lduselsskli

Stjrnufri

 

 

 

 
Himinninn allri sinni dr

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
 
Vor 2000

Fannar Gumannsson

Gurn Jnsdttir

Marta Ewa Bartoszek

Salvr risdttir

9. I

Hpur 6

 

 

 

 


 

Efnisyfirlit

 

 

 

Inngangur 4

Slin. 5

Hvaan fr slin orku sna?. 5

Uppbygging og virkni slar 6

Innri reikistjrnurnar 7

Merkr 7

Venus. 8

Mars. 8

Jrin. 10

Tungl jarar 12

Ytri reikistjrnurnar 13

Jpter 13

Satrnus. 14

ranus. 15

Neptnus. 15

Plt. 16

Smstirni 18

Halastjrnur 19

Norurljs. 21

Svarthol 21

Hvthol 22

Geimverur 23

Lokaor. 24

Heimildaskr. 25

Vefheimildir 25

Myndaskr. 27

Dagbk. 28

Samantekt 31

 


 

Inngangur

 

 

 

Flestir hafa lent v a lta upp til stjarnanna stjrnubjrtu kveldi og hugsa me sr: Er alheimurinn endalaus? Er lf rum hnttum? r hverju er slkerfi samsett? Hva er svarthol? r hverju er jrin? Hva eru halastjrnur? Vi sem smdum essa ritger vonumst til a sem flestum af essum spurningum veri svara og mrgum fleiri. essari ritger er sitt lti af hverju s.s. tarleg umfjllun um reikistjrnurnar, slina og tungl jarar. Ritgerinni mun einnig fylgja stutt umfjllun um svarthol, hvthol, norurljs, halastjrnur, smstirni og geimverur.

Vi vonum a sem flestir muni njta mefylgjandi frleiks me okkur og vera betur a sr um slkerfi og a sem v fylgir.


 

Slin

 

fjarlg virist slin vera ltill og httulaus hnttur og ekki hafa annan tilgang en a bra snjinn vorin og anna slkt. En raunin er n nnur.

Text Box: Yndislegt slsetur vi hafi, mynd 1

Slin er mija slkerfis okkar ( meira en 99% massa ess alls) og snast um hana 9 plnetur, hver snum sporbaug. verml slarinnar er um 109 sinnum strra en verml jarar og kmust fyrir innan henni um 1,3 milljnir hnatta str vi jrina. Massi slar er 333.400 sinnum meiri en massi jarar. Hitastig yfirbori slar eru tpar 6.000C en kjarnanum er hitastigi um 15 milljnirC. Httulegir geislar stafa t fr slinni og ef ekki vri fyrir sonlagi vru eir sem ekki hefu di vegna tgeislunar me lfshttulegt hkrabbamein.

 

(vefheimildir: 16 og 19)

 

 

Hvaan fr slin orku sna?

 

Slin fr orku sna fr kjarnasamruna. Tveir vetniskjarnar (rteindir) renna saman einn helumkjarna. Vi etta losnar mikil orka. etta sama ferli sr sta vetnissprengju.

Samruninn hfst fyrir nokkrum milljrum ra san vegna hins mikla hita kjarna slarinnar sem orsakaist af yngdarhrifum alls massans sem slin var til r.

rlg sla eins og okkar er a lok lfstma sns mun hn byrja a breyta tveimur helumkjrnum yngri frumefni. egar hn gerir a mun hn blgna t og vera svo str a hn gleypir Jrina. Eftir milljara ra sem "rauur risi" fellur hn saman "hvtan dverg" a getur teki hana meira en 1000 milljara ra a klna algjrlega.

 

(vefheimild: 20)

 

 

 


Uppbygging og virkni slar

 

 

Innst er kjarninn, meira en 12 milljn gra heitur og ar fer orkuframleislan fram (sj near).

Text Box: Slin,  mynd 2Nst kemur geislahvolfi en a er ykkt lag af heitu gasi. Orkan sem myndast kjarnanum fer gegnum etta stra lag, ferli sem tekur milljnir ra. eftir geislahvolfinu er iuhvolfi. ar fara heit og kld rafgs stugt hringi og flytja hita fr innvium til yfirbors. etta ferli myndar slhreistur (slkorn) yfirborinu. ar nst er ljshvolfi, en a er hi eiginlega yfirbor slar. ljshvolfinu eru slblettir og slhreystur. Litahvolfi, sem er milli ljshvolfsins og slkrnunnar, er raun snilegt gaslag sem er c.a. 2.000 km. ykkt. etta lag eru strkar gerir r litlausu kldu gasi. Ysti hluti slar er slkrnan. Hn nr nokkrar milljnir klmetra t fr slinni. Krnan er myndu r gasi sem er stugt a frast fr slinni. Slkrnan sst aeins fr jru egar slmyrkvi er.

 

Slin er aallega ger r vetni og helum. Statt og stugt breytist vetni yfir helum og til a standa undir eirri orkutgeislun sem er af slinni arf a breyta 1 sec. um 600 milljnum tonna af vetni helum. Tali er a enn s ng til af vetni slinni og er tla a hn geti brunni 5 milljara ra vibt.

Nst slinni eru innri reikistjrnurnar en um r verur fjalla nsta kafla.

 

(vefheimildir: 16 og 20)


Innri reikistjrnurnar

 

Merkr

 

Merkr er innsta reikistjarnan slkerfinu okkar og s nst minnsta.

Hitinn Merkr er um 350C daginn en um -170C nttunni sem ykir frekar mikill hitamismunur. Dagurinn Merkr tekur 59 jarardaga sem er frekar miki en Merkrri er stutt, aeins 88 dagar. Merkr hefur ekkert tungl.

Vegna ess hva Merkr er nlgt slinni (u..b. 58 milljnir km a mealtali) sst hann aeins ljsaskiptunum, kvlds og morgna.

Text Box: Merkr, mynd 3Fornjir tldu ess vegna a Merkr vri tvr reikistjrnur en ekki eina. Grikkir ttuu sig a um eina og smu reikistjrnuna vri a ra en hldu samt fram a kalla hana tveimur nfnum: eir nefndu morgunstjrnuna Apollon en kvldstjrnuna Hermes. Rmverjar klluu Hermes, sendiguinn, Merkr og eftir honum heitir reikistjarnan n.

ri 1974 sendu Bandarkjamenn mannaa geimfari Mariner 10 tt a Merkr og heppnaist ferin vel. Flaugin skaust risvar sinnum fram hj Merkr og tk um 2800 ljsmyndir og mldi meal annars ger lofthjpsins. a kom ljs a hann var mjg unnur, innihlt eingngu sm af vetni og helum. Mesta athygli vktu ljsmyndirnar sem sndu a Merkr er mjg lkur tungli jarar, alsettur ggum og sprungum. Ggarnir eru mjg misstrir, allt fr smggum sem eru aeins 100 m verml upp margra klmetra breiar slttur. Strsti ggurinn er Caloris-dldin sem er 1300 km verml og er hn brei, grunn dld me hraunbotni, umkringd 2 km hum fjallgari. Er hn jafnframt strsta einstaka fyrirbri Merkr.

Strkostleg klettabelti liggja um Merkr veran og endilangan. Fjllin eru fr 100 m upp 3 km h. au mynduust egar hluti skorpunnar lyftist upp vegna innri rstings. Slk klettabelti eru ekkt rum reikistjrnunum.

Merkr var til fyrir um 4,6 milljrum ra. Inn Merkr myndaist str kjarni, hlutfallslega s strsti af llum reikistjrnunum. nstu milljnum ra fllu hundruir loftsteina Merkr en sustu 4 milljr rin hefur nnast ekkert gerst Merkr og telst hann n nnast tdau plneta.

 

(Heimild 1: 50-51, heimild 2:57-63)

 

Venus

 

Text Box: Venus, mynd 4Venus er nst innsta reikistjarnan slkerfinu. Hn heitir eftir Rmverskri gyju star, frjsemi og hjnabands. Venus er heitasta reikistjarnann slkerfinu okkar, hitinn ar er 400-480C vegna grurhsahfrifa. Lofthjpurinn Venus er ykkur og ljsleitur og inniheldur miki af koltvoxi. Hann hleypir geislum slarinnar auveldlega gegn en ekki innrauu hitageislunum fr yfirborinu sem vera ess vegna eftir inni og hita upp plnetuna. verml Venusar er 12100 km sem er

95% af vermli jarar og massinn er 81% af massa jarar. Venus er u..b. 108 milljnir klmetra fr slinni og hefur ekkert tungl.

Venus snst rttslis kringum sig en ekki rangslis eins og hinar reikistjrnurnar. Snningstminn er 243 dagar en ri 225 dagar en vegna hins fuga snnings Venusar telst slarhringurinn Venus ess vegna 127 dagar.

Um 20% af yfirborinu er lglendi, 70% hlendi, og um 10% fjll. Strst eru Maxwell-fjllin, n au 12 km yfir mealyfirbori. Mrg hin fjllin eru 2000-3000 metra h eldfjll, eins og Gula Mons og Sif Mons. Strsta hlendi er hins vegar Afrodita Terra, og er a jafnstrt og hlf Afrka.

Allmargir loftsteinaggar eru Venus en eir sjst ekki vel. Strstur er Mead-ggurinn sem er 275 km verml.

Innri ger Venusar er a mrgu leiti lk jararinnar. Hann hefur sennilega fljtandi kjarna sem er lka str og kjarni jararinnar og mttullinn og skorpan eru hlutfallslega einnig lka ykk.En snum okkur a nstu reikistjrnu, skrri eftir hergui Rmverja; Mars.

(Heimild 1: 45-49, heimild 2: 64-69)

 

 

Mars

 

Mars er fjra reikistjarnan fr slinni og s sem er lkust jrinni. Sem dmi m nefna a dagurinn Mars tekur 24,6 klukkutma ea nrri v alveg eins og jrinni. xullinum hallar einnig lkt og jrinni, 24.

Hgt er a finna frosi vatn Mars. a er mgulegt a ar hafi veri til lf fyrir milljnum ra en n er ar hvergi lf a finna.

verml Mars er 6760 km sem er 0,53 af vermli jarar. Massi plnetunnar er 1,107 af massa jarar. Elismassinn er lkur elismassa tunglsins.

Mars hefur tv tungl, Deimos og Fbos. Deimos er klulaga og 8 km verml. Fbos alsett ggum Bergi Mars er rautt litinn og v hefur plnetan oft veri kllu raua reikistjarnan.

Text Box: Mars, mynd 5Frekar kalt er Mars, hitinn sveiflast fr 0C til - 120C.

Mrg mnnu geimfr hafa veri send til Mars, en ekki hafa enn veri sendir menn anga, enda er reikistjarnan 75 milljnir km burtu og a tki rmlega 2 r a ferast til hennar og aftur til baka.

ri Mars tekur 687 daga, frekar meira en jrinni, enda er sporbaugur Mars vari og hrai reikistjrnunnar minni en hrai jarar.

Landslagi Mars er mjg fjlbreytt. ar er hgt a finna stra og sma gga, gljfur og farvegi, og einnig nokkur virk eldfjll. ar eru einmitt strstu eldfjll slkerfisins.

Innri reikistjrnunum tilheyrir einnig Jrin en um hana verur fjalla nsta kafla.

 

(Heimild 1: 69-75, heimild 2: 70-83)


 

Jrin

 

Text Box: Jrin, mynd 6Jrin er rija reikistjarnan fr slu og ar a auki fimmta strsta af reikistjrnunum nu. a tekur Jrina 365 daga, 5 klukkustundir, 48 mntur og 46 sekndur a fara einn hring kringum slina, s hringur er kallaur r. Vegna ess a Jrin er ekki nkvmlega einn dag a fara kringum slina btum vi einum degi vi ri fjgurra ra fresti og kallast a hlaupr. Jarmndullinn hallar um 23,5o mia vi braut Jarar um slu. essi mndulhalli veldur rstarskiptum: sumar, haust, vetur og vor.

Tali er a Jrin hafi myndast fyrir u..b. 4,65 milljrum ra. Yfirbor jarar er aallega vatn sem er um 70% af yfirbori jarar, svo kemur lofthjpurinn sem gegnir eim tilgangi a verja jrina og halda lofttegundunum innan lofthjpsins. andrmsloft Jarar saman stendur af 78% nitri, 21% srefni, 0,9% argon og 0,003% koltvsring. Nttrufringar halda v fram a hlutfall koltvsrings s a aukast vegna mengunar og a koltvsringur muni halda slarhita inni lofthjpi Jarar, hitastig mun hkka og munu skilyri fyrir dralf og jurtir breytast. Mealhiti yfirbori Jararinnar er um 15o C. Lf Jrinni hefur valdi breytingum efnasamsetningu lofthjps hennar t.d. sj jurtir um a srefni s til staar. Srefni gerir san rum lfverum kleift a lifa.

Jrin er fjrum lgum sem kallast jarskorpa, mttull, ytri kjarni og kjarni. Jarskorpan er ger r mrgum flekum. eir eru mest um 35 klmetrar ykkt en ynnast allt niur 15 klmetra undir thfunum. eir eru r storkubergi og frast til ea fljta yfirborinu, en mjg hgt. Hitastig bergsins hkkar eftir v sem innar dregur og nr 200C vi 13 klmetra dpi. ar sem flekarnir sundrast kemur fram eldvirkni og kvika vellur upp, slkt kallast eldgos. ar sem eir rekast saman brotna eir og hrgast upp vi reksturinn og mynda fjallgara. egar rstingur vegna jarskorpuhreyfinga verur of mikill renna klettar til, Jrin titrar og rofna me tilheyrandi drunum, a kallast jarskjlftar.

Mtullinn er nst ystur og er um a bil 2900 klmetrar ykkt. um a bil 80 150 klmetra dpi er bergi a lkindum bri a hluta og getur hreyfst hgt til og frt meginlndin r sta. Ytri kjarninn er nst innstur. Hann er eingngu r jrni, nikkel og srefni, en etta lag er tali vera um 2.200 klmetrar ykkt. Efni ytri kjarnanum er bri og mjg seigfljtandi vegna ess hve htt hitastigi er og tali er a a myndi segulsvi jarar.

Innst miju Jarar er kjarninn. Hitinn ar er um 4.500C og hann er um 2.500 klmetrar a vermli. Hann er samsettur r jrni og nikkeli og tali er a rstingur ar s svo mikill a hann haldi mlmunum fstu formi. Kjarnabreytingar mlmunum valda v a varmi losnar. Jrin hefur eitt tungl. Tungli er um a bil af vermli Jarar.

En um a verur fjalla nsta kafla.

 

(Vefheimildir 7, 13 og 18)

 

 


 

Tungl jarar

 

Text Box: Tungli,
 mynd 7

Tungli er fylgihnttur jarar. Tungli er rmlega 3400 km verml og u..b. 80 sinnum massaminni en jrin. Tungli snst einn hring kringum jrina tpum 28 slarhringjum. Um lei snst a xli snum og tekur a 28 slarhringi a fara einn hring. Afleiing samspils essa snninga er s a vi sjum alltaf smu hli tunglinu og hefur essi hli veri kllu "the dark side of the moon". essi hli hefur miklu fleiri gga en hliin sem snr a jrinni. a er vegna ess a jrin ver hana nokkurn veginn fyrir loftsteinum.

Ef stai er tunglinu og liti upp getur maur s slina, jrina, sundir stjarna og kolbikarsvartan geiminn, allt sama tma. etta orsakast af v a enginn lofthjpur er tunglinu. r v a a er enginn lofthjpur eru engir vindar, veur n rkoma og breytist landslagi ekki miki nema vegna lofsteina r geimnum og hitabreytingu. egar fyrstu geimfararnir stigu tungli skildu eir eftir sig spor sem munu ess vegna varveitast um aldur og vi.

Text Box:       Sjvarfll, mynd 8samt slinni, framkallar tungli fl og fjru sjnum, svokllu sjvarfll. milli jarar og tungls verka gagnkvmir og jafnstrir yngdarkraftar. Togkraftur eirrar hliar sem snr a tunglinu srhvert skipti, lyftir yfirbori sjvarins og myndast "breiur og flatur hll" sjnum. Um lei togar tungli til sn fasta hluta jararklunnar ltillega til sn innan vatnshjpnum. Tungli togar minna hafi eirri hli jarar sem snr fr v. ess vegna verur lka til "hll" "bakhliinni" sjnum. einum slarhring hittir hver staur jrinni tvisvar bungu ea "hl" sjnum vegna xulsnnings jarar, etta gerist hvor snum megin hnettinum. rs tvisvar mish flbylgja eftir breiddargrum hnettinum vi tiltekna strnd slarhring og hngur essi fljbylgja einnig tvisvar. Fl og fjara vera me u..b. 12 klst. millibili, ess vegna la um 6 klst. milli hfjru og hfls.

Nst Jrinni og tungli jarar eru ytri reikistjrnurnar en um r verur fjalla nsta kafla.

 

(Heimild 1: 36-40, heimild 2: 45-54)


 

Ytri reikistjrnurnar

 

 

Jpter

 

Jpter er strsta reikistjarnan slkerfinu okkar, og einnig s massamesta. Hn er fimmta reikistjarnan fr slu og s fyrsta af ytri reikistjrnunum. Jpter er svo str a allar reikistjrnurnar slkerfinu kmust tvisvar sinnum inn hann og jrin 1318 sinnum.

Jpter er risastr kla r fljtandi efni. andrmslofti hans eru gas og vetni, rstingurinn ar stigeykst anga til a gasi verur svo samjappa a a verur r fljtandi efni. ess vegna vri aldrei hgt a lenda Jpter. Yfirbor hans er aki skjum.

Text Box:      Jpter,  mynd  9



Jpter er fljtur a snast kringum mttul sinn ea 10 klukkutma. Eitt r Jpter jafngildir 12 rum jrinni.

verml Jpters er 142.800 km, samanbori vi jrina er verml hennar 12.756 km. Mealhiti toppum skja Jpters er 153C. ar er v mjg kalt, snggir vindar Jpters feykja essum skjum randamynstur. Dkkar rkir Jpter eru kld sk en ljsar rkir heit sk.

Text Box: Stri raui bleturinn, mynd 10Stjrnufringar hafa veri a rannsaka 300 r, dularfullan risastran rauan blett sem er Jpter, etta er mjg str sla r yrilskjum. Stundum hverfur essi blettur en hann kemur alltaf aftur. Jpter hefur 16 tungl. Tlf eirra eru mjg ltil en hin fjgur eru str vi reikistjrnur. Galle uppgtvai essi stru tungl ri 1610, au nefnast , Evrpa, Ganmedes og Kallist. Strst eirra er Ganmedes, a er huli s, en a er strra en reikistjarnan Merkr. Ganmedes er akinn dkkum svum og eim eru ggar. hefur virk eldfjll sem eru alltaf a ryja r sr kviku og ess vegna er yfirbor alltaf a breytast. Kallist er fyrir utan geislunarbeltin og er hann alsettur ggum og akinn s rtt eins og Evrpa sem er hvt af s.

 

(Heimild 3: 40-41, heimild 6: 225-226, heimild 8: 44-45, vefheimildir 2 og 8)

 

 


 

Satrnus

 

Text Box:      Satrnus,  mynd  11



Satrnus er sjtta reikistjarnan fr slu, og s nnur af ytri reikistjrnunum. Hann er einnig nstmassamestur. Satrnus er langt fr Jpter, ea tvfalt lengra. Hann er risastr kla r fljotandi efni sem er alltaf a snast og enst v t vi mibaug og hann hefur ltinn haran kjarna. Satrnus er mjg lttur. Sk ekja yfirbor Satrnusar, au eru ekki jafn litrk og sk Jpters en au fara hraar. Satrnus er mjg langt fr slinni og v fr hann 100 sinnum minni hita fr slu heldur en jrin fr, sem leiir a v a sk Satrnusar eru mjg kld. Samt gefur Satrnus fr sr tvisvar til risvar sinnum meiri varma en hann fr fr slu.

Satrnus hefur mjg ykkan lofthjp aallega r vetni og

helumi. Hiti lofthjp hans eru aeins -178C.

Satrnus hefur a.m.k 22 tungl en 18 af eim hafa veri nefnd me nafni. Ttanus er ar langstrstur, ar vri ekki hgt a lenda eins vegna ess a ar er skalt andrmsloft sem er kfnunarefni og metan sem vi gtum aldrei anda a okkur. Sex af tunglum Satrnusar eru ger nr eingngu r s, essi tungl eru mealstr, rlti lk tungli jarar. Satrnus er mjg fljtur a snast einn snning og er v einn dagur ar einungis 10 klukkutmar.

Text Box:  Hringir Satrnusar, mynd 12 Eitt r jrinni jafngildir 30 rum Satrnusi. Srkenni Satrnusar eru hringir hans. eir eru r smum efnisgnum og milljnum smola sem geta veri allt fr v a vera mjg litlir allt str bjrg. Ekki er vita hvernig eir mynduust, gtu hafa myndast um lei og reikistjarnan ea veri leifar af stru stungli sem hefur brotna niur. Hringirnir eru mjg margir, 14 hafa fundist. eir eru mjg misbreiir, innri brn innsta hrings Satrnusar er 7000 km fr yfirbori hans og ytri brn ysta hrings hans er 190.000 km fr yfirbori hans.

 

(Heimild 3: 42-43, heimild 7: 165, heimild 8: 46-47, vefheimildir 5 og 11)

 


 

ranus

 

ranus er sjunda reikistjarnan fr slu og s rija af ytri reikistjrnunum. Hann hefur fastan kjarna r mlmi en utan um hann er s og gas. ranus er rija strsta reikistjarnan slkerfinu. ranus er grnleitur og mjg kaldur og hann virist vera gerur r fljtandi efni a mestu og gasi eins og Jpter og Satrnus, en ranus hefur ekkert skjalag og er helmingi minni en eir.

Text Box:      ranus,  mynd 13 Lofthjpur ranusar er talinn vera nokkur sund km ykkt, aallega r vetni og helumi en ar er einnig rlti metan sem gefur einmitt reikistjrnunni ennan grnleita lit. Vi yfirbor lofthjps ranusar er mjg kalt ea 215C. ranus er hefur 15 tungl en nnur 5 hafa nlega veri uppgtvu. Tu af essum fimmtn eru mjg ltil en hin fimm eru strri en 400 km verml. Strst af tunglum ranusar er Ttana sem er 1610 km verml. Nst koma beron, mbrel, Arel og Mranda.

Hgt er a sj ranus me berum augum. Hann er 18 klukkutma a snast kringum mttul sinn. Eitt r jrinni jafngildir 84 rum ranusi.

 

(Heimild 3: 44-45, heimild 7: 445-446, heimild 8:48-49, vefheimildir 6 og 12)

 

 

Neptnus

 

Neptnus er ttunda reikistjarna fr slu, og s fjra af ytri reikistjrnunum. Neptnus er fjra strsta reikistjarnan slkerfinu. Hann er fljtandi mttull sem umlykur fastan kjarna.

Text Box:        Neptnus,  mynd 14 Lofthjpur Neptnusar er 3000 km ykkur, hann er aallega r vetni og helumi en lka ammonaki og metani sem gefur honum blan lit. Hitastigi ar fyrir ofan skin er 217C. Neptnus gefur fr sr tvfalt meiri orku en

hann fr fr slu.

Neptnus hefur tta tungl, strst eirra er Trton en a er kaldasti hlutur sem til er

Text Box: Stri svarti bletturinn, 
mynd 15
slkerfi okkar enn sem komi er, ea 235C. lkt rum tunglum slkerfi okkar snst Trton fugt vi snningshtt murreikistjrnu sinnar, Neptnusar. Stri svarti bletturinn og litli svarti bletturinn eru fyrirbrigi Neptnusi sem eru lk stra raua blettinum Jpter a vissu leiti. essir blettir eru sk sem ferast um Neptnus eins og stormsveipar. eir ferast um reikistjrnuna grarlegum hraa ea 2000 km/klst. Stri svarti bletturinn er lka str og jrin. Neptnus er 19 klukkutma a snast einn hring kringum sjlfan sig. Eitt r jrinni jafngildir 165 rum Neptnusi.

 

( Heimild 3: 44-45, heimild 7: 445-446, heimild 8: 50-51, vefheimildir 3 og 9)

 

Plt

 

Text Box: Plt og Karon,  mynd 16Plt er nunda reikistjarnan fr slu og v er hn ysta reikistjarnan slkerfinu sem fundin hefur veri. Plt er s fimmta af ytri reikistjrnunum. Plt er langminnsta reikistjarnan slkerfinu og er hn lengst fr slu ea 5.913.520.000 km, ea 40 sinnum lengra fr slu en jrin er fr slu. Plt er minni en sj tungl slkerfinu. Ekki er mjg langt san Plt fannst ea ri 1930. Tali er a Plt s r 70% grjti og 30% s, yfirbori hans er frosi metan. Lti er vita um andrmsloft Plt en stjarnfringar telja a a s samsett r kfnunarefni, kolsringi og metani. Hann hefur unnan lofthjp r metani. Hitastig yfirbori Plts er um 230C, hann er v skaldur enda nr hann nr engu slarljsi fr slinni.Vegna strar Plt telja sumir a hann s smstirni ea halastjarna. Plt hefur eitt tungl, Karon en a er helmingur af str murreikistjrnu sinnar, vegna ltils strarmuns eirra er oft hugsa um r eins og tvburareikistjrnur.

Plt er afar lengi a snast kringum sig ea 6 daga, en ri Plt er einnig mjg langt ea 248 jararr.

N er bi a fjalla um aalhluti slkerfisins, en mis nnur fyrirbri leynast himingeimnum en um au verur fjalla nstu kflum.

 

( Heimild 3: 44-45, heimild 7:412, heimild 8: 48-49, vefheimildir 4 og 10)


 

Smstirni

 

Smstirni eru misstrir hnullungar sem svfa um geimnum og eru sporbraut kringum slina. Flest smstirnin eru smstirnabeltinu milli Mars og Jpters.

Tali er a til su um 100 000 smstirni sem eru strri en 1 km verml. Um 5000 er a vel ekkt a bi er a skilgreina sporbraut eirra.

Strsta smstirni er Ceres (900 km verml), og er a einnig fyrsta smstirni sem fannst, ri 1801.

Flest smstirni eru mjg dkkleit og er a sennilega vegna dkkleitra kolefnissambanda yfirborinu. eru til tveir minni hpar af bjartari smstirnum.

Text Box: Smstirni Gaspra, 
mynd 17
Landslagi smstirnunum er mjg fjlbreytt, miki er um rkir og smgga. Flest smstirni eru r blndu af bergi og mlmum, en sum eru nr eingngu r mlmum.

Smstirnabelti er sennilega a nokkru leyti upprunalegur hluti geimsksins sem slkerfi okkar var til r.

Smstirnum er skipt 14 flokka eftir v hvernig au endurkasta ljsi sem fellur au, og hvernig litrf ess ljss er.

50 smstirni hafa fundist sem hafa brautir sem n inn fyrir braut Jarar. Mikilvgt er a fylgjast me essum smstirnum til a koma veg fyrir rekstur.

Smstirni ferast um himingeiminn eis og litlar plnetur, en etta gera einnig halastjrnur, sem um verur fjalla nsta kafla, en r geta veri mrgsund r a ferast um himingeiminn.

 

(Heimild 1: 76-80, heimild 2: 103 -104)

 


 

Halastjrnur

 

nokkurra ra fresti birtast halastjrnur himinhvelinu, oftast snilegar me berum augum. r eru flestar svo daufar a aeins hugamenn og stjrnufringar vera varir vi r. N eru ekktar um 650 halastjrnur og hverju ri finnast 5 njar a mealtali. Halastjrnur eru litlir himinhnettir sem ferast braut um slu. Kjarni eirra er r s og rykgnum. Halastjrnur eru rauninni frekar merkilegir snjboltar. Ein allra fallegasta halastjarna seinni ra er halastjarnan West.

Text Box:         Halastjarna Halleys, mynd 19


Text Box: Halastjarnan West, mynd 18Halastjrnur sveipast loftkenndum hjpi sem fr mjg oft langan og bjartan hala. r f hann egar r eru mjg nlgt slu og kjarni eirra byrjar a brna, losnar gas og a verur a hala. r eru v snilegar nema nlgt slu. Hali eirra getur veri allt a 150 milljn klmetra langur. Halinn er tvfaldur, gerur r rykhala og gashala. Gashalinn er oftast um 100 milljn km lengd og er r rafgasi. essi hali er blleitur. Rykhalinn er milli 1 og 10 milljn km langur, hann ltur t fyrir a vera gulleitur vegna ess a ljsi fr halanum er bara endurkasta slarljs. Sumar halastjrnur fara aeins einu sinni framhj slu en arar hafa reglulegan umferartma.

ekktasta og frgsta halastjarnan er Halastjarna Halleys. Hn var uppgtvu og kennd vi stjrnufringinn Edmund Halley. Hann sndi fyrstur manna fram a bjrt halastjarna sem hafi sst rin 1531, 1607 og 1682 vri s sama. Hann reiknai t a hn myndi sjst aftur ri 1758 sem hn og geri. Umferartmi hennar eru 76-77 r. Halastjarna Halleys var sast nnd vi jrina ri 1986.

Halastjrnur og norurljs eiga a sameiginlegt a glampa fallega kvldhimninum og vekja undrun hj flki. Um norurljs verur fjalla nsta kafla.

( Heimild 1: 59-63, heimild 2: 105-108)


 

Norurljs

 

 

Slvindar eru stugt fli hlainna agna fr yfirbori slar.

Nlgt jrinni ferast essar agnir me mjg miklum hraa u..b. 400 km/sek.

egar essar agnir koma a segulsvii jararinnar sveigja r fr lkt og vatn sveigir fr skipi sem er siglingu.

Text Box: norurljs  bakrunni,
mynd 20
Sumar agnirnar komast inn segulsvii. egar agnirnar rekast lofttegundir efri lgum andrmsloftsins myndast fallegt ljs sem kalla er Norur- og Suurljs. En a fer eftir v hvoru megin hnettinum stendur.

 

(vefheimild: 15)

 

 

 

Svarthol

 

 

Hlutar svarthols eru tveir. Innst inni er einpunktur sem hefur enga str en mikin massa.

kvenum radusi fr punktinum er svonefnt atburahvolf sem er nokkurs konar konar yfirbor svartholsins. Radusinn er nefndur Schwarzschild-radus.

Allt sem er vi atburahvolfi hreyfist nstum ljshraa. Innan vi hvolfi er lausnarhrainn orinn hrri en ljshrainn og aan sleppur v ekkert ekkt fyrirbri.

Text Box: Besta mynd sem nst hefur af svartholi, 
mynd 21
svartholi getur efni "horfi" annig a vi getum ekki s a og enn er ekki hgt a skra hva verur um a.

Allt efni sem dregst me svaxandi hraa a svartholinu, vegna sterkra yngdarkrafta sem toga a tekur a a senda fr sr rafsegulbylgjur, s.s. ljs, gammageisla og rntgenbylgjur. myndast lsandi efnisskfa kringum svartholi og menn hafa fundi mrg dmi um slkar bjartar en tiltlulega smar rntgengeislauppsprettur nlgum hlutum vetrarbrautar okkar. egar efnisagnir eins og frumeindir hverfa inn svartholi eru r horfnar r sjnsvii okkar og ekki hgt a fullyra hva var um r raun og veru.

Til a jrin ni v a vera svarthol yrfti a jappa henni saman klu sem vri 0,89 cm a str.

Svarthol draga til sn efni sem er ngu nlgt eim. kjrnum strra vetrarbrauta eru vntanlega miklir mguleikar fyrir svarthol a vaxa, og einnig kluyrpingum. Svartholi dregur til sn efni, t.d. fr nlgum stjrnum, ea jafnvel a eitt svarthol dragi anna til sn og gleypi a, og vex annig og myndar svokalla risahol.

Stundum er hvthol rum enda svarthols en um hvthol verur fjalla nsta kafla.

 

 

 

Hvthol

 

Frilega s tti efni sem fellur inn svarthol a geta rust t annars staar okkar heimi, t r hvtholi.

Hvthol er v andsta svarthols, og er svi rminu ar sem efni ryst t r einpunkti.

Ef hvtholi er tengt svartholi, annig a efni sem dregist hefur inn svartholi eytist t r hvtholinu einhvers staar geimnum, eru tengslin milli eirra kllu ormahola.

Ef etta hvthol sem tengt er svartholi, er rum alheimi en okkar, .e. alheimi sem er hvorki fort n framt okkar heims nefnast tengslin Einstein-Rosen br.

Svarhol og hvthol eru svo sannarlega furuleg fyrirbri, og mtti jafnvel kalla au yfirnttruleg. En geimverur teljast svo sannarlega til yfirnttrulegra fyribra en um r verur fjalla nsta kafla.

 

(Heimild 1: 120-122, vefheimildir 14 og 17)

 


 

Geimverur

 

 

Text Box: Fljgandi furuhlutur  jru,
mynd 24
Text Box: Fljgandi fururhlutur,
mynd 23
Text Box: Frummenn a horfa  fljgandi furuhlut, mynd 22Allar lfverur eru geimverur a v a r lifa geimnum. Margir halda a geimverur su litlir grnir karlar fr Mars, en g held v fram a vitsmunalf rum hnttum s ekkert svo frbrugi okkar jrinni. Svo var a breskur maur a nafni Michael Dillon (FFH-hugamaur) liktai a geimverur myndu lenda ann 5. nv. 1991 Snfellsjkli. Fjlmenntu fjlmilar og mttkunefnd jkulinn eirri von a sj essar furuverur. eir sem arna voru staddir standa fast v a hafa s FFH. Sumir segja a geimverurnar hafi komi og segjast hafa skynja nvist annara vera en best er a tra v varlega. Svo hefur lka veri tala um "svi 51" Bandarkjunum sem a vera einhver leynileg herst sem hylur yfir geimverur sem hafa brotlent jrinni. Svo hafa veri gerir margir ttir og myndir um geimverur t.d. Star Wars, Star Trek, Mars Attack og svo ekki s minnst hinn geisivinsla X-files tt sem er rugglega ein af undirstum ess a flk tri geimverur og furuhluti. Svo tri g sjlfur a a s eitthva vitsmunalf utan jararinar, ekki okkar slkerfi. Sumir halda a a su grnir karlar Mars sem fljga fjgandi diskum og eru langt undan okkur svii vsindanna. Tali er a flugdiskaldin hafi hafist me flugi Kenneths Arnold kringum fjalli Tacoma/Mt.Rainier jnlok 1947, ar sem hann s nu silfurgljndi hluti sveimi, og undir eins og hann var lentur kallai hann saman blaamannafund og lsti v sem hann hafi s.

 

(Heimild 4: 134-135, vefheimild 1)


Lokaor

 

 

Hr undan hefur fari umfjllun um slkerfi og a sem v fylgir. Vi sem smdum essa ritger vonumst til a sem flestir hafi haft ngju og gaman af. Sem flestir ttu t.d. nna a vita hva reikistjrnurnar eru margar, hva r heita og samsetningu eirra og hva svarthol og hvthol eru. Og auvita ttu allir a vita r hverju jrin er. Deila m um a hvort lf s rum hnttum en vi reyndum a skra hugmyndir annarra og okkar eigin svo a vi vonum a sem flestir hafi n skrari mynd um hvort lf s rum hnttum.

Sem nemendur 9. bekk en ekki reyndir stjrnufringar teljum vi a okkur hafi tekist gtlega a semja essa ritger. Auvita hefi hn geta ori margir tugir blasna en vi reyndum a hafa etta a stutt anig a hgt vri a lesa hana reynslulaust en einnig a tarlegt a hgt vri a mynda sr hugmyndir um vikomandi hlut. etta ritgerarefni, stjrnufri, er mjg spennandi vegna ess hve miki er vita um slkerfi en samt svo lti vegna ess a raun er ekkert vita um a hve strt allt er kringum okkur.

ur en vi byrjuum essari ritger vissum vi allt of lti um a sem kringum okkur er, en auvita frist maur heilmiki eftir svona ritgerarskrif en ljst er hve miki festist inni minni okkar.

 

Reykjavk 14.03.2000

 

 

________________________________________

Fannar Gumannsson

 

________________________________________

Gurn Jnsdttir

 

________________________________________

Marta Ewa Bartoszek

 

________________________________________

Salvr risdttir

Heimildaskr

 

 

Heimild 1: Ari Trausti Gumundsson. Fer n enda - grip af stjrnufri. Reykjavk, safold. 1992

 

Heimild 2: gst Gumundsson. Stjrnufri 1&2. Reykjavk, n forlags. 1982

 

Heimild 3: Becklake, Sue. Himingeimurinn. lfheiur Kjartansdttir ddi. Reykjavk, Ml og Menning. 1988

 

Heimild 4: Einar Yngvi Magnsson. UFO Fljgandi furuhlutir. Reykjavk. M-tgfan. 1994

 

Heimild 5: Vilhelm S. Sigmundsson. Milli himins og jarar - samtningur um stjrnufri. Reykjavk, n forlags. 1998

 

Heimild 6: msir hfundar. slenska alfri orabkin H-O. Reykjavk, rn og rlygur. 1990

 

Heimild 7: msir hfundar: slenska alfri orabkin P-. Reykjavk, rn og rlygur. 1990

 

Heimild 8: msir hfundar. Ultimate visual dictionary 2000. London, A Dorling Kindersley book. 1999

 

 

Vefheimildir

 

Vefheimild 1: http://fva.ismennt.is~harpa/fva/verknema/hjalmur/geimverur.html

 

Vefheimild 2: http://pds.jpl.nasa.gov/planets/welcome/jupiter.htm

 

Vefheimild 3: http://pds.jpl.nasa.gov/planets/welcome/neptune.htm

 

Vefheimild 4: http://pds.jpl.nasa.gov/planets/welcome/pluto.htm

 

Vefheimild 5: http://pds.jpl.nasa.gov/planets/welcome/saturn.htm

 

Vefheimild 6: http://pds.jpl.nasa.gov/planets/welcome/uranus.htm

 

Vefheimild 7: http://seds.lpl.arizona.edu/nineplanets/nineplanets/earth.html

 

Vefheimild 8: http://seds.lpl.arizona.edu/nineplanets/nineplanets/jupiter.html

 

Vefheimild 9: http://seds.lpl.arizona.edu/nineplanets/nineplanets/neptune.html

 

Vefheimild 10: http://seds.lpl.arizona.edu/nineplanets/nineplanets/pluto.html

 

Vefheimild 11: http://seds.lpl.arizona.edu/nineplanets/nineplanets/saturn.html

 

Vefheimild 12: http://seds.lpl.arizona.edu/nineplanets/nineplanets/uranus.html

 

Vefheimild 13: http://www.gardabaer.is/gardaskoli/namsefni/stjornur/jord.htm

 

Vefheimild 14: http://www.gardabaer.is/gardaskoli/stjornur/hvithol.htm

 

Vefheimild 15: http://www.gardabaer.is/gardaskoli/stjornur/nordur.htm

 

Vefheimild 16: http://www.gardabaer.is/gardaskoli/stjornur/solin.htm

 

Vefheimild 17: http://www.gardabaer.is/gardaskoli/stjornur/svarthol.htm

 

Vefheimild 18: http://www.ma.is/Nem/98argu/slkerfi/Jordin.htm

 

Vefheimild 19: http://www.ma.is/nem/99eleh/Einar/solin.htm

 

Vefheimild 20: http://www.verslo.is/Skolanet/Kennsluefni/edl/stjornufr/Nemendur/solin/lok1.html

 

 


Myndaskr

 

Forsumynd: Ari Trausti Gumundsson. Fer n enda grip af stjrnufri.

safold. Reykjavk. 1992 bls. 126

Mynd 1: Tyrmand, Leopold. Zly. Czytelnik. Warszawa. 1990 bls: 56

Mynd 2: http://www.msund.is/heild/ Alheimur/Jord/Slin.htm

Mynd 3: http://pds.jpl.nasa.gov/planets

Mynd 4: http://pds.jpl.nasa.gov/planets

Mynd 5: http://pds.jpl.nasa.gov/planets

Mynd 6: http://pds.jpl.nasa.gov/planets

Mynd 7: http://nssdc.gsfc.nasa.gov/photo_gallery/photogallery-moon.html

Mynd 8: Tyrmand, Leopold. Zly. Czytelnik. Warszawa. 1990 bls. 102

Mynd 9: http://pds.jpl.nasa.gov/planets/gif/jup/jupiter.gif

Mynd 10: http://pds.jpl.nasa.gov/planets/gif/jup/febgrs.gif

Mynd 11: http://pds.jpl.nasa.gov/planets/gif/sat/2moons.gif

Mynd 12 : http://www.solarviews.com/r/sat/satring.gif

Mynd 13: http://pds.jpl.nasa.gov/planets/gif/ura/uranus.gif

Mynd 14: http://pds.jpl.nasa.gov/planets/gif/nep/fullnep.gif

Mynd 15: http://pds.jpl.nasa.gov/planets/jpeg/nep/gdsspot2.jpg

Mynd 16 : http://pds.jpl.nasa.gov/planets/gif/plu/plutoch.gif

Mynd 17: http://www.worldbook.com/fun/bth/meteorites/html/asteroid_.html

Mynd 18: http://www.solarviews.com/r/comet/west.gif

Mynd 19: http://www.mtwilson.edu/Tour/Museum/Exhibit_H/m_halley2.html

Mynd 20: http://www.vik.is/myndir/mynd18.htm

Mynd 21: geimrannsknum er etta gjrbylting. Lifandi vsindi. nr. 11:43. 1998

Mynd klippt til af Mrtu.

Mynd 22: http://www.oocities.com/Area51/Shadowlands/6583/

Mynd 23: http://www.science.nasa.gov/newhome/headlines/prop16apr99_1.htm

Mynd 24: http://www.science.nasa.gov/newhome/headlines/prop16apr99_1.htm

 

 

 

 

 

 

 

Dagbk

 

Fundur 1 : vinnufundur mivikudagurinn 19. jan. 15:00 17:00

Allir mttir

Vi hittumst heima hj Gurnu. kvum vi hver tti a gera hva. Fannar -jrin, Gurn - ytri reikisstjrnurnar, Marta - ytri reikisstjrnurnar, Eyds tungl jarar og Salvr slin. San spjlluum vi um umfjllunarefni og skouum hvaa heimildir vi gtum nota.

kvei var a nsti fundur tti a vera fimmtudaginn 28. jan. kl. 14:30 heima hj Salvru.

 

Fundur 2 : vinnufundur fimmtudagurinn 27. jan. 14:30 16: 10

Allir mttir

Vi hittumst heima hj Salvru. Vi frum a skrifa ritgerir t fr punktunum semvi gerum seinustu viku. kvei var sameiningu a allir ttu a vera bnir me sinn skyldukafla fyrir nsta fund, sem var sunnudaginn 31. jan. kl. 20:00 heima hj Mrtu. Einnig kvum vi hve stran tt slkerfi tti a vega ritgerinni.

 

Fundur 3 : tkkfundur sunnudagurinn 30. jan. 20:00 20: 20

Allir mttir

Vi hittumst heima hj Mrtu. Vi athuguum hvort allir vru bnir me a sem sett var fyrir. tti eftir a leggja lokahnd verk flestra, nema Eyds var ekki byrju.

kvei var a nsti fundur tti a vera mivikudaginn 2. feb. kl. 15:00 heima hj Gurnu.

 

Fundur 4 : vinnufundur mivikudagurinn 2. feb. 15:00 16:30

Allir mttir

Vi hittumst heima hj Gurnu. Vi frum yfir verkefni hj kvort ru og gerum msar nausynlegar breytingar. Eftir a kvum vi hvaa aukaverkefni vi tluum a gera. Fannar geimverur, Gurn halastjrnur, Marta smstirni, Salvr svarthol, hvthol og norurljs. Eyds hafi ekki byrja skylduverkefninu snu og fkk v ekki neitt aukaverkefni.

kvei var a nsti fundur tti a vera fstudaginn 4. feb. kl.14:30 bkasafninu.

 

 

Fundur 5 : vinnufundur fstudagurinn 4. feb 14:30 15:30

Allir mttir

Vi hittumst bkasafninu. Vi frum yfir uppkstin af aukaverkefnunum og voru flestir bnir me au. Nausynlegar breytingar voru gerar og eftir a byrjuum vi v a skrifa samfelldan texta upp r punktunum.kvei var a allir ttu a vera bnir me sitt aukaverkefni fyrir nsta fund, sem var mivikudaginn 9. feb. kl. 16:00 heima hj Gurnu.

 

Fundur 6 : tkkfundur mivikudagurinn 9. feb 16:00 16:20

Allir mttir nema Salvr og Fannar - veik

Vi hittumst heima hj Gurnu. Vi athuguum hvort allir vru bnir me sn verkefni en var ekki allt fullklra, svo vi trekuum a allir ttu a vera bnir fyrir nsta fund.

kvei var a nsti fundur tti a vera fimmtudaginn 17. feb. kl. 13:40 bkasafninu.

 

 

Fundur 7: vinnufundur fimmtudagurinn 17. feb 13:40 14:30

Allir mttir nema Salvr veik og Gurn leyfi.

Vi hittumst bkasafninu og frum a vinna a punktum fyrir aukaverkefnin, nema Eyds sem var a vinna a skylduverkefni snu en kom v miur engu gang.

kvei var a nsti fundur tti vera mivikudaginn 23.feb. kl. 14:30 bkasafninu.

 

Fundur 8: vinnufundur mivikudagurinn 23. feb 14:30 15:45

Allir mttir nema Eyds skrp.

Vi hittumst bkasafninu og unnum a aukaverkefnunum. egar lii var fundinn urftum vi a flytja okkur niur sal vegna viranlegra astna.

kvei var a nsti fundur tti a vera fimmtudaginn 24. feb. kl. 13:00 bkasafninu.

 

Fundur 9: vinnufundur fimmtudaginn 24. feb 13:00 14:50

Allir mttir, Eyds kom 20 min of seint.

Vi hittumst bkasafninu. Vi gerum inngang a ritgerinni og leituum a myndum internetinu til ess a setja inn ritgerina. Vi pikkuum einnig dagbkina inn tlvuna.

kvei var a nsti fundur yri mivikudaginn 1. mars. kl. 14:30 bkasafninu.

 

 

Fundur 10: tkkfundur mivikudaginn 1. mars 14:30 14:45

Allir mttir.

Vi hittumst bkasafninu og frum yfir aukaverkefnin hj hvor ru, enn var Eyds ekki bin me skylduverkefni sitt og vorum vi komin me hyggjur yfir v hvort hn myndi anna bor klra a en vi sttum mjg hart a henni a vera bin me a fyrir nsta fund sem kvei var a skyldi vera fimmtudaginn 9. mars kl.14:00 heima hj Mrtu.

 

Fundur 11: vinnufundur fimmtudaginn 9. mars 14:00 17:00

Allir mttir, nema Eydsi sem hafi veri viki r hpnum samri vi kennara.

Vi hittumst hj Mrtu. Vi samrmdu alla texta og settum ritgerina saman en a tk ratma. Vi gerum einnig heimildaskr og myndaskr en ekki var alveg hgt a klra a ar sem a hpmelimir voru ekki allir binr a gefa upp heimildir snar. Salvr og Gurn geru einnig skylduverkefni um Tungl jarar sem hafi tt a vera hndum Eydsar. kvei var a nsti fundur yri um kvldi kl. 20:00 sama sta.

 

Fundur 12: vinnufundur fimmtudaginn 9. mars 20:00 22:30

Allir mttir.

Vi hittumst hj Mrtu og hldum fram me a sem vi hfum veri a gera um kvldi.

kvei var a nsti fundur yri sunnudaginn 12. mars. kl. 16:00 hj Mrtu.

 

Fundur 13: vinnufundur sunnudaginn 12. mars 16:00 19:30

Allir mttir nema Fannar var hj pabba snum.

Vi hittumst heima hj Mrtu og klruum a skrifa dagbkina inn tlvu. Vi gerum einnig samantekt og fundum nafn og mynd fyrir forsu og klruum hana. Vi lgum lokahnd ritgerina annig a ekkert var eftir fyrir utan a a binda ritgerina inn.

 

 

Samantekt

 

 

 

 

Salvr: Salvr skrifai um slina, norurljs, svarthol og hvthol. Hn var alltaf bin me alltaf bin me vinnuna rttum tma og mtti alla fundi nema egar hn var veik. Salvr fann sjlf myndir vi a sem hn skrifai. Salvr s einnig um dagbkina. Salvr og Gurn skrifuu um tungli.

 

Gurn: Gurn skrifai um ytri reikistjrnurnar og halastjrnur og fann sjlf myndir vi. Gurn var alltaf bin me vinnuna rttum tma og mtti alla fundi nema egar hn var talu. Gurn skrifai einnig inngang og lokaor me hjlp hinna. Hn skrifai einnig um tungli me Salvru.

 

Fannar: Fannar skrifai um jrina og geimverur og fann sjlfur myndir vi. Fannar var oftast binn me vinnuna rttum tma og mtti alla fundi nema egar hann var veikur.

 

Marta: Marta skrifai um innri reikistjrnurnar og um smstirni og fann sjlf myndir vi. Marta geri heimildaskrna, efnisyfirliti, myndaskrna, samantektina og samrmdi tliti. Marta mtti alla fundi og var alltaf bin me vinnuna rttum tma.

 

 

1