HOOGEVEEN

De Grote Kerk (Grote Kerkstraat 40 te Hoogeveen) heeft in de loop der eeuwen heel wat stormen over zich heen laten gaan. Om daarvan een voorbeeld te geven, gaan we terug naar 30 maart 1626.
Roelof, baron van Echten was bij open brief van genoemde datum octrooi verleend betrekking hebbende op de vervening en ontginning. Er kwamen na die datum nogal wat mensen naar Hoogeveen en al gauw wilde men een kerk en school stichten.
De Heer Van Echten schonk daartoe 100 morgen veen (1 morgen = 0,85 ha). In 1649 werd dit neen aangepakt en twee jaar later stak "Het Landschap" voor die stichting van een kerk ƒ 1000,-- in de onderneming. Die ƒ 1000,-- zouden in 4 jaar worden betaald.

In 1651 werd er met de bouw van de kerk begonnen. Oorspronkelijk was het een "kruiskerk", d.w.z. op een plattegrond in de vorm van een Grieks kruis, waarvan de vier armen even lang zijn.

Het was in de 17e eeuw gebruikelijk dat men gebruik maakte van de bouwvormen uit de Italiaanse- en Franse Renaissance.
Eén daarvan was de "centraalbouw"; nl. een gebouw met een ronde, achthoekige of kruisvormige plattegrond. Veelal staat midden op de koepel of de kruising der daken een klokketorentje, zoals dat op de nieuwe kerk in Groningen, de Grote Kerk te Coevorden en de Noorderkerk te Amsterdam nog te zien is. De kerk ligt midden op een vierkant of rechthoekig kerkhof, welke aan vier zijden van toegangen is voorzien.

De bouw van de kerk vanaf 1651 liep niet zo voorspoedig. Alle fondsen die terbeschikking waren, zelfs de "armenpenning" werden in het bouwwerk gestoken. In 1660 ontbraken nog de vloer en de ramen en men noemde de kerk een "waar duivenhok". Pas in 1664 was hij in enigszins bruikbare toestand. Deze kerk bood plaats aan ± 500 personen. De preekstoel stond aan een schuine zijde tussen 2 kruisarmen en wel aan de zuidoostzijde. Rondom de preekstoel was een doophek aangebracht.

Uit de archieven weten we dat er in 1663 150 lidmaten waren. De bevolking van Hoogeveen groeide en in 1776 moest de kerk worden vergroot. Hoe hij er toen heeft uitgezien weten we niet. In 1801 werd de kerk nogmaals vergroot, nl. eerst aan de noordzijde en kort daarna aan de zuidzijde. Dit is d.m.v. een gedenksteen aangegeven. Op een grote steen aan de oostzijde van de kerk staat:
"Voor de derde maal vergroot.
De eerste steen gelegd door
De Hoofd en mededirecteuren
De Heeren R.O. Van Holten
Heer Van Echten, Heer Warmels, H.A. Koster
Mr. A. Steenbergen, W. de Jonge
Den XII mei MDCCCIV912 (12 mei 1804).

Wat verder tekenend is: De zonnewijzer.
Zijn aannemers vandaag de dag nog gewoon een klok aan te bieden als zij een bouwwerk opleveren. Hendrik Casper Dekker moet er in 1804 net zo over gedacht hebben. Van hem is nl. de zonnewijzer, aangebracht boven de ingang aan de Van Echtenstraat (Zuidzijde kerk).

De bevolking bleef ondertussen maar groeien en werd er in 1890 aan de oostzijde van de kerk een predikantenkamer vastgeplakt. Dat dit een slecht gefundeerd gebouwtje is geweest bleek tijdens de restauratie van de kerk (1968). Tijdens de werkzaamheden aan een riolering zakte het plotseling in elkaar.
Je kunt aan de oostzijde van de kerk nog zien dat het gestaan heeft.

Ook kwamen de oorspronkelijke kleuren van het orgel en de kansel te voorschijn. Deze bleken mahonierood te zijn geweest. Alles is tegenwoordig zo goed mogelijk in de oorspronkelijke kleuren teruggebracht.
De gipsen beelden, welke het orgel sieren, stellen: "Geloof, Hoop en Liefde" voor.

Het orgel werd in 1843 gebouwd door J.C. Schreur en Zn. uit Zwolle, met oorspronkelijk 20 stemmen en aangehangen pedaal. Erg best was het niet, want in 1861 werd de her P. van Oekele en Zn. gevraagd het orgel te vergroten en er een "vrij pedaal" met 5 stemmen aan te maken. Omdat het mechaniek door vele "restauraties" niet meer in de oorspronkelijke staat was te brengen, werd dit geheel vernieuwd, terwijl tongwerkkoppen uit dezelfde bouwperiode werden gebruikt, omdat de oorspronkelijke koppen onherstelbaar waren vernield.

Wat verder nog bijzonder is, is dat de trommel van de trommelslager in de kerk hangt (onder de orgelgalerij). De bevolking wordt vanaf het begin van de stichting van Hoogeveen en de kerk tot op de dag van vandaag elke zondag opgetrommeld om naar de kerk te gaan.

De trommelslager of tamboer hebben ze uitgevonden omdat een klok eerst te duur was en men bovendien bang was, dat het kerkgebouw niet al te solide was, dat het bij het luiden van de klokken de muren wel eens konden scheuren.
Gelukkig bleek dat niet het geval te zijn want later kreeg men wel klokken. Deze klokken zijn niet meer bijzonder want ze zijn nl. gegoten te Zutphen door de beroemde klokkegieters F. en P. Hemony.

De grootste klok (doorsnede 47 cm) stamt uit 1649 en de andere (doorsnede 42 cm) uit 1680. Ze hebben prachtige randversieringen. In de tweede wereldoorlog hadden de Duitsers de klokken uit de kerk gehaald en naar Duitsland gebracht, waar ze waarschijnlijk moesten worden omgesmolten tot munitie. Dit is gelukkig niet gebeurd en na de oorlog konden ze weer opgespoord en teruggehaald worden. In 1975 kwam de rouwkas van Johan van Echten weer in de kerk, na 180 jaar te zijn weggeweest. Het is een groot wapenbord, gemaakt ter herinnering aan Johan baron van Echten tot Echten, die leefde van 1680 tot 1757.Toen Johan van Echten hier in de kerk, in de nog aanwezige grafkelder(voor de preekstoel) van de Van Echtens werd begraven, werd de rouwkas in de kerk opgehangen.

In de Franse tijd, toen ook in Hoogeveen, het "Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap" werd doorgevoerd, werd het wapenbord in veiligheid gebracht op huize Echten. Door de fam. Van Holthe tot Echten is het in 1975 weer terug gegeven aan de kerk.
Het heeft een plaats gevonden aan de noordermuur boven de plaats waar eeuwenlang de Van Echtensbank stond. De Van Echtensbank heeft men na de restauratie van 1968 opnieuw in de kerk geplaatst.
Centraal op de rouwkas is het familiewapen van de Van Echtens; links en rechts bevinden zich twee keer acht kleinere wapenschilden, zogenaamde kwartieren.Deze geven de afstamming van Johan van Echten aan. Het zijn de kwartieren Van Echten, Boetselaer, Bentinck, Hagel, Waterman, Schenck, Ittersum, Keppel en rechts: Hardenbroek, Roede, Heerjansdam, Van der Eeden, Houmen, Diest, Schoonhoven en Borre.
Johan van Echten, een kleinzoon van de stichter van Hoogeveen volgde een militaire loopbaan. Hij was achtereenvolgens luitenant te paard, ritmeester, kolonel, brigadier, generaal-majoor en luitenant-generaal.
De monumentale herinnering uit de achttiende eeuw nauwverbonden met de stichters van Hoogeveen en van de kerk, komt in het kerkgebouw dat zelf een monument is, goed tot zijn recht.
Er zijn dus historische gronden aan te voeren om de kerk te Hoogeveen met de nodige eerbied te bezien te behandelen, maar er zijn ook andere motieven, die dit bouwwerk tot een monument maken.
Hierbij wekt het woord "monument" misverstand. Het doet hoofdzakelijk denken aan: gedenkteken, herinneringsteken.
Het begrip monument is in veel gedachten verbonden met: roemrijk verleden, rijkdom, macht van de kerk en staat, maar zelden met bescheidenheid, soberheid, eenvoud of dienstbaarheid.

Wanneer we alleen redeneren vanuit romantische gevoelens wil de één dit en de ander dat bewaren en degenen die "modern" denken willen alleen maar vooruitzien en al het oude doen verdwijnen. Eenvoudig omdat het oud is en afgedaan heeft.
Bij het beoordelen van al of niet
handhaven of restaureren van oude
voortbrengselen van bouwkunst moeten er dus wel objectievere maatstaven in het geding gebracht worden, wil je niet in een hopeloze strijd van voor of tegens verzeild raken.
We onderscheiden daartoe de volgende grondwaarden waarom oude bouwwerken bewaard dienen te blijven.
1. Kunstwaarde
2. Oudheidskundige waarde
3. Herinneringswaarde
4. De gebruikswaarde voor onze tijd.

De Kunstwaarde.

De kunstwaarde is voor de Grote Kerk misschien niet zo heel groot als je het vergelijkt met een rijk versierd, in fraaie verhoudingen als het koninklijk paleis op de Dam te Amsterdam, maar binnen de grenzen van onze provincie toch wel weer.
Ook tegenover gotische kerken als die van Diever of Roden is dit gebouw van tweede orde.

(De foto van het interieur is gemaakt door Nico Beckers.)

Maar als voorbeeld van een ruim uitgebouwde driebeukige hallenkerk is het bouwwerk wel bijzonder en zèker als eindfase van een langere bouwgeschiedenis (1651-1804)

De oudheidkundige waarde.

Na de inleidende beschouwing over de oorspronkelijke kruisvorm is het duidelijk dat hier een oudheidkundige waarde in het geding is. Een bouwwerk met een bewogen bouwgeschiedenis is een document van historische en kunsthistorische waarde.

Herinneringswaarde.

Vaak is deze waarde van gering belang. Voor een kerk bestaat er altijd een zekere historische reliek. Dit is natuurlijk een gevoelswaarde die uiteraard in eerste aanleg voor de christengemeente geldt. Maar wanneer je de kerk zou proberen af te breken zou blijken dat vele, zich niet christelijk noemende mensen, hevig zouden protesteren.

Gebruikswaarde.

Bepalend voor de kerk is de eredienst als gebruikswaarde. En wat blijkt, de kerk in Hoogeveen is nog steeds zeer bruikbaar voor het doel waarvoor zij is gebouwd en uitgebreid.nl. Het vieren van de eredienst in woord en sacrament.
Het zal dus duidelijk zijn dat het alle moeite loont onze kerk met nieuwe ogen te bekijken als een monument van geschiedenis en kunst.Zorgvuldig behoedt de kerkvoogdij en overheden verder verval. Het is een werk dat met vreugde gedaan mag worden, als een lofoffer van de gemeente van Christus.

 

---

 

Hoogeveensche Karkgaank

Veur zowied mij bekend is, is dit ooit emaakt deur A.R.Strijker, Albert Strieker, noe overleden.

 Echt bliede bin ik der niet mit, want het hef nogal wat dwangriem, waorbij dingen riemend

  emaakt bint mit een Drents dat gieniene preut en zo. Maor het hef wel weer fans, umdat der

                                                                    toentertied weinig was op dit gebied

Arend Victorie
‘t Oogeveine

---

 

                Onderstaand verhaal werd ingezonden door Hank Vos (op 27 december 2007)