobek z napisem hebrajskim pochodzi z początku XIX wieku, z napisem polskim z roku 1866 (nagrobek Jakuba Tannenbauma). Z grobów o znaczeniu historycznym należy wymienić przede wszystkim kilka grobów masowych Żydów zgładzonych przez hitlerowców oraz ohel cadyka Justmana zmarłego w 1920 roku. Na jego grób przyjeżdżają do dzisiejszego dnia chasydzi z całego świata.
    Na nagrobkach z początku XIX wieku litery hebrajskie są wypukłe. Nie istnieją nazwiska na macewach tylko imiona z dopisanym imieniem ojca. Pod koniec XIX stulecia są wykonywane w hebrajskim, polskim i niemieckim języku. Po ostatniej wojnie światowej na kilku starych macewach dopisano imiona ludzi zamordowanych przez hitlerowców, większość z nich napisana jest w języku polskim. Tak samo na nagrobkach Żydów zmarłych po wojnie.
    Na nagrobkach można znaleźć nazwiska wykonawców macew, podpisy po hebrajsku i polsku. Nazwiska: Perec, Reuch, Gelber i Haskolowicz. Na części nagrobków zostały jeszcze oryginalne kolory: czerwony, czarny i żółty. Na innych są litery malowane złotą farbą.
    Pierwszym pochowanym na cmentarzu był w 1800 roku Izaak syn Moszka. Ponad dwa lata trzymano straż nad tym grobem, by nie został on zbezczeszczony. W kolejnych latach przybywało grobów. Pierwszą Żydówkę pochowano w 1816 roku, była nią żona Bera Ginzburga, Brajndla. Ostatni legalny pogrzeb odbył się 3 maja 1970 roku kiedy został pochowany Albert Dawid. Do 1973 roku po kryjomu pochowano jeszcze kilku zmarłych.
    W 1997 roku dokonano spisu części nagrobków znajdujących się na cmentarzu. Oznaczono około 2000 macew.

Pomnik - na cmentarzu żydowskim. Wzniesioony na zbiorowej mogile pochowanych tutaj ofiar masowej egzekucji Żydów getta częstochowskiego, dokonanej przez Niemców w 1943 roku.

Pomnik - na cmentarzu żydowskim. Wzniesioony ku czci poległych członków Żydowskiej Organizacji Bojowej.

Tablice - ul. Kawia 20/21 - umieszczone wee wrześniu 1964 roku na zbiorowych mogiłach około 2000 Żydów, rozstrzelanych przez Niemców w dniu 24 września 1942 roku podczas likwidacji getta. Na tablicach napisy w języku polskim i żydowskim.

Tablica - Budynek Szpitala im. Rydygiera uul. Mirowska 15

Tablica - Gmach Filharmonii ul. Wilsona 166 (zbudowany na gruzach Nowej Synagogi)

Tablica - Plac Bohaterów Getta - odsłoniętta 20.04.1993
 
 

OBIEKTY NIE ISTNIEJĄCE:

Synagoga, Stary Rynek 15
Tymczasowa modlitewnia założona po odłączeniu się częstochowskich Żydów od gminy janowskiej. Powstała ona w domu N.Bermana. W drugiej części tego domu urządzono łaźnię rytualną.

Stara synagoga, ul.Nadrzeczna
Jej budowę rozpoczęto w 1765 roku. Wg przekazów miała ona ciekawą architekturę i bogaty, jak na ówczesne możliwości finansowe gminy wystrój wewnętrzny. W roku 1872, kosztem 25 tysięcy rubli, synagogę powiększono i dokonano jej restauracji. Inicjatywę tą podjął wówczas prezes gminy Leibel Kohen. Powołano komitet budowy. Sąd rabinacki postanowili o budowie bóżnicy i zwołaniu w tej sprawie zgromadzenia wszystkich Żydów z miasta. Zgodnie z tradycją postanowienie sądu ogłoszone zostało przez dwóch posłańców, którzy chodzili od domu do domu, stukając drewnianym młotkiem do drzwi lub okien mieszkań żydowskich. Przybyli na zebranie Żydzi zostali zobowiązani przez sąd rabinacki do złożenia według swojej zamożności, ofiar na ten cel. W niedługim czasie zebrano odpowiednią sumę i przystąpiono do prac budowlanych. Bóżnica przy ulicy Nadrzecznej służyła Żydom aż do końca lat dwudziestych XX wieku. Wówczas to okazało się, że wymaga ona generalnego remontu. Z inicjatywy rabina N. Asza i przy dużym finansowym udziale gminy żydowskiej w roku 1928 - 29 synagoga została odnowiona. Remont i renowację przeprowadzono według planu zrobionego przez prof. Willenberga. Odnowiona synagoga wyróżniała się oryginalnym charakterem żydowskim jakie nadawały mu wspaniałe elementy architektoniczne i wystrój wnętrza, wykonany zgodnie z założeniami projektodawcy. Tym samym wzbudzał powszechne zainteresowanie i podziw pośród społeczności żydowskiej. Na wschodniej ścianie usytuowany był Aron ha-kodesz w którym przechowywano zwoje Tory. Miejsce to było przysłonięte i oddzielone bogato zdobioną zasłoną, zwaną parochetem. W centralnym punkcie synagogi, po przeciwnej stronie stała bima (z hebr. "podwyższenie"). Wnętrze bóżnicy oświetlały nisko wiszące, pięknie zdobione świeczniki. Światło dzienne docierało do wnętrza z wysoko umieszczonych okien, sprzyjając atmosferze uniesienia religijnego, bowiem dolne partie wnętrza tej budowli były zaciemnione, natomiast sufity były rozjaśnione. Synagoga została zburzona na początku wojny w 1939 roku.

Nowa synagoga, ul. Wilsona 16
Powstała w roku 1899 przy ówczesnej ulicy Spadek i Aleksandryjskiej, w miejscu gdzie dziś wznosi się gmach częstochowskiej filharmonii. Inicjatywa jej budowy wyszła od Żydów postępowych, wywodzących się z kręgów Haskali. Wybrano komitet na czele z Henrykiem Markusfeldem i Henichem Templem oraz innymi zamożnymi przedstawicielami gminy żydowskiej. Zbudowana synagoga była jedną z najbardziej okazałych na terenie ówczesnej Polski. Obiekt stał się własnością komitetu. Markusfeld tłumaczył to tym, że nie można go przekazać gminie żydowskiej na własność, gdyż ta z czasem mogła się sprzeciwić autonomii postępowej synagogi, w której modlący się sami wybierali przywódców intelektualnych i duchowych. Żydzi zgrupowani wokół tej synagogi wybierali na swoich intelektualnych i duchowych przywódców wybitnych uczonych żydowskich słynnych w całej Polsce, takich jak: historyk prof. Meir Bałaban, dr H. Hirszberg. Dr H. Hirszberg podczas pobytu w Częstochowie stworzył podstawy pod utworzenie w tym mieście Żydowskiego Instytutu Wiedzy, bogatej Biblioteki Judaistycznej oraz zorganizował szereg wykładów, które obok niego prowadzili prof. Mosze Szor, dr M. Brojde i inni.
    Przy Nowej Synagodze słynny kantor Abraham Ber Birnbaum utworzył szkołę kantorów. Wyszło z niej wielu słynnych kantorów nie tytko na ziemiach polskich, ale Rosji, Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych.
W latach poprzedzających wybuch II wojny światowej częstochowska gmina żydowska coraz częściej i hojniej wspierać musiała działalność Nowej Synagogi, stąd też dokonano nowego aktu prawnego, w oparciu o który stała się ona własnością gminy.
    Po wybuchu II wojny wszystkie synagogalia, jak i inne zrabowane przez hitlerowców kosztowne przedmioty pochodzenia żydowskiego zmagazynowano w pomieszczeniach lub w pobliżu synagogi. 25 grudnia 1939 roku budynek ten został spalony przez niemieckich nazistów. Razem z synagogą spalono Bibliotekę Judaistyczną, zawierającą wiele cennych pozycji. W roku 1955 ówczesna Rada Miejska podjęła decyzję o budowie Filharmonii na zgliszczach synagogi.

*

     Na terenie miasta istniało wiele chasydzkich sztibl (modlitewni). Nie wyróżniały się niczym pod względem architektonicznym od otaczających je domów. Najczęściej urządzane były w prywatnych domostwach i programowo unikały jakichkolwiek ornamentów i detali. Każda grupa chasydzka miała własne sztibl. Byli to Chassidim: Suchaczower, Aleksander, Ostrowcer, Skerniewicer, Grudzinsker, Pilcer, Belzer, Ropszicer, Amszinower i Noworadomsker Chassidim. Wśród nich wyróżniały się cztery bóżnice chasydów związanych z dynastią cadyków z Góry Kalwarii. Pierwsza z nich mieściła się przy ul. Nadrzecznej 36 i należała do największych i najliczniej uczęszczanych przez chasydów. Bóżnicę tą wspierali dwaj znani fabrykanci Jahezkiel Fiszl i Józef Dziubas. Obaj byli właścicielami znanej fabryki mydła pod nazwą "Dziubas Fiszel". Przylegające do siebie dwa budynki: mieszkalny i bóżnicy, stał nieco na uboczu, z dala od zgiełku wielkomiejskiego, znane były chasydzkiej społeczności z faktu, iż zawsze były w nich otwarte drzwi dla ubogich i potrzebujących.
Dwie inne bóżnice chasydów znajdowały się przy ul. Nowy Targ 2, Alei 31. Chasydzi Krimolowa modlili się w sztibl przy ul. Warszawskiej 22. Określano ich potocznie jako minjan krakowski. Modlono się w niej według wzoru Krimolowskiego rabina. Wielki Rabin Krimolow Natan - Chaim Rabinowicz był jednym z czterech synów cadyka z Radomska. Wśród uczestników modlitw w tym sztibl wyróżniali się rabin Zwi Hirsz Kieiman i jego syn Abracham Mosze. Modlitwom przewodził rabin Fiszel Weidenfeld. Słynął on z pięknej intonacji i zgodnego z rytuałem odprawiania modlitw. Trębaczem był Szlomo Złotnik, który z racji wykonywanych czynności związanych z przygotowaniem koszernego pożywienia zwany był szohetem (rzeźnikiem). W modlitwach uczestniczyli także Meir Ber Kartuz wraz z synem Dudelem, a w latach poprzedzających II wojnę światową modlili się w niej także: Izrael Częstochowski, Meir Ber i Izrael Garmo.
Całkowicie odmienny charakter miał sztibl "Braslawer Chassidim" zwanych "Martwymi Chasydami" mieszczący się przy Alei 6. Rabi Braslawer mówił swoim chasydom, aby po jego śmierci nie wybierali jego nastepcy, lecz aby przychodzili do jego grobu a on będzie im pomagał. Inny dom modlitwy funkcjonował przy ul. Prostej oraz przy Katedralnej 10.
W Częstochowie istniało też kilka tzw. minjan (grupy modlitewne) oraz małe bóżniczki cechowe rzemieślników żydowskich np. krawców.

* * *

     Przy obecnej ul.Garibaldiego funkcjonowała mykwa - łaźnia służąca do rytualnych oczzyszczeń ludzi i sprzętów. Decyzję o jej budowie wysunął rabin Nahum Asza. Było to w tym samym czasie, kiedy podjęto decyzję o budowie Nowej Synagogi. Inicjatywa ta znalazła poparcie wśród częstochowskiej społeczności żydowskiej. W wyniku inwestycji na którą środki przeznaczyła gmina żydowska, powstał duży nowoczesny, wyposażony w najnowsze urządzenia sanitarne budynek.

*
Na tej samej ulicy znajdował się dom przedpogrzebowy.

*

Dom noclegowy, ul. Kozia,
Obecnie plac zabaw przy przedszkolu. Niegdyś znajdował się tam dom noclegowy prowadzony przez Żydowskie Stowarzyszenie "Hachnasat Orchim" ("Gościnność").
 



OKOLICE CZĘSTOCHOWY

BRZEŹNICA NOWA     
Synagoga, w pobliżu strumienia płynącego przez miasto
Wielka budowla z cegły, wzniesiona na około 15 akrach ziemi. Na parterze mogła pomieścić 500 osób, posiadała też balkon (babiniec) przeznaczony dla kobiet. Do synagogi przylegał Bet Midrasz mogący pomieścić 100 osób. Na dziedzińcu obok synagogi bawiły się żydowskie dzieci. Ostatnim rabinem brzeźnickiej synagogi był Jechiel Urbach. Zastąpił on swojego teścia, rabina Jisraela Laskera, który był tu rabinem do 1920 roku. Synagoga istniała do II wojny światowej. Obecnie na jej miejscu znajduje się apteka.

Cmentarz, w lesie, na południe od miejscowości Brzeźnica Stara, na wschód od drogi do Ważnych Młynów
Założony w 1850 roku, powierzchnia przed II wojną światową około 4,3 hektara. Całkowicie zniszczony, brak nagrobków, zachowały się jedynie resztki murowanego ogrodzenia.

* * *

Do roku 1793 obowiązywał w Brzeźnicy zakaz osiedlania się Żydom. Zorganizowana wspólnota funkcjonowała tu od XIX wieku. W 1808 roku mieszkało tu 32 Żydów, w 1827 roku - 172, w 1857 roku - 299, a w 1921 roku mieszkały tu 404 osoby wyznania mojżeszowego. W 1825 roku Żydzi posiadali dwie synagogi i cmentarz. Zajmowali się handlem (m.in. zbożem, bydłem), który skupiał się w centrum miasta. Dwa razy w miesiącu odbywały się targ, na który przybywali mieszkańcy okolicznych wsi. Przed samą II wojną światową mieszkało tu 150 rodzin żydowskich stanowiących 60% całkowitej populacji. Brzeźnica opisywana była wtedy jako "przyjemne małe żydowskie miasteczko, gdzie każdy znał każdego". Miasto miało jedną synagogę , jeden komisariat policji i jeden urząd pocztowy.
W dniu 2 września 1939 roku Niemcy wkroczyli do Brzeźnicy. Podpalili rynek i żydowskie ulice. Żydzi zostali zmuszeni do niewolniczej pracy. W 1942 roku zostali deportowani do getta w Pajęcznie.

Zobacz też:
www.jewishgen.org/ShtetLinks/Brzeznica/Brzeznica.htm

 


CIESZOWA
Cmentarz, w odległości 1km od wioski na zachód, w gęstwinie drzew
Założony w drugiej połowie XVIII wieku, powierzchnia 0,5 hektara, nie ogrodzony, zachowanych kilkadziesiąt nagrobków z wapienia i piaskowca (większość poprzewracana) najstarszy z 1780 roku oraz kilkadziesiąt tkwiących w ziemi podstaw nagrobków. Na nagrobkach hebrajskie i niemieckie napisy. Od strony północnej zachowany fragment bramy cmentarnej.

* * *
Żydowska wspólnota funkcjonowała tu od pierwszej połowy XVIII wieku.


DOBRODZIEŃ     
Cmentarz
Położony niedaleko ulicy Lublinieckiej (Hadasiki), w gęstwinie drzew. Założony w pierwszej połowie XVIII wieku, powierzchnia 0,84 hektara, ogrodzony niewysokim murem z cegły, zniszczonym w kilku miejscach. Wejście na cmentarz wiodło przez okazałą bramę w północnej części muru, obok umieszczona była furta. Zachowanych około 50 nagrobków (jeszcze w 1990 roku było ich 140, z których najstarszy pochodził z 1773 roku), oraz kilkadziesiąt tkwiących w ziemi podstaw nagrobków.
     Do II wojny światowej cmentarz był własnością gminy w Dobrodzieniu. W 1939 roku przejęło go Zrzeszenie Żydów w Niemczech, w 1943 roku policja państwowa, a po wojnie Skarb Państwa.


DŹBÓW
W 1931 roku mieszkały tu 73 osoby wyznania mojżeszowego.


GORZÓW ŚLĄSKI
Cmentarz, ul. Zawadzkiego
Założony w pierwszej ćwierci XIX wieku, ogrodzony, zdewastowany, nie ma już nagrobków. Cmentarz był niszczony w czasie II wojny światowej.


HUTA STARA
W 1931 roku mieszkało tu 100 osób wyznania mojżeszowego.


JANÓW     
Cmentarz, ul. Kościuszki
Założony w XVIII wieku, ogrodzony murem, powierzchnia 1,2 hektara, zachowanych około 10 nagrobków, z których najstarszy pochodzi z 1795 roku. Do końca XVIII wieku na cmentarzu chowano zmarłych Żydów z Częstochowy. Cmentarz był niszczony w czasie II wojny światowej.

* * *

Wspólnota żydowska funkcjonowała w Janowie być może już w XVII wieku z czego wynika, że Żydzi byli tu zorganizowani znacznie wcześniej niż w Częstochowie. W XVIII wieku Janów stanowił siedzibę kahału (gminy żydowskiej) dla znacznego obszaru, włączając Częstochowę.


KAMYK     
W 1931 roku mieszkało tu 277 osób wyznania mojżeszowego.


KŁOBUCK     
Cmentarz, ul. Szkolna (300 m na wschód od ulicy)
Założony w pierwszej połowie XIX wieku, powierzchnia 0,76 hektara, nie ogrodzony, zdewastowany, zachował się tylko 1 nagrobek. Cmentarz był niszczony w czasie II wojny światowej

* * *

Do Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Kłobucku należeli mieszkańcy wyznania mojżeszowego nie tylko miasta Kłobucka, ale także okolicznych gmin wiejskich, jak Kamyk, Miedzno, Grabówka, Opatów i część ludności gminy Węglowice. Na terenie gminy m. Kłobucka funkcjonowała jedna synagoga. W roku 1919 rabinem w Kłobucku był Goldberg. Gmina Wyznaniowa Żydowska w Kłobucku należała do mniejszych gmin, miała ona bowiem w sumie około 2000 członków (Kłobuck i sąsiednie gminy). W dniu 7 listopada 1919 roku w Kłobucku została założona żydowska Kooperatywa "Samopomoc" (stowarzyszenie spożywców). W roku 1921 Kooperatywa zrzeszała 210 członków. W roku tym populacja żydowska w mieście liczyła 1647 osób. W roku 1922 istniała tu szkoła żydowska o trzech salach. Uczęszczało wtedy do niej 65 dzieci. Szkoła była utrzymywana przez Gminę Żydowską. W roku 1932 w Kłobucku istniała żydowska Kasa Bezprocentowa pod nazwą "Gemitus Chased", która udzielała drobnego kredytu. Działalność charytatywna wśród ludności żydowskiej prowadziło tu Towarzystwo Dobroczynności dla Żydów "Bikor-Cholim". Kłobucka Gmina Żydowska poza prowadzeniem własnych instytucji i stowarzyszeń współpracowała, bądź utrzymywała kontakty z różnymi stowarzyszeniami i organizacjami. Niejednokrotnie ogólnokrajowe stowarzyszenia żydowskie miały swoje oddziały w Kłobucku, które organizowały zebrania, odczyty itp. W lipcu 1932 roku w powiecie częstochowskim przejawiały pewną działalność organizacje syjonistyczne. W dniu 12 kwietnia 1933 roku w Kłobucku odbyło się zebranie zwołane przez Związek Syjonistów-Rewizjonistów. W następnym dniu kwietnia tegoż roku Syjonistyczna Partia Pracy "Hitach-Duth" urządziła w Kłobucku zebranie. W grudniu 1937 roku Komitet Organizacyjny Kongresu Samopomocy Żydowskiej w Polsce z siedzibą w Warszawie powiadomił Starostwo Powiatowe w Częstochowie o powołaniu swego oddziału w Kłobucku. Poza Kłobuckiem na terenie powiatu częstochowskiego powstały Oddziały Komitetu Samopomocy Żydowskiej w Krzepicach i Przyrowie, gdzie istniały większe skupiska ludności żydowskiej.
W Kłobucku istniał Oddział Żydowskiego Stowarzyszenia "Kultur-Liga" w Polsce. Stowarzyszenie to w Polsce zostało założone z inicjatywy Żydowskiego Związku Robotniczego "Bund" w roku 1926. W dniu 12 października 1938 roku została otwarta biblioteka przy Oddziale Stowarzyszenia w Kłobucku i z tej okazji odbyła się uroczysta akademia. Z inicjatywy Towarzystwa Ochrony Zdrowia Ludności Żydowskiej w Polsce "TOŻ" Oddział w Częstochowie odbył się 20 kwietnia 1938 roku w Kłobucku w sali Straży Ogniowej odczyt dr Juliana Lipińskiego pt. "Walka z gruźlicą".
Żydzi w Kłobucku mieli swoich przedstawicieli w Radzie Miejskiej, odgrywali poważną rolę w miejscowym przemyśle, rzemiośle, a zwłaszcza w handlu. Po wydaniu ustawy przemysłowej w roku 1927 utworzyli oni dwa odrębne cechy rzemieślnicze żydowskie. Poza tym mieli własne instytucje i stowarzyszenia.


KONIECPOL     
Synagoga, ul. Kościuszki 7
Zbudowana w II połowie XIX wieku, po wojnie przystosowana na magazyn gminnej spółdzielni. Rozebrana w latach dziewięćdziesiątych.

Cmentarz, ul. Kościuszki
Całkowicie zniszczony, po wojnie na jego terenie byłe lokalne władze wybudowały bazę transportu samochodowego.

* * *

W Koniecpolu, który uzyskał prawa miejskie w 1443 roku, Żydzi zajmowali się handlem, także zagranicznym, brali udział w targach w Lipsku (co poświadczone zostało np. w 1675 roku). W XVIII była to bogata samodzielna gmina, dysponująca synagogą, szpitalem, przytułkiem dla biednych, domem kahalnym, cmentarzem i domem przedpogrzebowym. W 1921 roku mieszkało w Koniecpolu 1077 Żydów, a w 1939 roku około 1100.
     Getto utworzone podczas okupacji nie było zamknięte, stłoczono w nim jednak wielu Żydów z okolicy. W październiku 1942 roku Niemcy dokonali brutalnej (wiele osób zabito na miejscu) deportacji około 1600 Żydów do obozu zagłady.


KRZEPICE     
Synagoga
Pierwsza synagoga powstała tu zapewne po 1730 (ew. po 1745) w Nowokrzepicach.

Synagoga, ul. Wenecka 1, nad rzeką Liswartą    (Kuźniczka)
Budowę synagogi rozpoczęto w latach 1814-15, data ukończenia nie jest znana. Murowana z kamienia i cegły. Orientowana, na planie prostokąta, typowy układ sali głównej od wschodu, babiniec nad przedsionkiem od zachodu. Fasada w formie czterokolumnowego portyku z trójkątnym tympanonem (na wzór klasycyzujacych kościołów), dawniej na tle schodkowego szczytu przesłaniającego dach. Na tympanonie, na tabliczce pod półkolistym oknem stylizowana gwiazda Dawida, skomponowana z hebrajskim napisem: "O jakimże lękiem napawa to miejsce! Nic tu innego, tylko dom Boży i brama do nieba", z zaszyfrowaną datą. We wnętrzu zachowana wnęka na aron ha-kodesz, ujęta w prostą opaskę ceglaną. Obecnie w stanie ruiny: brak dachu, odpadają tynki, popękane ściany.

* * *
W samym mieście funkcjonowały dwie bóżnice żydowskie i cztery modlitewnie.

Cmentarz, w pobliżu rzeki i mostu kolejowego
Powstał prawdopodobnie na początku XVIII wieku. Położony na wschód od miasta, nad samym brzegiem rzeki Liswarty, która przepływała od strony południowej, kiedyś tuż przy samej krawędzi, a dziś nowe koryto oddalone jest około 100 m. Cmentarz zajmuje powierzchnię 1,1 ha. Od zachodu w niewielkiej odległości przebiegają tory kolejowe, od strony północnej, wschodniej i południowej otaczał go gruby mur wykonany z kamienia wapiennego zalewanego cementem. Dziś pozostały już po nim tylko resztki. Teren cmentarza od strony zachodniej ograniczał jedynie płot drewniany. Wejście wiodło przez okazałą bramę w północnym boku muru. Bramę zbudowano na kształt prostokątnej szopy, wchodzącej w głąb cmentarza na 5 m długiej i 3 m szerokiej. W jej tylnej ścianie umieszczona była furta na 120 cm szeroka. Wjeżdżał tędy wóz pogrzebowy ze zmarłym. Szopa ta służyła czynnościom bractwa Chewra Kadisza przy obmywaniu i przygotowywaniu zmarłego do złożenia w grobie. Chewra Kadisza miało także do swojej dyspozycji specjalny budynek murowany, który stał tuż obok synagogi. Cmentarz ten jest jednym z największych skupisk macew żeliwnych w Europie. Na dzień dzisiejszy stan cmentarza wynosi: 244 macewy kamienne, 66 macew kamiennych wykonanych z elementów zamkowych gzymsów i półkolumn oraz 402 macewy żeliwne. Część żeliwnych płyt wykonano w hucie Kuźnicy Starej, która w wieku XIX znajdowała się przez pewien czas w rękach Żydów.
We wschodniej części cmentarza znajdowała się prawdopodobnie aleja kobiet. Ostatni pochówek pochodzi z roku 1946, a najstarsza odnaleziona macewa z 1749 roku.
    Cmentarz został uporządkowany przez młodzież żydowską z Polski i z Izraela. Dzięki nim na nowo stanęło ponad 400 macew, które wcześniej częściowo lub całkowicie przykrywała ziemia.

* * *

     Pierwsza wzmianka o zamieszkiwaniu Żydów w Krzepicach pochodzi z 1633 roku. W 1730 (lub 1745 ?) na drugim brzegu Liswarty na terenie wsi Kuźniczka (obecnie dzielnica Krzepic) założono Nowokrzepice, zapewne jako tzw. miasto żydowskie. Żydzi z Kuźniczki podlegali początkowo gminie w Działoszynie, usamodzielnili się w 1822. W 1765 w Kuźniczce mieszkało 285 Żydów, w 1789 - 90 w Krzepicach, w 1821 - 666 poo obu stronach Liswarty, w 1827 - 846 (43,2% ludności miasteczka), w 1857 - 1057 (48,8%), w 1921 - 1722 (42,5%). Żydzi zajmowali się głównie krawiectwem, czapnictwem oraz wyrobem dywanów.
     W czerwcu i lipcu 1942 roku Niemcy dokonali dwu deportacji do obozu zagłady w Oświęcimiu, pozostałych Żydów wywieziono do getta w Sosnowcu.


LELÓW     
Cmentarz
Stary cmentarz założony w XVII wieku. Całkowicie zniszczony, wszystkie nagrobki z miejscowego cmentarza usunięto. Na jego terenie wybudowano kilka sklepów gminnej spółdzielni.
Na zapleczu jednego ze sklepów mieści się grób cadyka Dawida Biedermana. Rok rocznie w rocznicę śmierci swego nauczyciela do Lelowa przyjeżdżają chasydzi z całego świata, by modlić się na grobie swego duchowego przywódcy.

*

   Naprzeciwko grobu cadyka zaadaptowano dla potrzeb pielgrzymów budynek dawnej spółdzielni produkcyjnej (na jego miejscu do lat 70. stała drewniana synagoga). Znajdują się tam miejsca noclegowe i pokój modlitwy.

Cmentarz, na wschód od miasta, między drogą a rzeką
Nowy cmentarz założony w XIX wieku. Zniszczony w czasie II wojny światowej. Brak nagrobków.

Synagoga
Zamieniona na fabryczkę produkującą świece.

Łaźnia rytualna
Służy za magazyn kartofli.

* * *

    Pierwsze wzmianki dotyczące Żydów lelowskich pochodzą z XVI wieku. W roku 1564 mieszczanie Lelowa zeznali przed królewskimi lustratorami, że miejscowi Żydzi wywiązują się z obowiązku płacenia wszystkich przepisanych prawem podatków na rzecz miasta i króla. Każdy z nich płaci jeden czerwony złoty rocznie z prowadzonego przez siebie gospodarstwa. Liczba tutejszych Żydów nie była wielka, zaledwie 6 rodzin. W 1787 mieszkało w Lelowie 211 Żydów, a w 1787 - 231. W mieście było 29 domów żydowskich w tym browar poza miastem. W 1789 - 37 domów żydowskich, 230 Żydów. W roku 1791 w mieście liczono 24 domy żydowskie i 187 Żydów (w tym rabina). Żydzi lelowscy sprzedawali swoje wyroby na targach. W Pilicy we wtorek, w Szczekocinach w środę, w Żarkach we czwartek, a w piątek wyruszali tylko do pobliskich wsi, żeby zdążyć do domu na szabas. W piątkowy ranek nieśli w koszach rzeczy niezbędne: wstążki do włosów, cukier w papierowych torebkach po 10 deko, bo chłopów nie było stać na cały kilogram, farbkę do bielizny i krochmal, też w torebkach, ale mniejszych niż cukier. Wracali przed zmierzchem. W koszach mieli teraz jajka, biały ser i butelki mleka. Myli się, przebierali i szli do bóżnicy. Po modlitwie jedli chałę i rybę. Spośród ośmiuset lelowskich Żydów wojnę przeżyło ośmiu, w Polsce mieszka jeden.

Zobacz też: CHASYDZI W LELOWIE


LIPIE
W 1931 roku mieszkało tu 186 osób wyznania mojżeszowego.


LUBLINIEC
Cmentarz, ul.11 Listopada 18 (LOK)
Założony w pierwszej połowie XIX wieku, ogrodzony, zachowanych kilkadziesiąt nagrobków, hebrajskie i niemieckie napisy. Do roku 1970 cmentarz znajdował się pod opieką architekta lublinieckiego, inż. Józefa Kubosia, potem znaczną część cmentarza zajęła Liga Obrony Kraju na teren szkolenia kierowców, wówczas to dokonano dewastacji, potłuczone nagrobki zwalając na jedną stertę; zachował się jednak dom przedpogrzebowy. Z połamanych nagrobków wybudowano pomnik.

Tablica, na jednym z domów przy rynku
Jest to kamienica rodziny Courant'ów, dziadków i rodziców błogosławionej
Edyty Stein; dzięki inicjatywie p. Bolesława Kubosia uratowany został i zakonserwowany stary napis firmy "Salomon Courant", pod napisem umieszczono tablicę informacyjną.


LUTROWSKIE
Cmentarz
Powierzchnia 1,45 hektara, nie ogrodzony, zachowanych kilkanaście nagrobków.


MIEDZNO
W 1931 roku mieszkały tu 134 osoby wyznania mojżeszowego.


MSTÓW     
Synagoga
Obecnie - w stanie ruiny.

Cmentarz, na zachód od miasta, przy rzece Warcie
Założony w 1880 roku. Zniszczony (tylko fragmenty nagrobków). Podobno część macew znajduje się w rzece Warcie. Po wojnie lokalne władze urządziły na cmentarzu boisko sportowe.

* * *

Żydowska wspólnota funkcjonowała tu od drugiej połowy XIX wieku. W 1921 roku populacja żydowska liczyła 740 osób.


MYKANÓW
W 1931 roku mieszkały tu 63 osoby wyznania mojżeszowego.


OLESNO
Cmentarz, ul. Młyńska
Założony na początku XIX wieku, powierzchnia 0,45 hektara, ogrodzony murem z cegły, zachowanych kilkadziesiąt nagrobków z piaskowca, granitu i marmuru, najstarszy z 1821 roku. Hebrajskie i niemieckie napisy. W granicach cmentarza zachował się dom przedpogrzebowy.

* * *

Żydowska wspólnota funkcjonowała tu od drugiej połowy XVIII wieku. W 1925 roku populacja żydowska liczyła 102 osoby.


OLSZTYN     
W 1931 roku mieszkało tu 150 osób wyznania mojżeszowego.


OPATÓW
W 1931 roku mieszkało tu 15 osób wyznania mojżeszowego.


PAJĘCZNO     
Cmentarz, w północnej części miasta
Założony prawdopodobnie w pierwszej połowie XIX wieku. Cmentarz był niszczony w czasie II wojny światowej. Brak nagrobków, obecnie - teren zalesiony.

* * *
W 1921 roku żydowska populacja liczyła 618 osób.


PANKI
W 1931 roku mieszkało tu 390 osób wyznania mojżeszowego.


PŁAWNO
Cmentarz, wschodnia część miasta
Założony w XIX wieku, powierzchnia 1,48 hektara, nie ogrodzony, zdewastowany, zachowały się jedynie fragmenty potłuczonych nagrobków.

* * *
W 1921 roku żydowska populacja liczyła 556 osób.


POPÓW
W 1931 roku mieszkało tu 48 osób wyznania mojżeszowego.


PRASZKA     
Synagoga, ul. Piłsudskiego 27
Zbudowana w połowie XIX wieku, odnowiona i przebudowana w 1964 roku na miejski dom kultury. Zachowana unikalna attykowa ścianka.

Cmentarz, ul. Kościuszki
Założony w 1823 roku, powierzchnia 1,48 hektara, nie ogrodzony, zachowanych około 400 nagrobków, najstarsze z początku XIX wieku, hebrajskie i niemieckie napisy.

* * *

W mieście posiadającym prawa od 1392 roku Żydzi osiedlili się dopiero w XVII wieku, zajmując się pośrednictwem w handlu miast polskich z pobliskim (austriackim, później pruskim) Śląskiem. Należeli początkowo do gminy w Działoszynie i tam grzebali zmarłych. Samodzielna gmina powstała dopiero w 1823 roku. Żydzi dzierżawili wówczas od dziedzica graniczny most na Prośnie z prawem poboru myta. W latach 1823-62 nie wolno tu było osiedlać się Żydom z innych miejscowości z uwagi na położenie miasta w 21-wiorstwowej strefie przygranicznej. W roku 1832 bogaty kupiec z Praszki - Joachim Kempner - jako pierwszy Żyd w Królestwie otrzymał prawo zakupu ziemi (nabył m.in. majątek Danków) pod warunkiem osadzania Żydów na roli. W 1921 roku żydowska populacja liczyła 1663 osób (37,1% mieszkańców). Przed wojną mieszkało w Praszce około 1 tys. Żydów.
     W lutym 1941 roku hitlerowcy utworzyli getto. Uwięzili w nim około 1 tys. osób. W sierpniu 1942 większość wywieźli do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem, część do getta łódzkiego.


PRZYRÓW     
Synagoga, ul. Lelowska 2
Rozebrana, brak bliższych danych.

Cmentarz, ul. Cmentarna
Zdewastowany, zachowały się tylko resztki ogrodzenia i fragmenty potłuczonych nagrobków.

* * *

Żydowska wspólnota funkcjonowała tu od 1765 roku. W 1931 roku mieszkało tu 778 osób wyznania mojżeszowego, a w 1921 - 802.


PRZYSTAJŃ
W 1931 roku mieszkało tu 178 osób wyznania mojżeszowego.


RĘDZINY
W 1931 roku mieszkało tu 176 osób wyznania mojżeszowego.


RĘKSZOWICE
W 1931 roku mieszkało tu 16 osób wyznania mojżeszowego.


SECEMIN
Cmentarz, ul. Krakowska
Całkowicie zniszczony - po wojnie teren cmentarza zostałł zawłaszczony pod zabudowania miejscowej spółdzielni rolniczej.

* * *
W 1921 roku żydowska populacja liczyła 244 osoby (13,9% mieszkańców).


SZCZEKOCINY     
Synagoga, ul. Konopnickiej 3
Bóżnica wzniesiona prawdopodobnie w początkach XIX wieku. Układ wzdłużny. Sala główna poprzedzona sienią, nad nią babiniec dostępny drewnianymi, dostawianymi od zewnątrz schodami. Bryła zwarta przykryta wysokim jednokondygnacyjnym czterospadowym dachem. Ściany rozczłonkowane szerokimi, płaskimi lizenami z wydatnym gzymsem koronującym. W polach między lizenami półkoliście prześlepione okna. Na osi ściany wschodniej okulus. Wnętrze sali dziewięciopolowe o równych polach. Słupy z nałożonymi pilastrami. Sklepienie krzyżowe na gurtach. Aron ha-kodesz (szafa, w której przechowywane były zwoje Tory) szeroki ujęty w pary kolumn niosących wysokie, łamane belkowanie. W nadstawie zwieńczonej koroną Tablice Przykazań podtrzymywane przez dwa lwy - znak pokolenia Judy. Na ścianie nad aron ha-kodeszem namalowana, podpięta zasłona. Bima - ośmioboczne podium, otoczone drewnianą balustradą z toczonych tralek. Polichromia wnętrza wykonana przy pomocy szablonów charakterystyczna dla XIX wieku. Po 1945 roku gruntownie przebudowana, umieszczono tu magazyn.

Cmentarz, ul. Lelowska
Powierzchnia 1 hektar, całkowicie zdewastowany i zniszczony - po wojnie teren cmentarza został zawłaszczony pod zabudowania gminnej spółdzielni.

* * *

Żydzi nie mieli tu ograniczeń w zamieszkiwaniu. W 1765 roku mieszkało tu 520 Żydów, w 1869 - 2003 (69,9% mieszkańców), w 1897 - 2305 (67,9%), a w 1921 - 2532.
     W 1941 hitlerowcy utworzyli getto. Uwięzili w nim około 1700 osób, oprócz miejscowych także Żydów z Jędrzejowa, Włocławka, Łodzi. 20 września 1942 wszystkich wywieźli do obozu zagłady w Treblince.


TRUSKOLASY
Synagoga, ul. Krótka 1
Zbudowana w 1860 roku z drewna, użytkowana jako synagoga do 1921 roku. Po wybudowaniu nowej, murowanej służyła jako mieszkanie rabina. Obie synagogi już nie istnieją.

* * *

W 1921 roku mieszkało tu 266 Żydów (15,5 % mieszkańców). 18 stycznia 1936 roku została uszkodzona, wskutek wybuchu petardy, miejscowa bóżnica, a tydzień później miała miejsce profanacja kościoła w Truskolasach. Pojawiła się wersja łącząca te wydarzenia. Efektem były zajścia antyżydowskie następnego dnia.
     Prawdopodobnie wszyscy miejscowi Żydzi zostali wywiezieni do getta w Częstochowie a stamtąd do obozu zagłady w Treblince.


WANCERZÓW
W 1931 roku mieszkało tu 1015 osób wyznania mojżeszowego.


WĘGLOWICE
W 1931 roku mieszkało tu 68 osób wyznania mojżeszowego.


ZAGÓRZE
Cmentarz
Całkowicie zniszczony. Brak bliższych danych.


ZŁOTY POTOK
W 1931 roku mieszkało tu 313 osób wyznania mojżeszowego.


ŻARKI     
Synagoga, ul. Moniuszki 2, nad rzeką Leśniówką.
Zbudowana w pierwszej połowie XIX wieku. Orientowana, na planie wydłużonego prostokąta o wymiarach 16,2 x 39,6 m, z węższą późniejszą dobudówką od strony wschodniej. We wnętrzu prawdopodobnie typowy układ sali głównej od wschodu i babińca nad przedsionkiem od zachodu. Podczas wojny spalona, odbudowana w 1957 roku, obecnie służy jako dom kultury.

*

Wiadomo, że wcześniej istniała tu synagoga wzmiankowana w 1741 roku, istniejąca wówczas od kilkudziesięciu lat oraz dwie inne synagogi, o których wzmiankowano w latach 1790-1792.

Cmentarz, ul. Polna
Założony w XVII wieku, powierzchnia 1,5 hektara, zachowało się kilkaset nagrobków (najstarszy z 1840 roku) oraz resztki murowanego ogrodzenia, na którym umieszczono fragmenty macew.

* * *

   Żarki istnieją jako miasto od 1382 roku. Osadnictwo żydowskie jest bardzo dawne (świadczą o tym 3 cmentarze, z których zachował się jeden). Gmina żydowska istniała tu co najmniej od początku XVIII wieku. W 1827 roku mieszkało tu 702 Żydów (27,3% ludności, a w 1921 - 2536 (57,6%). Znaczna część ludności żydowskiej zajmowała się przemysłem obuwniczym, którego wyroby zbywano na Śląsku, Pomorzu i Małopolsce. Żarki są miejscem urodzenia słynnego mecenasa literatury hebrajskiej Abrahama Josefa Sztybla, który swojemu miastu zaoferował cenną bibliotekę liczącą 6000 dzieł. Do roku 1924 nie było w Żarkach Zarządu Gminy, istniał natomiast Dozorat Bóżniczy, składający się z 3 członków. Dopiero w 1924 ukonstytuował się pierwszy Zarząd Gminy, na czele którego stanął działacz syjonistyczny i nauczyciel hebrajskiego Szymon Mync. W 1931 zostały przeprowadzone wybory. Wybrano zarząd złożony z 8 członków z Józefem Zielonką jako prezesem. Odbudowano zniszczoną łaźnię rytualną oraz wybudowano budynek na rzeźnię dla ptactwa. Przy gminie znajduje się bezprocentowa kasa. Założono Ligę Kobiet Żydowskich, której celem było dożywianie biednych dzieci szkolnych. Przed wojną mieszkało tu 3 tysiące Żydów.
    W 1939 roku w Żarkach żyło około 600 rodzin żydowskich. W lutym 1941 roku hitlerowcy utworzyli getto. Zamknięto w nim około 3 tysiące osób. 6 października 1942 roku rozstrzelano 300 osób, pozostałych wywieziono do obozu zagłady w Treblince.

UWAGA !!!
Część zamieszczonych tu informacji może być nieaktualna !
Jeśli uznasz, że czegoś tu brakuje - Napisz !

          Źródła:

  • Przemysław Burchard "Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce" 1990
  • Eleonora Bergman, Jan Jagielski "Zachowane synagogi i domy modlitwy w Polsce" Warszawa 1996
  • Almanach gmin żydowskich w Polsce Warszawa 1939
  • Maria i Kazimierz Piechotkowie "Bramy Nieba. Bóżnice murowane"
  • Franciszek Sobalski "Stosunki wyznaniowe" Kłobuck pod red. Feliksa Kiryka Kraków 1998
  • Agnieszka Pulka-Ladra "Cmentarz żydowski w Krzepicach" Biuletyn 26/7/2000 WSP
  • Hanna Krall "Dowody na istnienie" Kraków 1999
  • Jolanta Żyndul "Zajścia antyżydowskie w Polsce w latach 1935-1937, Warszawa 1994
  • Jerzy Mizgalski "Życie codzienne Żydów w Częstochowie w II Rzeczypospolitej" Życie codzienne w Częstochowie w XIX i XX w. red. Ryszard Szwed, Waldemar Palus WSP 1999

  1