Taariikh Kooban

Maxed cabdile Hassan

Halgankii Sayid Maxamed Cabdille Xasan

Taariikh Kooban oo ku saabsan Sayid Maxamed Cabdille Xasan, Allaha u naxariistee,

iyo halgankii hubaysnaa ee uu kaga soo horjeeday gumaystayaasha Ingiriiska, Xabashida,

iyo Talyaaniga.

1. Nimanyahow dabuub gabay baryahan uma dadaalayne
2. Wax idaaray mooyee xalaa laygu soo dagaye
3. Aan dabiibto gabaygaygu waa dab iyo baaruude
4.  
5. Unkad dirigriglayn baan ahiyo dirirta cawleede
6. Daad soo rogmaday baan ahoo dooxadii yimide
7. Aan durduro dabaal baan ku mari Doollo ii xidhane
8.  
9. Dayax iyo shamsaan ahay haddaan lay dafirahayne
10. Gudcur dam ah habeen dumay dhulkoon dacal ka nuuraynin
11. Ma danyado talaabada haddaan dowga marayaaye
12.  
13. Dugsi haddaan la galin dhaxanta waa lagu duloobaaye
14. Dabaylihiyo fooraa la tagi daar waxaan galine
15. Deyrodhaafyadaan shidahayaa dogobyo waaweyne
16.  
17. Dubaax ma aha xaajada midaan diirka ka cadayne
18. Diirsimo halkii aan ahayn waa siddii danafe
19. Waxa dunida qaarkeed ka dhacay dood aan ka idhaahdo

Waxaa laga yaabaa dad badani markii ay maqlaan magaca iyo martabada uu Sayid Maxamed Cabdille Xasan ku lee yahay taariikhda Soomaaliyeed, baalka dahabka ah ee lagu qoray taariikhdii Daraawiishta ee uu hogaanku u hayey Sayidku, iyo xushmada ay Sayidka u hayaan dhamaan Soomaalidu Bari iyo Galbeed, Koonfur iyo Waqooyi  inay isweydiiyaan: "muxuu Sayid Maxamed ku mutaystay xusuuustaa karaamaysan ee aan cid kale la wadaagin?"  Haddaba suuragal ma aha in qormo qudh ah lagu soo koobo dagaal 21 sanno soconayey, haseyeeshee waxaan isku dayeynaa in aan guudmaro dhiiranaantii, geesinimadii iyo mintidkii gobonimodoonka Daraawiishta uu hogaaminayey Sayid Maxamed Cabdille Xasan kuwaa oo hadh iyo hoyba u diiday gumaysiga dhinac walbana ka wareemay.

1. Guutadii lasoo dumay haddii nalagu soo duushay
2. Wax lasoo dadaanshaba haddii nala dulgowriirshay
3. Dildilaaca waaberi haddii nalagu sii daayey
4.  
5. Annagoon digniin qabin haddii nala dabaalsiiyey
6. Digta weerar qoobkii hadday dininigtii yeedhay
7. Dooyada uluufta ah hadday Daalo kor u dhaaftay
8.  
9. Qayladu daluuntaye haddii nala dareensiiyey
10. Degdeg inaan usoo roorro waa dawlad alabkeede
11. Ma dul keenay kuman duubcadoo wada Daraawissh ah
12.  
13. Digri markuu kusoo galay xarbiga aniyo duulkaygu
14. Dayaaydii horeetaba baqay dabada taageene
15. Diigaanyo ciidana miyaan daafta kala raacay

Markii Sayid Maxamed Cabdille Xasan uu kusoo noqday Berbera isagoo xajkii ka yimid sanadku markuu ahaa 1895kii wuxuu tagay miyiga Berbera wuxuuna faafin jiray diinta Islaamka isagoo umadda uga digi jiray inay is dhacaan iskuna duulaan.  Wuxuuna heshiis ka dhex beeri jiray beelaha wada degan haddii ay isqoonsadaan.  Sidaa awgeed, Ingiriisku wuxuu Sayidka u arkayey ugu horraynba inuu ahaa nin laga dambeeyo oo awood u leh inuu xasiloonaan ka dhex dhaliyo qabaa'ilka Soomaaliyeed.  Kuxigeenkii qunsulkii Ingiriiska Berbera u fadhiyey waxa uu xidhiidh joogta ah la lahaa Sayid Maxamed, haddii qas dhaco oo miyiga ka dhacana waa lala socodsiin jiray waxaana laga codsan jiray inuu wax ka qabto. 

Ingiriisku waa ogaa in Sayid Maxamed lee yahay xer badan hase yeeshee marnaba kama cabsanaynin odoroskana kumana jirin halgan gobonimodoon ah oo ka bilowdo gayiga Soomaaliyeed.  1899kii waxaa laysa dhex mushaaxay magaalada Berbera Ingiriiskiina soo gaadhay in Sayid Maxamed uu uruursanayo rag iyo saanad si uu ugu duulo una qabsado degmooyinka Koonfur Bari.  Dawlada Ingiriisku waxay ku dhaqaaqday inay arintaa isku taxalujiso si ay u ogaato runtu waxay tahay, hase ahaatee Ingiriiska uma suuragalin inuu si sahal ah ku ogaado Sayidka iyo akhbaartiisa waayo dadkii Soomaliyeed ee reerguuraga ahaa baa diiday inay Ingiriiska u xogwaramaan markii la waraystay.

April 12, 1899kii qunsulkii sarre ee Ingiriiska Gaashaanle Sare J. Hayes Dawson* waxaa soo gaadhay warar sheegaya in Sayid Maxamed madax ka yahay ciidamo hubaysan oo tiradoodu gaadhayso 3000 uuna tabaabusho ugu jiro duulimaad ba'an oo uu Ingiriiska kusoo qaado.  Bishii August 1899kii waxay ilaaladii Ingiriisku soo sheegtay in Sayid Maxamed yimid Burco isaga oo wata ciidamo 5000 ah oo 1500 oo kamid ahi ay fardooleey yihiin, 300 oo ka mid ahina ay banaadiikh haystaan.  Burco waxay ahayd meel xagga tabcooyinka dagaalka aad ugu haboon waayo biyo joogta ah bay lahayd xilliyada abaaraha ah.  Sayid Maxamed Cabdille Xasan waqtigaa wuxuu si badheedh ah ugu dhawaaqay inuu dagaal muqadas ah oo gobonimo doon ah Ingiriiska kula jirro asgartiisiina wuxuu u baxshay Daraawiish, wuxuu u faray qabaa'ilka Soomaliyeed oo dhan inay la dagaalamaan, jihaadka liddiga gaaladana ay la galaan.

1. Waa tuu dareersaday fircoon diracyadiiniiye
2. Waa tuu diyaar ugu akhriyey diinta gaalada e
3. Dabci beenna weeyaan waxaad nagu dayeysaane
4.  
5. Waa waxa dariiqii sharciga uga dilowteene
6. Dowgii Rasuulkiina waad daba martayseene (scw)
7. Nin dardaran iblayskii dafaa dow ka raaridaye
8.  
9. Dallacaad jacayl baad kurtiin noola dirirteene
10. Dubaaqiina waxa saa u galay daara buuxsade e
11. Dux kama heshaan Ferenji aad dul i dhigataane
12.  
13. Dabin buu idiin qoolayaa waydin dagayaaye
14. Dirhamkuu idiin qubahayaad dir u go'aysaane
15. Marka horre dabkuu idinka dhigi dumar sidiisiiye
16.  
17. Marka xigana daabaqada wuu idin dareensiine
18. Marka xigga dalkuu idinku odhan duunya dhaafsada e
19. Marka xigga dushuu idinka rari sida dameeraaye

Sidaa daraadeed, magaalada Berbera waxaa soo xaluushay akhbaar cabsi leh oo sheegaysa in ciidamada Daraawiishtu ay kusoo dhow yihiin Berbera markii ay soo galaana ay baabi'in doonaan ayna dhici doonaan maalka iyo moodka shisheeyaha magaaladana gubi doonaan.  Arintaasi argagax iyo cabsi ayey ku riday Ingiriiskii iyo gadisleydii Hindida ahayd kuwaas oo xoolihoodii oo dhan, badeecad iyo qalab waxay lahaayeen ku daldashay markab magaciisa la odhan jidhay FALCON waxayna u qaxeen magaalada Cadan ee dalka Yemen.  Nimankii shisheeyaha ahaa ee Soomaliya ka tagay waxay usii qadimeen saraakiishii iyo ciidamadii Cadan laga soo qaadayey khatarta sugaysa marka ay Soomaaliya cagta dhigaan.  Shisheeyihii ku hadhay Berberana habayn qudha ma ladin ilaa xeebta Berbera ay soo gaadheen laba markab oo kuwa dagaalka ah oo la kala odhan jidhay Medos iyo Bahome.

September 1, 1899, Warqadan buu usoo diray Ingiriiska oo ku qorayd Afka-Carabiga.  Sayidku waxa uu warqadiisa ku bilaabay sidatan: 

Ka: Maxamed Cabdille Xasan

Ku: Ingiriiska

Waxaan idiin sheegayaa in aad samayseen wixii aad doonayseen, waxaa kale oo aan idiin sheegayaa in dadka idin rumaysan ay yihiin kuwa khaa'imiin ah oo diintoodii iyo dalkoodiiba caasiyey.  Waa Maxamedkii aad taqaaneen oo idin warsanaya in aad hubka iska dhigtaan ood isdhiibtaan sidaa darteed baan warqadaan idiinku soo diray.  Eega laba kala doorta:  haddii aad dagaal doonaysaan gudooma baanu lee nahay, haddii aad nabad rabtaana baxsha qiimaheeda oo ah in aad dalka isaga tagtaan.

Qunsulkii sarre ee Ingiriisku markii uu akhristay warqadii Sayidka  aad buu uga cadhooday waxaana Ingiriisku u aqoonsaday Sayidka inuu yahay nin ku shuftoobay taliskiisa, wuxuuna digniin ku bixiyey Soomaalidii taliskiisa ku hoos jirtay in ciqaab ay la kulmi doonaan haddii habayaraatee wax xidhiidh ah ay la yeeshaan ama kaalmo u fidiyaan Sayidka.  Ingiriisku waxay Sayidka u baxsheen 'Mad Mullah' oo macnaheedu yahay wadaadkii walaa, waayo xilligaa gumaysigu wax aan miyir qabin oo biimo ah ayuu u haystay ciddii xooga Ingiriisku lee yahay isku dayda in ay is hortaagto.  Taaktikada iyo tabcooyinka dagaalka ciidamadii Daraawiishta oo xambaarsan waanadii xusuusanna gabayadii guubaabada lahaa ee Sayidka naftooda bay u hureen dalkooda iyo diintooda siddii ay u daafici lahaayeen.

1.      Ninkii bala'da lagu yeedhiyee bayraq lagu duubay

2.      Kol hadduusan bara aamin baahi geys noqonin

3.      Inaan boqorka loo deynahayn ba'aha yow sheega

4.      ...

5.      Runba nimaan u baydhayn ibleys barale weeyaane

6.      Buunshuhu bilaash iyo hadduu been ka tagi waayo

7.      Inaan dhegaha loo balalinayn ba'aha yow sheega

8.      ..

9.      Baalxaafka waxaa loo sitaa beer wax how dile e

10.  Ninkii loo burhaan qabay hadduu beyda kari waayo

11.  Birtiisu ha jabtee inaan la rabin ba'aha yow sheega

12.  ...

13.  Bogga laga mudyoow fulaygu wuu baydadahayaaye

14.  Goortuu bidhaan cadow arkuu balow yidhaahdaaye

15.  Inaan mowdka laga baajinayn ba'aha yow sheega

16.   

17.  Geesiga halkii lagu baxay baa bili ka raacdaaye

18.  Bilaawaha kolkii uu la baxo looga kala baydhye

19.  Isaguna buruu leeyahaye ba'aha yow sheega

Bilowgii sanadkii 1900 Ingiriisku wuxuu heshiish la galay boqorkii dalka Itoobiya Mililikh waxayna isku waafaqeen in ay wadajir Sayidka ula dagaalamaan.  Waxaana bishii March 1900, kasoo ambabaxay magaalada Herar ciidamo Xabashi ah oo uu hogaaminayey sargaal Ingiriis ahi, waxayna 24 Maarso Daraawiishta iyo ciidamadii Xabashidu isku haleeleen Jigjiga halkaa oo wax la dilay iyo wax la dhaawacay laga dhigay.  Hayes Sadler oo ahaa qunsulkii sarre ee Ingiriiska waxa uu u diray H. G. C. Swayne dhanbaalkan:

Ujeedada duulimaadkiinu waa inaad dishaan Sayidka ciidamadiisana jabisaan, haddii uu Sayidku isdhiibo waad aqbali kartaan, haddii uusan arintaa wax shuruud ah ku xidhin.  Markaa ka dibna waa inaad baabi'isaan dhamaanba qabaa'iladii Sayidka taageerada u fidiyey.

 Isagoo fulinaya amarkaasi kasoo baxay dawladda Ingiriiska, Swayne oo ciidamo xoog badan oo Afrikan, Hunuud iyo Asian isugu jira wata baa si rasmi ah Sayidka ugu soo qaaday duulimaadkii ugu hareeyay. 

Bishii November 1900, waxaa  dalka Soomaaliya yimid Gaashaanle Sare Swayne si uu u hogaamiyo duulimaadkii u horeeyay ee Sayidka lagu qaadayey.  Swayne kuma uu cusbayn dalka Soomaaliya ee hadda ka hor buu soo raacay walaalkii S. S. Swayne oo ahaa ninkii dalmareenka ahaa ee sahanka ku maray degmooyin badan oo ka mid ah dalka Soomaaliya, ninkaa oo ahaa kii qoray buugga la magacbaxay Seventeen Trips Through Somaliland oo macnaheedu yahay Todoba iyo Toban Socdaal ee Soomaliya Lagu Maray.

Gaashaanle Sarre Swayne waxaa loo xilsaaray inuu dhiso ciidamadii Sayidka laga horgayn lahaa wuxuuna adkeeyay heshiiskii uu Ingiriisku la lahaa Xabashida, waxayna go'aan ku gaadheen in ciidamo huwan ah ay Daraawiish ku kacaan sidaa daraadeed wuxuu Ingiriisku dalka Itoobiya u diray Gaashaanle (..........................) oo ka tirsanaa ciidamadii la odhan jidhay Royal Guards, ninkaasi oo soo gaadhay Herer April 1901 si uu u soo qabanqaabiyo una tababaro ciidamo dhinaca galbeed ka weerara Sayidka.

Ingriisku wuxuu dagaalkaa ku waayey kumanyaal askar ah iyo saraakiil fara badan oo ay ku dhaaran jireen, waxaana ka mid ahaa Gaashaanle Phillips, Dhame J. N. Arms, Dhame C. N. S. Cord iyo kuwa fara badan oo kale.  Markii uu Berbera yimid Swayne wuxuu bixiyey xogwarankan:

Waxaan aad ula amakaagay sidda ay naftooda u biimaynayaan Daraawiishtu.  Marnaba u malayn maynin ilaa aan dagaal kula kulmay in khatarta Daraawiishtu heerkaa gaadhsiisan tahay.  Daraawiishtu waxay u badan yihiin niman xaasaskoodii, ciddoodii, iyo maalkoodii kasoo tagay si ay u noqdaan naftood hurayaal.  Waxay sitaan cimaamado iyo go'yaal bayl ah, waxayna qabaan amar ah inay dilaan Ingiriiska iyo askartiisa qiima kasta ha ugu kacdee, iyagoo rumaysan haddii la dilo iyo haddii ay wax dilaanba inay janada galayaan. Sidaa darteed, goobtii dagaalkii raggii Daraawiishta uga dhintay waxay u badnaayeen xaajiyaal iyo shuyuukh noogu soo galay dhufayskii aanu ku jirnay iyagoo leh, Allahu Akbar ama Ilaah baa weyn.

Hadalkaasi waa xog warankii Swayne.  Duulimaadkii koobaad iyo kii labaad oo bilowday 1899 waxa ay dhamaadeen October 6, 1902 dii.  Goobihii Ingiriiska iyo Sayidku ku kulmeena waxaa ugu weynaa Af-Bakayle iyo Fardhidin. 

1.      Ninka gaala aynabay intuu gamasyada u qaatay

2.      Gubniyaalka fooskaa ninkii gowrac ugu jiiday

3.      Sidii boodhle geesala' ninkii gaaddaduu mariyey

4.       

5.      Igiriiiska goolka ah ninkii gudurida u loogay

6.      Guutooyinkuu wacay ninkaan gaban kasoo deynin

7.      Girligaammaduu siday ninkii goobta kaga qaatay

8.      ...

9.      Geesaaska Cadmeed ninkii kaga gallaydhsiiyey

10.  Gidigeed Nasaarada ninkii goomanka u qooyey

11.  Siddii caydh gorfaalaa ninkii gobolba meel aadshey

12.   

13.  Geyigaba ninkii galangashee guuya kaga dhaartay

14.  Gabagaba intuu dhigay ninkii libin ku geeraaray

15.  Gadoodkii dagaalkii ninkii guusha kala laabtay

16.   

17.  Gaafaha ninkii laga maree haatan laga gaaray

18.  Garbiduu ku tiirsaday ninkaan laga gurguureynin

19.  Ninka yidhi gol madhan waa miduu galay wadkiisiiye

Ingiriiska intii ay socdeen labadii duulimaad ee horre waxaa u korodhay waayo-aragnimo dheeraad ah waxayna ogaadeen xoogga Daraawiishta oo ah mid aan dhayal loo loodin karin.  Ciidamadii Ingiriiska ooy kamid ahaayeen kuwii la odhan jidhay King's African Rifles waxaa kusoo kordhay kalsooni darro iyo baqdin ay ka qaadeen Daraawiishta oo aan cadowga u turin.  Si haddaba loo qabanqaabiyo loona kiciyo duulimaadkii saddexaad waxaa Soomaaliya yimid Oktober 23, 1903 dii General W. H. Manning, dawlada Ingiriiskuna waxay heshiis la yeelatay Talyaaniga oo ay isku waafaqeen in Talyaanigu geesta Bari kasoo weeraro Sayidka.  Sidaa darteed laba markab oo ah kuwa dagaalka ooy Ingiriiska iyo Talyaanigu kala leeyihiin ayaa xeebaha dalka ku wareegaalaysanyey si ay u sahmiyaan meel ay asgartooda kasoo dajiyaan Sayidkana ka gaadaan.

September 16, 1903 dii waxa uu golaha wasiirada ee dowlada Talyaanigu u ogaaladay in Ingiriisku kasoo rogo ciidamo uu lee yahay magaalada Hobyo, sidaa daraadeed Ingiriisku wuxuu go'aan ku gaadhay inuu wado duulimaadkii saddexaad isagoo ciidamo xoogleh kasoo rogay Hobyo iyo Berbera si uu dhinac walba uga hareereeyo Sayidka.  1903 dagaalkii ka dhacay Gunburo Ingiriisku wuxuu u bixiyey Raqdii Gunburo sababtoo ah goobtaa waxaa ka raacday guuldaro culus.

April 1903 dii Sayidku wuxuu Ingiriiska usoo diray warqadan markii Nugaal uu u hayaamayey:

Ka: Sayid Maxamed Cabdille Xasan

Ku: Ingiriiska

Waxaan idin leeyahay maqla hadalkayga oo tixgaliya.  Waxaan doonayaa in aan dalkayga u tasho diinataydana daafaco.  Hadalkayga maqla oo tixgaliya.  Ma aad maqashaane dhibbaa dacalka idiin soo gaadhay.  Waxay idiinku sheekeeyeen Daraawiishi waa carartay, ma ay cararinse ee waa dagaalamayaan.  Waxaan u guuraynaa meeshii aan doono anagoon baqayn.  Waxaan doonaynaa in aan idinla dirirno dagaalkana aad ayaan uga helaa, hase yeeshee idinku maya.  Haddii Ilaahay yidhaahdo waxaan idinka furandoonaa hub fara badan.  Anigu ma lihi hodannimo, ma lihi guryo, ma lihi beero, ma haysto dahab iyo dheeman midna aad iga dhacdaan.  Dadkaygu wax wanaag ah idiin mahayo idinkuna uma haysaan.  Aniga waxaad iigu timaadaani waa xabad iyo dagaal wax kalana iga heli maysaan.  Waxaan kula kulmay raggiinii dagaal waana aan wada gowracay.  Dadkii naga dhintay waxay shaqaysteen janno, Ilaah baa nala jirra haddii aad dagaal wadaan raali baanu ka nahay haddii aad nabad rabtaana ka baxa dalkanaga oo aada dalkiinii, haddii aad dagaal rabtaana sii jooga.

July 3, 1903 dii waxaa dhamaaday duulimaadkii saddexaad oo intuu socday Sayidka iyo Ingiriisku Bari iyo Waqooyiba ku dagaalameen.  Waxaa Ingiriiska gaadhay jug weyn waxaana saraakiishii uga dhintay dagaalka ka mid ahaa Gashaanle Sare A. M. Ruthford, Gaashaanle Dhexe A. W. D. Francis oo hogaaminayey ciidamadii la magac baxay Regiment Manchester, Dhame S. T. Albright oo taliye ka ahaa ciidamdii loo yiqiin ........... Regiment, Kabtan J. John Stewart oo ka tirsanaa ciidamadii loo yiqiin Argyll and Sutherland Highlanders, Dhame H. H. de B. Morris oo madax ka ahaa Est Kent Regiment, Dhame J.A. Gayonr, Dhame S. L. McKinnon oo madax ka ahaa North Derby Regiment ciidamo badanna xukumay.   Guud ahaan, sida uu qoray Douglas Jaridine, waxay  dagaalkan Daraawiishtu dhagta dhiiga u dartay sagaal (9) sargaal oo sarsare oo ciidamadii Ingiriiska hogaanka u hayey, in ka badan 187 askari, iyo in ka badan 29 askari oo dhaawac xuni soo gaadhay.

Magacyadaa aan soo xusnay waxay ka mid ahaayeen boqolaalkii saraakiil ee Daraawiishtu laysay dagaalku intuu socday. 

Duulimaadkii afraad wuxuu ahaa mid ay xoog uga qeyb galeen maraakiibta dagaalku, waxaana Ingiriisku go'aan ku gaadhay in Sayidka siddii dowlad xoog badan oo kale loola isticmaalo.  General LAYNE ayaa loo xilsaaray fulinta duulimaadka afraad, waxaa kale oo la shaqaynayey Sareeye Guuto Egerton iyo Sareeye Guuto  Fasken.  Intii uu socday dagaalkaasi waxaa Ingiriiska Sayidku gaadhsiiyey khasaarooyin xoog badan waxaana cadowga ka dhintay saraakiil badan oo ay kamid ahaa Dhame J. R. Williams, Dhame G. Ester, iyo Laba Xidigle T. H. Aurder iyo kuwa kale oo badan.  Goobihii laysaga horyimid intii duulimaadyadaasi socdeen oo Daraawiishta iyo Ingiriisku isku haleeleena waxaa ka mid ahaa Beerdiga, Cagaarweyne, Daratoole, Taargooye, iyo Jidbaale.

Haddii aynu tusaale ahaan usoo qaadano heshiishkii Pestalozze 1904tii, wakiilkii dowlada Talyaaniga u fadhiyey Soomaaliya Pestalozze wuxuu aaday Illig oo uu rabay inuu Ingiriiska iyo Sayidka ku dhexdhexaadiyo wuxuuna ugu horrayn hindise kusoo jeediyey in Sayidka:

1.      Degaan rasmi ah la siiyo

2.      Dawladnimo gudaha ah loo ogolaado

3.      Xornimo iyo madax banaani ganacsi la siiyo oo uu helo

4.      Nugaal iyo Howd ay noqdaan dhul aan Sayidka lagu faragalinin

Maarso 5, 1905tii baa Sayidku heshiiskaa dhab ahaan u ogolaaday isaga oo doonayey inuu helo muddo uu isku dubarito ciidamadiisa, hubna baadigoobto, iyo in uu kasoo kabto khasaaradii ka gaadhay dagaalkii Jidbaale.  Heshiiskaasi markii in yar dhaxal gal noqday, ayaa Ingiriisku wuxuu bilaabay inuu hub ka baadho doonyihii Sayidka badeecada u siday.  Sayidku wuxuu Ingiriiska u soo diray warqad uu ugu sheegayo inay khilaafeen heshiiskii, markii ay baadheen doonyihiisii iyagoo ka gaashaamanayey in Sayidku hub culus lasoo dego, arintaa oo Sayid Maxamed aad iyo aad uga cadhooday, waxyeelada ka imaandoonta uu Ingiriiska yidhi idinka ayaa qaadaya.  Wuxuu Sayidku warqadiisa kusoo hagaajiyey taliyihii sarre ee Ingiriiska F. C. S. Gordon, wuxuuna u sheegay in haddii la doonayo in heshiishkii Pestalozze uu hirgalo oo uu socdo inaan lasoo faragalin Sayidka badeecadiisa loona soo celiyo hubkii iyo saadkii laga dhacay.

Sayid Maxamed waxa uu si badheedh ah ugu sheegay Ingiriiska mar haddii ay jabiyeen heshiiskii isaguna in uusan maanta ka dib dhowraynin, arintaasi oo Ingiriisku u fasirtay in Sayidku soo kicin doono dagaal hor leh.  Sidaa daraadeed waxaa laysku soo qaaday in la dumo duulimaad iyo col fara badan oo Sayidka laga horgeeyo.  Dalka Ingiriiska 1908 baarlamaanku canaan kulul buu usoo jeediyey dawladda isagoo ku eedeeyay lacagta faraha badan ee dagaalka lagu hoobtay Ingiriisku uu ku bixinayey iyo askarta faraha badan ee ku dhimanaya.  Sidaa darteed, November 30, 1908 wasiirkii isticmaarka ee Ingiriiska wuxuu u soo diray taliyihii ciidama ee ka talinayey Soomaliya warqad uu ugu sheegayo in aan Ingiriisku hadda ku talo jirin dagaal Sayidka lagu qaado.

Dawlada Ingiriisku waxay isku dayday inay Sayidka kula isticmaasho siyaasad la mid ah tii boqoradii Hindida ay kula dhaqantay oo ah inay maal badan iyo mushaaro joogta ah siiso.  John Talon, Maarso 3, 1910 wuxuu baarlamaanka Ingiriiska kasoo jeediyey hindise laysku raacay oo ah in Sayidka sanadkiiba la siiyo 2,000 oo Istarliin (lacagta Ingiriiska.)  Hase yeeshee Sayidku gaashaanka ayuu ku dhuftay arintaas wuxuuna u sheegay Ingiriiska inuu doonayo gobonimo, gobonimadana aan la gorgorin karin.  Sayidku wuxuu hadalkii kusoo koobay diintayda iyo dalkayga gadan maayo.  Wuxuu yidhi: 

1.      Nimanyahoow damiinimada waa lagu duloobaaye

2.      Dadku wuxuu jeclaystaa waxaan duxi ka raacayne

3.      Anaa diidaday dagal inaan la galo daalin ii col ahe

4.       

5.      Dalka ma lihid anigaa ku idhi dooro weynaha e

6.      Anaa diiday nabadiisa aan daacad noqonayne

7.      Anaa diiday deeqdiisa ay naari dabataale

8.       

9.      Anaa diiday maantuu lahaa duunya iga hooye

10.  Markay duusho gaaladu anaan daabada u qabane

11.  Kolka ay dareeraan anaan duud xamaal noqone

12.   

13.  Dahabkii uuu waday waa anigii daadiyoo qubaye

14.  Dagaalkiisa anigoow xishayoo daalib ku ahaaye

15.  Durdurada Fardowsaad anaa doortay oo rabaye

16.   

17.  Diinatayda anigaan ku gadan dabaqii naareede

18.  Anigaan dariiqada Alliyo diinta caasiyine

19.  Anaan labada daarood tan horre darajo moodaynin

20.   

21.  Daliilkii Rasuulkii anigaa doonayoo helaye (scw)

22.  Doofaarka eyga ah anigaan daarihiis galine

23.  Anigaan dillaalkii arliga duubabka u xidhane

August 1913kii waxaa dhacay dagaalkii Ruuga (Dulmadoobe) oo ahaa kii lagu dilay taliyihii ciidamada Ingiriiska Richard Corfield, gaalkaasi oo Soomalidu u taqaanay Koofil ahaana ninkii Sayidku ka tiriyey gabaygii caanka ahaa, ee Adaa Koofiloow Jiitayoon.  Waxaa kale oo halkaasi ku geeriyooday saraakiil badan oo Ingiriis ah oo uu ka mid ahaa Dhame J. S. Summers.

1.      Adaa Koofiloow jiitayoon dunida joogayne

2.      Adigaa jidkii lagugu wadi jimic la'aaneede

3.      Jahanaba la geeyoow haddaad aakhiro u jahato

4.       

5.      Nimankii janno u kacay war bay jirin inshaalleye

6.      Jameecooyinkii iyo haddaad jowhartii aragto

7.      Kuwase naarta joogiyo markaad jananadii gaadhid

8.      Sida Eebbahay kuu jirabay mari jawaabteeda

9.       

10.  Daraawiish jikraar nagama dayn tan iyo jeerkii dheh

11.  Jigta weerar bay goor barqo ah nagu jifeeyeen dheh

12.  Ingiriis jabyoo waxaa ku dhacay jac iyo baaruud dheh

13.   

14.  Waligiisba waa lagu jabshaa jilib-dhig duulaan dheh

15.  Haddaan lays jigraarayn tolkay laga jil roonaa dheh

16.  Waxay noo junjuunteena waa jamasha diineed dheh

17.   

18.  Anigana Jigreey ila heleen shalay jihaadkii dheh

19.  Jeeniga hortiiseey rasaas igaga jiideen dheh

20.  Jiiraayadeey ila dhaceen jilic afkoodii dheh

21.   

22.  Jidhkaygii caddaa bay abley jagac ku siiyeen dheh

23.  Siday kuugu jeexeen magliga jararacdii sheego

24.  Bilaawuhu siduu kuu jarjaray jiilalkaa u muuji

25.   

26.  Jiidaha xanuunka leh markii la igu jeeraarshay

27.  Jibaadka iga soo baxay nafluhu jiifka qaban waa dheh

28.  Naf-jeclaysigii baan ku idhi jaalloow iga daa dheh

29.  Jimic kagama helin tuugmadaan jiriyey ruuxii dheh

30.   

31.  Goortaan jarreerana galoo nolol ka jaan qaaday

32.  Wax badan baan janaacaye dhagbaan jalaq la ii siin dheh

33.  Juuqdii aan la yeedhaba afkay iga jifeeyeen dheh

34.   

35.  Jaljaleecadii baa wadnuhu jeex isoo ruqay dheh

36.  Jeedaaladii bay indhuhu kor u jilaabmeen dheh

37.  Markay rubbadu jaw tidhi or bay iga dul jiibsheen dheh

38.   

39.  Jiidhkaygii bahal baa cunayoo jiitay hilibkii dheh

40.  Jurmidiyo baruurtii dhurwaa juguc ka siiyaa dheh

41.  Jiljilladiyo seedaha tukay iga jeedeen dheh

42.   

43.  Siddii jananadii horre tashigu igu jaguugnaa dheh

44.  Jidkii uu iblays ii horgalay jaasadii helay dheh

45.  Daraawiishna waa jibindhowgiyo jowga soo bixi dheh

Waxaa xusid mudan in ninkan ay Soomaalida badankeedu u taqaano Koofil uusan kaliya ahayn nin neceb kana soo horjeeda halganka gobonimo doonka ah ee Sayidka iyo Daraawiishtiisa ee uu ahaa nin jinsiga Soomaaliga ah siddiisa u neceb.  Wuxuu in badan ciidamo ku bixiyey oo uu soo mooroduugay shacab Soomaaliyeed oo wax ay u dhimeen iyo wax ay u geysteen Ingiriiska uusan jirin.  Shacabkaas oo badankiisu ahaa kii ku hoosnoolaa ximaayada Ingiriiska.  Mar uu ku duulay reer guuraa meel deganaa kana soo dhacay waxay mood iyo nool haysteen waa kuu Ina-Weysaxume tixda ku mariyey:

1.      Sayidkoo wax galay raacdadoo la isku soo gaadhay

2.      Adigiyo gubniga aad wadataa goobataal noqoye

3.      Girligaanku kaa joogsayoo guuxa kaa damiye

4.      Ku googooste nimankii kufriga gaajada u qabaye

5.      Afku gow' ku yidhi xaajadaad gees u badisaaye

6.      Guga ha gaadhin adigaa tolkey gaajadaa badaye**

Ingiriiska waxaa u muuqatay dagaal badheedh ah in aan waxba Sayidka lagaga qaadaynin haddii aan la badalin tabcada lagu socdo.  November 1918kii gudi uu madax ka yahay General Hopkins oo loo xilsaaray inay darsaan xaallada Daraawiishta talooyin dagaaleedna ay Ingiriiska siiyaan ayaa yimid dalka Soomaaliya.  October 1919kii baarlamaanka Ingiriisku wuxuu go'aan ku gaadhay inay Sayidka siddii dawlad xoog leh oo kale ula dagaalamaan, ayna duulimaadka ka qeyb galaan ciidmada dhulka, cirka iyo badduba. 

Ciidamada Ingiriiska ee barrigu waxba waa ka tari waayeen Sayidka waana usoo dhawaan waayeen Taleex iyo qalcadihii kale.  Sayidku wuxuu ku caan baxay tabco iyo taaktiko dagaal.  Ugu dambayntii Janaayo 21, 1920kii, waxaa Sayidka lagu soo kacshay dayuuraadka dagaalka waxaana weeraradaa hogaaminayey Dhame Duuliye Gordon wuxuuna cadowgu isticmaalayey diyaaradaha noocoodu ahaa DH9, waxayna duqeeyeen Taleex, Jiidali iyo xarumihii Sayidka oo dhan.  Sidaa darteed, Daraawiishtu waxay ahaayeen urur gobonimo doon ah ee adduunyada ugu horeeyey ee dayuuradaad lagula dagaalamo.  Taasina waxay muujinaysaa dhiiranaantii iyo halgankii Daraawiishtu gobonimada usoo galeen. 

Sayid Maxamed intaa kadib wuxuu soo aaday Koonfur.  Febraayo 17, 1920kii, taliyihii Ingiriisku wuxuu usoo diray Sayidka warqadan.

Waxaan usoo diray waqti saddex todobaad laga joogo Darawiishta warqad aan ugu sheegayo in la magan galin doono haddii ay isdhiibaan.  Hubkaaga iyo kaygu isma leh, adigu waxaad tahay wadaad Soomali ah, anna waxaan wakiil ka ahay dawladda adduunka ugu xoogga weyn oo ka adkaatay Jermalkii iyo Turkigii.  Maanta xoogaagii waa yaraaday, dayuuraadkana uma adkaysan kartaan, dhinac aad u ciirsatana ma jirro.  Waxaa xagga Bari kaa xigga Boqor Cismaan Maxamuud iyo Cali Keenadiid oo labaduba col kula ah adiga iyo halgankaagaba mana aadi kartid.  Dhanka Itoobiya saaxiibkaa Leit  Yasuuf waa jiitay, Ras Taferina waa saaxiibkay.  Awood uma lihid inaad nala dagaalanto.  Waxaan laayey ciidamadaadii badi ahaan, gacalkaagiina gacantayda ayey ku jiraan.  Ujeedadaydu ma aha inaan wax laayo haddii aad is dhiibto 40 casho dhexdood.  Ammaan iyo xushmo ayaad heli doontaa.  Waxaanse kaaga digaynaa in aadan warqadan caasiyin.  Waxaanan ku siinaynaa rug aad ku noolaato diintaadana ku fidisid.  Warqad ama jawaab aad iisoo dirto wax micnaha ah ama qiima ah ooy leedahay ma jirto haddii aadan 40 casho dhexdood ku imaanin.  Waxaan warqadan kuugu soo dhiibay haweenaydaadii.

Maarso 25, waxaa Ingiriiska u yimid Sheekh Cali oo ahaan jiray qaaligii Taleex iyo Xaaji Cismaan oo Sayidka adeerkii ahaa oo wada jawaabtii waraaqdii Sayidka loo diray.  Warqaddii Sayidku waxay ahayd sidan:

Waan helay warqadii aad soo dirteen 22kii Jamaadul Aakhir, jawaabteediina waatan.  Warqadaadii macnaheedu wuxuu ahaa inaad ka adkaateen Jermal iyo Turki xoog badanna leedihiin iyo inaan isdhiibo.  Isdhiibi maayo dagaalkana waan wadayaa inta aad idinku wadaan.  Amaan iyo magan-galiyana Ilaah baa leh xoogna ninkuu siiyo ayaa iska leh.

Ingiriisku wuxuu ugu dambayntii go'aan ku gaadhay inuu Sayidka u diro ergo ka kooban maashaa'ikhdii Goboladda Waqooyi oo kala ahaa: 

Sheekh Ismaaciil Sheekh Isxaaq madaxii dariiqada Saalixiyada, Skeekh Cabdullahi Sheekh Madar madaxii dariiqada Qaadiriyada, Sheekh Maxamed Xuseen iyo cuqaal fara badan ooy ka mid yihiin Caaqil Cali Aadan, Caaqil Jaamac Madar, Caaqil Ibraahim Warsame, Caaqil Xirsi Xuseen, Caaqil Xaaji Cabdullahi Jaamac, iyo Caaqil Cali Guuleed.  Ergadaa ka koobnayd maashaa'ikhdii dariiqada iyo todobada Caaqil waxaa loo diray ergo ahaan Sayidka waxayna wadeen warqad Ingiriisku ku warsanayey Sayidka inuu ergadaas soo raaco.  Ergadii waxay ka baxday Burco April 9, 1920kii iyadooy hogaaminayeen labadii nin ee warqada jawaabta ah Sayidka ka keentay,  Xaaji Cismaan iyo Sheekh Cali. 

16 casho oo socod ah ka dib, April 25, waxay soo gaadheen Qoraxay oo xarunta Sayidku u jirtay 40 mile.  Sayidku ergadii waxa uu amar ku siiyey inay Ingiriiska ku noqdaan una sheegaan inaan Sayidku marnaba isdhiibaynin.  November 23, 1920kii ayuu Sayid Maxamed, naxariistii janno Allaha siiyee, si caadi ah ugu geeriyooday Iimeey isagoo gacanta ku haya gamaskii xornimada iyo gobonimada.

Markuu geeriyooday Sayid Maxamed gumaystuhu wuxuu isku dayey inuu daboolo halgankii uu soo galay iyo ujeedooyinkii uu lahaa ee uu u dagaalamayey in ka badan 21 sanno.  Waxa uu Sayidku mutaystay in lagu qorro magaciisa iyo taariikhdiisaba baal dahab ah waayo waxa uu u diiday gumaysiga inuu ku lado dalka Soomaaliyeed.

1.      Inuu gaalku dili oo khatali dayiba maayaane

2.      Dafiraadu waa xeel runbaa lagu dabuubaaye

3.      Dilaal waxaad cunaysaan intaan dunida joogaaye

4.       

5.      Hadalkaa dilaacshaye miyaan deelka ka habowshay

6.      Wax ma dadine macnihiina sow idin ma deqsiinin

7.      Nimanyahoow dantey baan hadlaye iga daliil qaata

8.       

9.      Dacwadayda meeshaan u dhigo fiiro dib u yeesha

10.  Waxna loogu digiyaa ninkii dawladnimo haysta

11.  Waxna loo danleeyahay ninkii diinta Nabi raacay (csw)

12.  Nin rag ah bay dardaaran u tahee doqonse waa mooge

13.   

14.  Afartaa intaan dow ku xidhay deel ma qabadsiiyey

15.  Deelqaafku waa ba'an yahaye daacad ma u sheegay

16.  Dacwad kalana Soomaali waa mid aan dareensiiyey

17.  ...

Taariikhdii koobnayd ee Sayid Maxamed Cabdille Xasan iyo halgankii muqadaska ahaa ee uu kula jiray gumaysiga waxaan kusoo af-jaraynaa  tuducyo kooban oo ka mid ahaa gabaygii caanka ahaa ee Sayidku mariyey dabayaaqadii noloshiisa ee la odhan jiray Dardaaran:

1.      ...

2.      Doodna waxaan u leeyahay dadkeer hadalka deyn waayey

3.      Nimanyahoow damiinimada waa lagu duloobaaye

4.      Dadku wuxuu jeclaystaa waxaan duxi ka raacayne

5.       

6.      Dagaalkii Nasaarada anaa daalib ku ahaaye

7.      Dalka ma lihid anigaa ku idhi doora weynaha e

8.      Daliilkii Rasuulkii anaa doonayoo rabaye (scw)

9.       

10.  Anaa diiday maantuu lahaa deeqan iga hooye

11.  Diinkayga anigaan ku gadan dabaqii naareede

12.  Anaan labada daarood tan hore darajo moodaynin

13.   

14.  Markay duushay gaaladu anaan daabbaddu rarine

15.  Goortay dareeraan anaan diiradduu qabane

16.  Anigaan dariiqiyo waddada dowga sii marine

17.   

18.  Anaan doora-weynoo kufriga daacadnuu geline

19.  Ferenjiga dirayska leh anaan diiradduu qabane??

20.  Sida doxorka Iidoor anaan duud-xamaal noqone

21.   

22.  Doofaarka eyga ah anaan daarihiis geline

23.  Anigaan dilaalkiyo ardiga duubigoow xidhane

24.  Anigaan dariiqada Alliyo diinta caasiyine

25.   

26.  Daarood Ismaaciil ma oga dowga loo qodiye

27.  Waa wixii durbaan tumay markaan dowga sii maraye

28.  Waa wixii dayooy yidhi intuu soo dabaaldegaye

29.   

30.  Dadow maqal dabuubtaan ku idhi ama dan haw yeelan

31.  Ama dhaha darooryiba jiryaye doxorku yeelkiisa

32.  Nin rageey dardaaran u tahaye doqoni waa mooge

33.   

34.  Marka horre dabkuu idinka dhigi dumar sidiisiiye

35.  Marka xigana daabaqada yuu idin dareensiine

36.  Marka xiga dalkuu idinku odhan duunya dhaafsada e

37.   

38.  Marka xiga dushuu idinka rari sida dameeraha e

39.  Mar haddaan dushii Adari iyo Iimeey dacal dhaafay

40.  Maxaad igaga digataan berruu siin lasoo degiye

Dhammaad.      

****************************************************************************

Waxaan ka qorray barnaamij laga soo daayey Idaacadii Muqdisho, buuggii Aw-Jaamac Cumar Ciise, Early Days in Somaliland and Other Tales by H. G. C. Swayne, iyo The Warrior Mullah by Ray Beachey meelaha qaarkood, sidda magacyada badhkood ayaan ka saxnay.   Magacyada qaarbaan wali saxnayn qaarna waaba maqan yihiin.  Sixidooda iyo helidoodu waa howl inoo wada taala.  Mahadsanid

 **Taariikhdii Daraawiishta iyo Sayid Maxamed Cabdille Xasan.  Aw Jaamac Cumar Ciise.

Ingiriiska iyo Soomaalidii uu ku adeegan jirey ee uu dagaalka Sayidka u soo kaxaysatay waxay in badan ku eedeeyeen inuu wadaadku dhiigyacab ahaa oo aan sokeeye iyo shisheeye u kala soocnayn. Ilaa maantana waxaa la helayaa dad badan oo soomaali ah oo ay weli maskaxdooda ku dambayso raadkii dacaayadda shisheeyaha iyo wadaaddadii Soomaalida ahaa ee sida tooska ah Sayidka ula muransanaa.

 Maamulkii gumeysiga iyo Soomaalidii ay isbahaysteeni markay eedda caynkaas ah Sayidka iyo Daraawiishta saarayeen ma xusi jirin duullaammadii iyo weerarradii colka iyo gaadahaba lahaa ee madax iyo minjo toona aan loo kala sooci jirin, xarumaha Daraawiishtana lagu soo qaadi jirey.  Ma ay xusi jirin raggii talada Sayidka la wadey ee maagga iyo sida gardarrada ah Fardhiddin iyo Jidbaale xabbadda loogu leefsiiyey, mana xusi jirin wixii ay xoolo dhaqeen ee Ingiriiska iyo dadkii ay wada socdeeni ay dhaca kula meeri jireen.  Ma ay xusi jirin inta jeer ee ay Sayid Maxamed kaga oohiyeen, markay dhegta dhiigga u dareen boqollaal nin-door wada ah oo ay daraawiishi ku dhisnayd.  Bal si ka-fiirsi leh u akhri meerisyadan kugu qasbaya inaad Sayidka la oydo oo aad dhankiisa ka soo jeesato:

 Eebbow geyiga oo dhan waa nalaga guulaaye

 Waa noo gedleeyaan dadkii gaalada ahaaye

 Eebbow Giriig kolay ku tahay nala gamuunneeye!

 Go'na lagama qaadine dulmay nagu gelaayaane

 Gabbaad kale hadday noo helaan waa gam'i lahayne

 Eebbow waxay nagu gabreen diinta soo gala e!

 Eebbow garka haddaan qabsaday gaaxshe nabaddiiye

 Eebbow gammaan iyo waxaan gini-cas dhiibaayey

 Eebbow garow kagama helin goolashadaan wadaye!

 Ganbalaaligii bay warmaha nagu garraaxeene

 Eebow waa gumaadeen raggii gaanaha ahaaye

 Eebbow waxay gebawareen Gaaguf iyo Xayde!

 Xirsigii garaaraha lahaa Gaarrufkii dile e

 Geydhaale Aw-Aadan bay galawga taabteene

 Eebow geesigii Ina-Dherey ugu guduudsheene

 Guxushaaga Baynaxa ilmadu waa tan gabaxlayne

 Gorroska Muuse-taaganaa wadnuhu ila gariiraaye

 Eebbow ways gamaamaa markuu gaarka soo maro e!

 Meerisyadaas aannu soo sheegnay waxay ku jiraan gabayada Sayidka kuwa loogu jecel yahay mid ka mid ah.  Waa gabayga 'Gudban' amase

 'Gaalo-leged' lagu magacaabo ee, aftahanimmada suugaaneed ka sokow, in badan inoo muujin karaya waayihii Daraawiishta iyo, xilligii isaga la tiriyey, welwelkii iyo hammigii hoggaamiyahooda.  Waa meerisyo tusaale kaa siin kara dhibaatooyinkii Ingiriis iyo Soomaalidii horkacaysey ay Daraawiish u geysteen, rag wixii ay ka laayeen, gardarradii ay hadba ula iman jireen Soomaalidii uu had iyo goor xoolaha iyo lacagta ku miisi jirey siday ugu gacan-sayreen.  Qalbi murugeysan isagoo wada ah oo Eebbe-weyne u cabanaya ayuu kuu tawaawacayaa:

 "Eebbow, dhulkii aannu lahayn meel aan ka degno nalooga dhaarey. Eebbow gaalo iyo cawaankeed waa noo gooddiyaan. Eebbow, Giriigga aan aad u kala fog nahayba ha ku ahaatee, nin waliba birta naga aslay. Eebbow, eed kama aannu geline, waa gardarro waxa ay noo gumaadayaan. Eebbow, dhibaatooyinka ay nagu hayaan waan ka seexan kari lahayn, haddii utun aan ka qabnaa ay jiri lahayd. Eebbow, waa diinta ha la taageero oo jahaadka ha loo soo baxo. Eebbow, nabaddii iyo waanwaantii aan la ag-taagnaa la iga hoos-qaadi waa'.

 "Eebbow, waxay ciriidda jiifiyeen Darwiishkii Xasan-Gaarruf Axmed iyo Xayd Aadan Gallaydh. Eebbow, Xirsi-waal Maxamuud ayay Jidbaale gaalo iyo cawaankeed ku mawtiyeen. Eebbow, Aw-Aadan Seed iyo Xaaji Maxamuud dheri ayay ugu shubeen.  Eebbow, garcaddaaga gaboobey ee Baynaxa Aadan Gallaydh waa taa ay ilmadu dhabannadiisa qoysey, markii ay god-aakhiro u direen saddexdii Darwiish ee uu dhalay, goobtii Jidbaalena ruuxda lagu weysiiyey. Eebbow wadnahaygu waa gariiraa, markaan arko Muuse-taagane Jaamac oo keligii kolba murugo meel la taagan. Eebbow, ma eego e, wejiga ayaan ka dadbaa, markaan arko isaga oo naxdin la dalanbaabbiyaaya oo gocanaaya afartii Darwiish ee uu dhalay, Jidbaalena gaalo iyo Soomaalidii waddey ay ku makaleen'. 

Wuxuu Ilaah u cawdo iyo wuxuu u ashtakoodaba, wuxuu dhibaatadii la soo gaarsiiyey tusaaleeyo oo waxa lagu falay gocdaba, ugu dambaystii wuxuu rabbi ka durraamanayaa inuu libinta u soo meeriyo oo laga gacan-sarraysiiyo dadka gaalada taabacay ee xaqii Daraawiisheed lagu ogaa, godobta badanna ka haya:

 Eebbow goonji weyn iyo xaq bay naga gullaafteene

 Guullow ma helayaan waxay nagu gubaayaane

 Eebbow waxay naga gogtaan waa galoof-olole!

 Eebbow sidii guun haween 'gii'du waa aniye

 Eebbow nin goba baan ahoy guni rifaysaaye

 Eebbow waxaa noo gurmaday gaayo-alifleeye!

 Ma gereysni Eebbow waxaa guufanneyska ahe

 Eebbow gabooddii dorraad waa ka gar-allayne

 Eebbow markaan geyllamey guulmiyoo baqane!

 Eebbow guddoonkii sharciga gooye nimankiiye

 Eebbow kufriga gedeftaley gacanta haystaane

 Eebbow anaa kugu gar lehe guusha ha i seejin!

 Sida ay cadawyadiisii ka faafin jireen, Sayid Maxamad ma ahayn nin dhiigga dadka u oomman, dhaca xoolahoodana u jeelqaba.  Wuxuu ahaa nin ay waddaniyad kululi beer-qaadday, hase ahaayee dadkii uu u danaynaayey ay la garan waayeen. Wuxuu ahaa nin isaga iyo xarunta Daraawiishtaba in badan sidii ifka looga tirtiri lahaa loo guulay, naftiisa la dooni jiray, hagar daamooyin badanna loo geystey.  

Markuu fekarey oo habeenno aan tiro yarayn aayo-xumada Soomaalida lala maaggan yahay naftiisa kala dooday, dadkiina ay waanadiisii badnayd wax ku qaadan waayeen, weerar joogto ahina uu xagga Soomaalida kaga socdo ayay la ahaatay dadku laba qaybood uun inuu yahay: Qaybta hore oo ah Daraawiishta uu madaxda u yahay, dantooduna tahay Ingiriis, Talyaani iyo Xabashi inay dhulka Soomaaliyeed ka bedbaadiyaan oo dagaal hubaysan kaga saaraan. Qaybta labaadina waxay ahayd Soomaalida xoogaggaas shisheeyaha ah la soo safatay ee soo hormari jirtey, ceelasha tusi jirtey, dhabbeyaasha la qaado u kala tilmaami jirtey, awrta ka iibin jirtey ama ka ijaari jirtey, dabadeedna xarumaha Daraawiishta soo hor-dhoobi jirtay.

Labadaas qaybood inay Soomaalidu tahay markii uu ka badin waayey ayuu u qaatay, Daraawiishna dhacsiiyey murtida ah, "cadawgaa jaallihiis waa cadawgaa", sida uu Qamaan Bulxan ku gabyey markuu lahaa:

 Daabaca ninkii kugu dhufta ee daabku kuu celiyey

 iyo kii 'duleedshaay' ku yiri wax isma doorshaane!

 Sayid Maxamad, aragtidaas iyada ah siyaasad qarsoon kama uu dhigin.  Wax badan ayuu gabay ahaan iyo qoraal ahaanba ummadda u bandhigay, 'gaalada aan la dagaallamayno ninkii taageero u fidiyaa isna waa gaal' ayuu in door ah ku celceliyey. Masafo gaaban waa kii ku lahaa:

 Nin aqdaamo Ferenjiya, maantiyo abuurriin

 Ama aaladduu sida, ama awrta buu rara

 Ama adhiga buu qada, ama laba ugaadhsada

 Ama uba ilaalaa, ama uurka kala jira

 Ashahaado beeniyo, islaamnimo ha lagu dhaqo

 Ilaahayna nama oran, anna ma oggolaan karo!

 Waa siyaasad cad oo uu degsaday, digniinna u ahayd nin kasta oo xagga gumeysiga u janjeerasada amaba taageero u fidiya, xilli dagaal iyo xilli nabadeed intaba.  Hayeeshee, in kasta oo uu waranka Daraawiishtu si toos ah ugu jeeday ninkaas gaalo-raaca ah ee uu sayidku tilmaamay, haddana waxaa dhici jirtey dar aan dagaalkaba war ka haynini inay haasahaasaha iyo gulufka jidbaysan ee ciidammada sayidka ku le'an jireen, hantidoodana ku waayi jireen.  Waxaad mooddaa inay Daraawiishtu marar badan ka ilduufi jireen tusaalaha iyo dardaaranka Sayidka, taas oo sabab u noqon jirtey kooxo badan oo xarunta u han-weynaa in ay ka fogaadaan.

 Gefaf dhowr ah oo ay Daraawiishi gashay ayaa maanta la tiriyaa, hase ahaatee way yar yihiin markii la barbar-dhigo guulihii ay soo hooyeen iyo sidii ay magaca dalka iyo dadka Soomaalida ahba sare ugu qaadeen, in kasta oo, ciidan ahaan, ugu dambaystii looga adkaaday.

Shido iyo hoog

Masafadan hoose wuxuu Sayidku u mariyey Cali Dhuux Aadan oo uu ku sheegayaa calaamado badan oo aad u liita oo ay ka mid yihiin, diin daro, been, fulaynimo, gaal-la-joognimo, abaal dhac, iyo kuwa kale oo badan.  Wuxuu kaloo Sayidku Cali Dhuux ku sheegay inuusan gabayga aad maahir ugu ahayn ee uu afka uun ka sheegto inuu bad yahay oo laabtiisa xikmad badani jiifto.  Wuxuu yidhi:

1. Nimaan sharaxa diimeed, sheynaba ka suurayn
2. Hadii aad u sheegtana shaqfadloo, aan gararayn
3. Adiguna aad sheekh tahay, isaguna sharmuud yahay
4.  Oo kula shikaayoon, illeen waa shiddiyo hoog
5.  
6. Nimaad gabadh la shaaximay, shuqduf ilaxidh ugu gelin
7. Oo shuqul gobaadeed, shararraaxin ugu dari
8. Oo sheemadii geel, boqol xerada ugu shubi
9. Oo shaharka jiilaal, shabcanaaya caanaha
10. Oo sheelka gurigaa, shirka talada loo wici
11. Oo kuu shisheeyaa, isna waa shiddiyo hoog
12.  
13. Bal nin adiga kuu shara, adna adan shaxeexayn
14. Shuqulkii yimaadana, shiqiyoo aan yeelayn
15. Oo aan shaqaaqiyo, shuushuuda deyneyn
16. Oo shiranka madashaa, sheeddoo isaga bixi
17. Oo shalay wuxuu dhigay, maanta kuu shirtirinayn
18. Shareecadiyo khayrkana, shifta aan ka dhiganayn
19. Shaata haddaad ka baridana, shanshada kuugu dhigahayn
20. Oo shuuqiyoo kari, ibleys baa shidaayee
21. Shanfac oday Alluu-naar, isna waa shidiyo hoog
22.  
23. Bal nimuu shakaashoo, u shaqeeya Ferenjiga
24. Oo shan iyo toban beri, shaabuuga lala dhici
25. Shafshafana la siinayn, kolay shaata mida tahay
26. Oo shaaca waaberi Cadan, shacabka ugu kici
27. Aan shuuna oranayn, isna waa shiddiyo hoog
28.  
29. Bal nin gaal la shaarugay, shaabbaddiina lagu dhigay
30. Oo shurugga fuudoo, shaarubbada aan xiirayn
31. Oo ama shukaan wada, ama shuqul kaluu qaban
32. Muslinkana shabbihid kule, isna waa shiddiyo hoog
33.  
34. Bakhayl shaacug weynloo, shiila duxa aan lagu qorin
35. Oo kuu shumbucullayn, intuu maro shullaha dhigo
36. Oo sheegiyoo been, shaadir barale kugu wadhi
37. Oo kuu shafeecayn, isna waa shiddiyo hoog
38.  
39. Nin shaaficidu reebtee, ku shuhroobay fulannimo

40. Shimbirahana aan hubin, hadday shababaxleeyaan
41. Oo aan shahiidkiyo, shiishkiyo xarbada tegin
42. Sharaarna aan deyneyn, isna waa shiddiyo hoog
43.  
44. Gabay niman shib ka ahayn, misna shaacir ku ahayn
45. Aan shaqalka ugu dhigin, madka iyo khifiyo shalaq
46. Oo xarafka sheegiyo, xuduuddana shirrabihayn
47. Oo shooliyoo odhan, shafkaygaa wax jiifaan
48. Sheegaye midkaasuna, isna waa shiddiyo hoog

Cali Gari Aboodiga

1. Afka bari ishaa bogox intii, arar Nugaaleeda
2. Illiilaha banaan iyo intii, edegga Ciideeda
3. Axad kagama sii hadhin wixii, uduba oo yiile
4.  
5. Caligeri aboodiga ku lalay, abax ka sooryooye
6. Iqliil weeye madhan qayradii, oomanta ahayde
7. Afar iyo afqaaqlaa ku dhacay, adhaxya weyntiiye
8.  
9. Ifku kama belbelo tuurihii, oolinka ahaaye
10. Meeshuu abuurnimo fadhiyey, laga alaab qaadye
11. Hawdkii ugbaadsaday, horweyn kuma ilaashaane
12.  
13. Uma oohogeeyaan markii, aarankii lumo e
14. Shisheeyaha araarimaha yaal, kuma ugaayaane
15. Eegida korjooguhu cishaha, sooma oriyaane
16.  
17. Xerya gaallo laysaga ag dhigay, uma adkeeyaane
18. Irridaha markii aasku dumo, kuma afuufaane
19. Ibdarka iyo dhawrtada ratiban, ugar ma siiyaane
20.  
21. Ardaayada golaha kala rogrogan,uma asteeyaane
22. Uleexida haleelada tircayn, il uma gooyaane
23. Aar saydha oonyaha gudgude, ubac dugaag jeexa
24.  
25. Ilkaha horor abeesada qallici, halaq uraa leeb ah
26. Ulbistuug anaaniga dayaca, alabas jeeraanta
27. Eynaafka baadida tagtow, adadac buubaalka
28.  
29. Abid maqan intaha raadiskey, axal ka duugowday
30. Akhbaar raadis urur naadinteed, idan ku yaahaynta
31. Ambaqaadka taa uma ekayn, aniga hay saarin
32.  
33. Sumad awdka sowraca ankira, eedda iyo dhaarta
34. Asaraarka eexada denbiga, shiru aguugyenta
35. Guudaan amnaca shiil armaca, luqun inaatowga
36.  
37. Inqiis naas ah iin cararjidow, dhicis amuurrayska
38. Ubad jala abaah baaqatiyo,dhicis amuurrayska
39. Amaankow gondood eel ragaad, arami naafowga
40.  
41. Amaanguud anaashiga dhukaan, axadh xaraarowga
42. Uhda dhugato roor ababa'leyn or iyo geergaarka
43. Allaqabe kud eertaa qadhqadhi, shilin aseebaaga
44.  
45. Aafaa samaawiga allow, naga ammaneynso
46. Aamiin ma buuraan intay, duco alliifaane
47. Kuma adurdhabaan baarqabbadu, abasaxeediiye
48.  
49. Shinbiruhu markuu doob onkodo, ma awanayaane
50. Abeerrada tifrimay goojadii lama amaaraane
51. Qorraxdoo abbaar le'eg markii oodda laga jiido
52.  
53. Kolkii kuraygu eyrada hayeey, kala aqoolmeyso
54. Ulaha uma boobaan intay, tira abyoodaane
55. Kobtii shalay irmaanku ugu baxay, alaladii fooca
56.  
57. Arbaxaale goortey tagtoo aayaddeed dheregto
58. Amminkii la baraq-maali jirey, ma arrumayaane
59. Eydaarteeda oo fool la dhici, ma antaweershaane
60.  
61. Goortay ummuliyaan murkaha, kama abeeyaane
62. Abur xoor leh kama soo lisaan, ibagaleenkiiye
63. Masaakiinta agaheeda tuban, ma ajareystaane
64.  
65. Unuun uma jaraan qaalmihii, eydinka ahaaye
66. Cayuuntaan ilmaha loo dhigayn,kama umbulleyaane
67. Waxay abaxa goysaba markey, ohin carraabeyso
68.  
69. Afdhuubyaalaheedii durduro, ma ambaqaadaane
70. Sidii ay iblays tahay xuruun, ma umbulleeyaane
71. Jilaal aleel ka cad hadday, acabtin dooneyso
72.  
73. Markey uudka kore laasatiyo, abaqa baarkiisa
74. Iyadoo idiin ka cas markey, oo la soo degato
75. Intay yeel aslaan ceelashii, uma aroorshaane
76.  
77. Awaliinka kama soo shubaan, ilaha Caymeede
78. Alalaaska heestii darkii, kuma olkeeyaane
79. Awr qaada iyo gool ahmiya, ma aldaxaayaane
80.  
81. Abidkoodba kama sooryadaan, alaxa caanoode
82. Niman baa uquun kagala tegey, ilindidoodiiye
83. Eebyaha ma soo rogan markii, ibilku tuuraaye
84. Anaa eegiyey dhicin lahaa, idam Ilaahaye
85. Wax arsaa'iilkood galay markay, Ferenji aadaane

Holoq Dameer baa leh

1. Hanfi iyo hunguri soo dhiciyo, hinif dabayl baa leh
2. Hanqadh iyo hillaac bililigliyo, halalac roob baa leh
3. Cir habqamay xareed laga harqaday, Haradigeed baa leh
4.  
5. Xiin hawle iyo heega curan, hogol daruuraa leh
6. Hir doogliyo caleen hamasha iyo, habatac Ciid baa leh
7. Maal hooray ciir laga hanfaqay, seben hagaagaa leh
8.  
9. Caanaa had iyo jeera iyo heeshi, ramag baa leh
10. Qumba lala hagoogtiyo hilbiyo, hawl yar adhi baa leh
11. Hayinnimo wax lagu qaato iyo, ku hinji awr baa leh
12.  
13. Habaqliyo harraad iyo kulayl, hilin abaaraa leh
14. Hadii hadowga geedood engego, horasho ceel baa leh
15. Hagahagi hunguri duulayiyo, hogo kaliil baa leh
16.  
17. Hadhac iyo qabow lala herjado, hadh iyo raaxaa leh
18. Hawo iyo hilow gacalo iyo, hurud nabdoon baa leh
19. Hanfariir in loo kala ordiyo, hunuf dareen baa leh
20.  
21. Lugi waa higiishee himmiyo, halabsi neef baa leh
22. Haad iyo haldhaa roori iyo, huguf gammaan baa leh
23. Gorgor samada heehaabi iyo, huguguf Dhooddaa leh
24.  
25. Hanaf booddo iyo xoog sengiyo, hadafa buubaa leh
26. Himbiriirsi meel foga magaan, higigifleeya leh
27. Hadii nadigu haaraha ku dhigo, haawis xamar baa leh
28.  
29. Aar soo hingoodiyo bad iyo, hugun rasaas baa leh
30. Habaas kacay halaakiga dhacsiga, halowna geesaa leh
31. Haliilyaale aan dhiirran iyo, haadiis fuley baa leh
32.  
33. Hankakoobsi iyo booto iyo, hoobsi guluf baa leh
34. Hamham iyo humsiga reenka iyo, higilla guutaa leh
35. Hannas weerar iyo qaylo iyo, hirif colaad baa leh
36.  
37. Heeraa in laysula bixiyo, heeggan dirir baa leh
38. Hirey iyo wirey maalintey, humuro joogtaa leh
39. Haadaa qabiilnimo nimaan, lagu holeyn baa leh
40.  
41. Hawa beena Soomalidaa, hadafka raacdaa leh
42. Hadal ruma Daraawiishta iyo, weli hanuunaa leh
43. Ragga diinta hooyga u noqdiyo, hanad Shirshooraa leh
44.  
45. Hulqihii dad bari soo baxshiyo, hoogay dumar baa leh
46. Wixii habar Majeerteen iyo, halamash naagaa leh
47. Xaar laysku heylaamiyiyo, halalac Mooraa leh
48.  
49. Hammuunaan damayn iyo hunguri, lala hadaqaayo
50. Handadka iyo heemada markuu, hadawga leefayo
51. Warsengaligu haybtuu yihiyo, horor dugaag baa leh
52.  
53. Hoobaaq laguu qodahayiyo, hagar shisheeyaa leh
54. Hundhur iyo caloolxumo ninkii, cadawgi heeraa leh
55. Hankuugyo uurgulguluc ninkii, hiijo qabay baa leh
56.  
57. Inaad luqunta hoogaamisiyo, hogosho ciil baa leh
58. Meeshiyo habeen aakhiraad, hibasho maag ba leh
59. Haakaalle Eebbow ninkii, libin hoyaadshaa leh
60.  
61. Hoh iyo caku iyo hiif ninkii, hawkar galay baa leh
62. Halaaka iyo laandeyr ninkii, marin habaabaa leh
63. Hinji iyo habaar waaq ninkii, huray ustaadkaa leh
64.  
65. Heeggaa in loo maro arlada, habi la'aan baa leh
66. Hor Ilaah in loo jeedsadiyo, haajir culimaa leh
67. Haawiyada naareed ninkii, Ferenji haystaa leh
68.  
69. Iidoorka hoosada Berbera, ka hawisaa hey! leh
70. Harag uraya Muusa-Carrihii hoodhi jirey baa leh
71. Hadduu niriggu heeryada ka rido, hoogey Arab baa leh
72.  
73. Xaal hadura Habaryonis iyo Herer nin joogaa leh
74. Ciisaha baqtiga hiigayiyo, haqay midgaan baa leh
75. Huurale Cali Jamaac iyo, huluq dameer baa leh
76.  
77. Xididnimo habboonkeed ninkii, lagu hirtaabaa leh
78. Hargaamooyin iyo ceeb ninkii, gun u hoydaa leh
79. Hidda xumo gobey heerle iyo, horinta Cawl baa leh
80.  
81. Hub wanaagsan heensiyo fardiyo, haybad iyo luuli
82. Hodya deeqa hoo iyo waxsiin, hor Alla geystaa leh,
83. Hannaan qurux san haashaar gobeed, hodon Dariiqaa leh
84.  
85. Horweynkiyo haleelada nirgaha, loo hitiqinaayo
86. Haamaha karuurkee la shuban, holaca jiilaalka
87. Heel xoola laga buuxiyiyo, hibana Eebbaa leh
88.  
89. Hal madow higgaad iyo Quraan, Ha iyo Wow reebban
90. Harannimiyo hooyaale gabay, heello iyo maanso
91. Nin kaleba naftiisa ha hafree, hoodo anigow leh

Bah Dir Rooble

Majeerteen iyo Boqor Cismaan ayuu Sayidku gabaygan u tiriyey isagoo difaacayey Daraawiishta iyo halgankoodii oo Boqor Cismaan laf-dhuungashay ku noqday:

       1. Majeerteen majnuun inuu yahaan, marag u haystaaye     

2. Waa niman masakhan oon ahayn, midhaha Daaroode

3. Waa niman siddii Moolaadhabe, miciya dheerdheere

4. Waa niman maddada oo cir weyn, oo masiiba ahe

5. Waa niman lafaha mudhuxsadoon, muruqna reebayne

6. Waa niman haddad min u furtoo, malab durduursiiso

7. Ama aad maqaarreyda geel, xero u meegaarto

8. Waa niman inay mahad naqaan, laga malaynayne

9.    Cir milshiyey dhulkoo malaf ka baxay, maalka oo dararay

10.  Waa niman martidu eeyan tegin, madal ay joogaane

11.  Waa niman madaal inay baxshaan, loogu muhanayne

12.  Waa niman haddaad gabadh markab ah, maqaasiinka u geyso

13.  Wuxuu fiidka horre mayracoo, marakabeeyaaba

14.  Waa niman masaladood jabtoo, hooyadood mira e

15.  Waa niman misciliisha ugu jira, sina u meerkeede

16.  waa niman candhada laga maraa, milil ka dhiiqaaye

17.  Waa niman maruubada la’oo, minidu dhaaftaaye

18.  Waa niman siddiii mowle bahal, laga mareertaaye

19.  Waa niman mareeg lagu dabraa, sida maliid awre

20.  Waa niman madhuushoodu tahay, mooye qaab darane

21.  Waa niman margigu siiban yahay, iyo mataanuhuye

22.  Waa niman macaankii jannada, meel aan ku lahayne

23.  Waa niman futadu maastahoo, duud maloogna ahe

24.  Waa niman miskaha lagala dhacay, qaare madax weyne

25.  Waa niman minjuhu ay yihiin, miiqan taag darane

26.  Gabaygaa ha laguu maadsadee, mariya oo geeya

27.  Markab nagaga sii qaada oo, meel walba u dhoofsha

28.  Nimankii makhaayadaha fadhiyey, naga mihiibsiiya

Xiin Finiin

1. Xayow Faaraxow hadal rag waa loo xutubiyaaye
2. Nin xishood leh baan ahay haddaan lay xistiyihayne
3. Xabiib baan ahaa jeer kufriga laygu xaasidaye
4.  
5. Adna xaashi baad iila timid xaakin soo diraye
6. Xaddigii adduunyada haddaad xoolo iga dooni
7. Marna anigu kaama xistiyeen xaalaad leedahaye
8.  
9. Inaan kuu xaf gooyaan jeclaa geel xawaar badane
10. Kumanyaal xawaadaan lahaa xawd u sii mariye
11. Markaad Xiin Finiin damacday baan kaa xanuunsadaye
12.  
13. Walaalow xirgiga qaarkii waa lagu xujoobaaye
14. Waxaan kugu xutubiyaaba waa xuuradaan nahaye
15. Nin kalaan xafiilaba adaan xaayda kaa rogaye
16.  
17. Xigto iyo qaraabiyo hadduu xidid i weydiisto
18. Xayow iyo qayuumeey haddii la igu xoodaansho
19. Xubigayga kuma hayn inaan xiisow bixiyaaye
20.  
21. Xamar weeye oo midab fardood kala xariir roone
22. Xawaariyo kabti iyo raaxo iyo xawli iyo jeefag
23. Xaggii loo eryaba waa Gammaan xulashadiisiye
24.  
25. Xubna toosanlow neefku waa xaalad gooniya e
26. Goortaan xusuus ula noqdaa xiisa ii qabanne
27. Waxaan xarafka diimeed ahayn igaga xeel dheere
28.  
29. Xarbaddiyo jihaadkaan lahaa xoogsi ugu fuule
30. Isagaan xatooyada lahaa xuurta ugu looge
31. Xiniinyaha ku goo baan lahaa gaalka xaylka lehe
32.  
33. Xayskaa da'aayaan lahaa Xallin ka dooyeeye
34. Xaqaygii maqnaa baan lahaa xag ugu raacdeeye
35. Meesha iyo xeebtaan lahaa xiito ka eryoode
36.  
37. Xujey-reebta reer Hagar anaan xabashyadii ruubin
38. Xinjoortoda dhiigga leh haddaan lagu xaraaraysan
39. Xaaqaamaquuqiyo haddaan xaaluf laga yeelin
40.  
41. Xiddaysane ma dhiibeen anaan xaaladday bogane
42. Xaaraami uun baa arlada xula abiidkiise
43. Aniguna xogtaydaan ka baqi inay xumeeyaane
44.  
45. Xashaa-liillahiye nin goba xamasho waw ceebe
46. Intii aniga lay xaman lahaa xil iga soo meerye
47. Aduu galabta kuu xoolo yahay xamarkii dheeraaye
48.  
49. Waa Xiin Finiin neefka aad xadhigga haysaaye
50. Xayawaanka oo idil naftey kala xaroodaane
51. Mar hadduu suldaan igu xil lihi igaga xayddaantay
52. Xariggiisa qabo aadmi kale kuma xushmeeyeene.

Ma duqaynay Reer Bari

Gabaygan tariikhdiisa Soomaalidu aad ayey u taqaanaa.  Waa dagaalkii dhexmaray Daraawiish oo dhinac ah iyo Majeerteen iyo Warsangeli oo dhinac ah oo ay kala hogaaminayeen Maxamuud Cali Shire iyo Boqor Cismaan, siday u kala horeeyaan.

Alle ha u raxmee Sayidku wuxuu yidhi:

1. Nimanyahow dabuub gabay baryahan            uma dadaalayne
2. Wax idaaray mooyee xalaa                            laygu soo dagaye
3. Aan dabiibto gabaygaygu waa                       dab iyo baaruude
4.  
5. Unkad dirigriglayn baan ahiyo                        dirirta cawleede
6. Daad soo rogmaday baan                              ahoo dooxadii yimide
7. Aan durduro dabaal baan ku mari                  Doollo ii xidhane
8.  
9. Dayax iyo shamsaan ahay haddaan                lay dafirahayne
10. Gudcur dam ah habeen dumay cirkoon          dacal ka nuuraynin
11. Ma danyado talaabada haddaan                    dawga marayaaye
12.  
13. Dugsi haddaan la galin dhaxanta                    waa lagu duloobaaye
14. Dabaylihiyo fooraa la tegi                              daar waxaan galine
15. Deyrodhaafyadaan shidahayaa                       dogobyo waaweyne
16.  
17. Dubaax ma aha xaajada midaan                     diirka ka cadayne
18. Diirsimo halkii aan ahayn waa                        siddii danafe
19. Waxa dunida qaarkeed ka dhacay                 dood aan ka idhaahdo
20.  
21. Daayimow Allahayoow adaan                       dunida moogayne
22. Daandaansi ina-aadanaa                                loogu dawgalye
23. Deyn nimaan ka qabin buu nafluhu                 daba galaayaaye
24.  
25. Haddii nalagu soo diray khalqiga                    Dir iyo Daroodba
26. Warsangali haddii uu dunjigii                          diricyo soo qaatay
27. Dashiishiyo Majeeteen haddii                         deexda laga keenay
28.  
29. Guutada lasoo dumay haddii                          nalagu soo duushay
30. Wax lasoo dadaanshaba haddii                      nala dul garriishay
31. Dildilaaca waaberi hadii                                 nalagu sii daayey
32.  
33. Annagoon digniin qabin haddii                        nala dreensiiyo
34. Digta weerar qoobkii hadday                         dininigtii yeedhay
35. Dooyada uluufta ah hadday                            Daalo kor u dhaaftay
36.  
37. Qaylada daluunta ah haddii                            nala dareensiiyo
38. Degdeg inaan usoo rooro waa                       dawlad alabkeede
39. Ma dul keennay kuman duub cadoo              wada Daraawiish ah
40.  
41. Dirki hadduu kusoo galay xarbiga                  aniyo duulkaygu
42. Dayaaydii horeetaba baqay                           dabada taageene
43. Diigaanyo ciidan ah miyaan                            daafta kala raacay
44.  
45. Sidii aar daloombiyi markaaan                       ugu dinaahyeeyey
46. Dullihii shareerraa markuu                              dibawga jiidhaayey
47. Daanyeerku meeshuusan marin                      dani ma jeexsiisay
48.  
49. Denbi ma leh cadaawaha ninkii                      deli ka xooraaye
50. Darajuu Ilaahiis ka heli                                   labada daroode
51. Dubku iima naxo nimay kufriga                 deris wadaagaane
52.  
53. Ferenjiga direyska leh kuwii                            diirada u qaaday
54. Iyaguba dariiqada Alliyo                                  diinta caasiye e
55. Waxay noo duleedsheenba waa                       doora-weynaha e
56.  
57. Dulmigaan banaanayn kuwii                             doofil ugu hiishay
58. Haddaan daayo waa aniga oo                          daawadii furaye
59. Danabkii rasaaseed miyaan                              diillin kaga yeelay
60.  
61. Dareemada ka badan meydka yaal                  didibta buureede
62. Dhiigoodu sida doogsin roob                           waysagii duxaye
63. Dugaagii hilbaha quudan jiray                          loo dayaafadiye
64.  
65. Nimanyahow af laba daan leh                         baan muranka deyneyne
66. Daleelaha cidlaa lagama shubo                        hadal daleeleede
67. Ma duqaynay Reer Bari wuxuu                 doonayuu helaye
68.  
69. Aniguba dilkoodaan ku helay                          libin daboolayde
70. Daa'irada Eebiyo markii                                 deeqa nala siiyey
71. Ma dabaaldegiyo muufahaa                            duhur la gaadhsiiyey
72.  
73. Duca awliyaad buu qabaa                              degaha Tuurwaaye
74. Waa niman gaalada deldala                            doog iyo abaare
75. Waa nimanka doofaarradii                              daariguu jaraye
76.  
77. Roobkiina waa kaa u da'ay                             duraha jiilaale
78. Waa kaa dalkoodii ballidu                               wada duraabtaaye
79. Waataa arladii daahirtee                                  diib kasoo kariye
80.  
81. Cawskii dumaayoobay baa                             doog kasoo baxaye
82. Dalagyadiyo dooxooyinkii                               diisha iyo qaare
83. Dunqaarihiyo xamshkaa sidii                            diriq la moodaaye
84.  
85. Maalkii diraacdii dhalaa                                   doobke loo culane
86. Duunyada wxa laga maalayaa                          darartii caanoode
87. Rabbogii dawaa'iga sidaa                                deeqii noo ridaye
88.  
89. Afartaa dujaye bal aan mid kale                       deelka ka higaadsho
90. Aan dabeebti eegana halkay                            damacday laabtaydu
91. Dacwad kalana waa Ina-Mashire                     hadal aan deeqsiiyey
92.  
93. Aday deyrshay maantaan ahaa                         duri xigaalkaaye
94. Adigay dafiray sidii anoo                                  duul shihseeye ahe
95. Waa taynu dersinaye adaa                                daawadii furaye
96.  
97. Doolaalo adigowgu tegay                                 gaalka duufka lehe
98. Adigaa dariiqada Alliyo                                    diinta caasiyaye
99. Goortaan ku daayana adaa                               diiday nabadiiye
100.  
101. Wax dhaaxaan dadaalkaa u maray                    celi cidhiidhyoone
102. Wax dhaaxaan dunqaaraha lahaa                      dib uga soo jooge
103. Maantaa dubihii kugu dhacaye                          duxi ha kaa raacdo
104.  
105. Waadiga dagaagaye sidii                                  dalow u meertayso
106. Ama deyrka xidho waa taqaan                         dabin Inshaalleeye
107. Ama doofil qabo caydhi waa                            diifta kugu taale
108.  
109. Ama quud dulleeddada ka xaab                        dereg haddaad weydo
110. Ama daaliboo bari                                            inuu kuu dawaro uunku
111. Ama duunyo raac noqon cidlaa                         kaaga sii darane
112.  
113. Ama doonyihiyo saaxiliyo                                  Cadan dillaaleyso
114. Ama dooy u dhoofoo u carar                            dal aan la gaadhaynin
115. Ama dirkiinii carshiga                                        dogobbadda u raaro
116.  
117. Ama duurgal iyo tuug iyo                                   dagati uun dhawro
118. Ama dabada gaal baad tahaye                           dacay ha kaa saarto
119. Ama doora-weynoo baqdaye                           dirir us oo joogso

Heer inay leeyihiin

Gabaygan Sayidku wuxuu kaga jawaabayey gabay uu soo tiriyey Cali Jaamac Haabiil oo uu dad badan oo Darood ah ku af-lagaadeeyay.  Beyd ka mid ah haddii aan kusoo qaado wuxuu yidhi Cali:

        Dameerkaa hariiryaha leh iyo, heer Dhulbahantaa leh

 Sayidku wuxuu kaga Jawaabay gabay dheer oo aan eega ka hayno: 

1. .....
2. Daroodku waa wada halyey, kalase hayb roone
3. Dadka kalana waa wada hulqiyo, huuba doora lehe
4. Waxse heer leh haad Farenji iyo, harabka Iidoore
5.  
6. Kuwa fuudka heeminahayoo, himishku duulaayo
7. Aan tan iyo Haabiil dheryaha, lagula howshoonin
8. Iyana heer inay lee yihiin, hubantideey weeye
9.  
10. Nimankii hablaha soorta guri, ku hargawaaxaayey
11. Ee tii wax hoomeey tidhaa, kula haliilaayey
12. Iyana heer inay lee yihiin, hubantideey weeye
13.  
14. Nimankii hawaaree siddii, habas u kowdiidey
15. Oo aan futada haawinayn, hogobka aad moodo
16. Iyana heer inay lee yihiin, hubantideey weeye
17.  
18. Nimankii siddii awr hayina, hilayga qaadaayey
19. Hinjigu culayskii kuwuu, hoolay dhabarkooda
20. Iyana heer inay lee yihiin, hubantideey weeye
21.  
22. Ragga hiirta waaberi dillaal, halaladuu roori
23. Oo aan hunguri maalineed, soo hadhgalinaynin
24. Iyana heer inay lee yihiin, hubantideey weeye
25.  
26. Nimankii habeedley umula, huga u maydhaayey
27. Nimankii habeen iyo dharaar, hiribka qooshaayey
28. Iyana heer inay lee yihiin, hubantideey weeye
29.  
30. Ragga udaha hoorsanahayoo, saxaradda u heegan
31. Iyo nimanka hooyadood ku odhan, habartu waa dhuustay
32. Iyana heer inay lee yihiin, hubantideey weeye
33.  
34. Axmed Nuuxa nirig haaruf badan, kabadh u heeryeeyey
35. Ee hilinka meeshiyo Hiraab, habaqluhu u qaaday
36. Iyana heer inay lee yihiin, hubantideey weeye
37.  
38. Muusacarraha haraga iyo, hoorka xidhanaaya
39. Oo qudhunka ay huursadeen, lagu hunqaacaayo
40. Iyana heer inay lee yihiin, hubantideey weeye
41.  
42. Ciisaha bakhtiga hiigayoo, haadka qalanaaya
43. Oo calaha haabuurka badan, hagida meeraaya
44. Iyana heer inay lee yihiin, hubantideey weeye
45.  
46. Habar Yoonis iyo Reer Jugliyo, Habar Magaadloo dhan
47. Iyo Caliga hoosada Berbera, huluqa jiidaaya
48. Iyana heer inay lee yihiin, hubantideey weeye
49.  
50. Intii heer lahayd ma aan dhamayn, hebeladoodiiye
51. Hayska hoobiyeen nimanka aan, heeray boqontiiye
52. Inta aan hunduudaa ka badan, hiisha geedaha e
53. Niman baan hullaabee ma odhan, hiijo iyo ceebe
54. Waxse aan hubinayaa waa inay, hadiyad keenaane
55. Ha yeeshee intaasaan hojoo, hor Allahay geystay

Koofil

1. Adaa Koofilow jiitayoon dunida joogeynee
2. Adigaa jidkii la gugu wadi jimicla'aaneede
3. Jahannamo la geeyow haddaad aakhirow jihato
4.  
5. Nimankii jannow kacay war bay jirin inshaalleeye
6. Jameecooyinkii iyo haddaad jawhartii aragto
7. Sida Eebahey kuu jirabay mari jawaabteeda
8.  
9. Daraawiish jikaar naga ma deyn tan iyo jeerkii dheh
10. Ingiriis jabyoo waxaa ku dhacay jac iyo baaruud dheh
11. Waxay noo jajuubteenna waa jibasha diinneed dheh
12.  
13. Jigta weerar bay goor barqo ah nagu jiteeyeen dheh
14. Anigana Jikrey ila heleen shalay jihaadkii dheh
15. Jeeniga hortiisey rasaas igaga joojeen dheh
16.  
17. Jiiraayaday ila dhaceen jilic afkoodii dheh
18. Siday kuugu jeexeen magliga jararacdii sheego
19. Billaawuhu siduu kuu jarjaray jeerarka u muuji
20.  
21. Naf jaclaysigii baan ku idhi jaallow iga daa dheh
22. Jaljalleecadii baa wadnaha jeeb ka soo ruqay dheh
23. Jeedaaladii baa indhuhu kor ii jillaadmeen dheh
24.  
25. Jimic kagama helin tuugmadaan jeriyey ruuxii dheh
26. Kolkaan juuq iraahdaba afkay iga jifeeyeen dheh
27. Dhaaxaan jalleecee dhagbaan jalaq la ii siinin dheh
28.  
29. Goortaan jarreeraba gafoo nolol ka jaan qaaday
30. Sida janannadii hore tashigu igu jaguugnaa dheh
31. Taladii jinnigu ii hor maray jaasadeed helay dheh
32.  
33. Jiidaha xanuunka leh markii la igu jeeraarshay
34. Jibaadka iga soo baxay dadkii jiifka qaban waa dheh
35. Kolkay rubaddu jow tidhi or bay iga ag jiibsheen dheh
36.  
37. Jiidhkaygiina bahal baa cunoo jiitay hilibkii dheh
38. Jurmidiyo baruurtii dhurwaa jugux ka siiyaa dheh
39. Jiljiladiyo seedaha tukay igaga jaaseen dheh
40.  
41. haddaan lays jikraareyn tolkay laga jidroonaa dheh
42. Weligood waxaa lagu jaraa jilib-dhig duulaan dheh
43. Daraawiishi waa jibindhowga iyo jowga soo bixi dheh

Sayid Maxamed v. Cali Dhuux

Cali Dhuux Aadan oo ahaa nin gabyaa caan ah, jihaadkii iyo halgankii gobonimo doonka ahaa ee Sayid Maxamed Cabdille Xasan kaga soo horjeeday Ingiriiska, Amxaarada, iyo Talyaanigana ku noqday laf dhuun gashay, ayaa caado ka dhigtay inuu isku diradireeyo Soomaalidii Sayidka gacan saarka la lahayd ama kuwii Daraawiista ka tirsanaa iyo qabaa’iladdii kale ee Soomaliyeed.  Wuxuu mar walba isku dayi jiray inuu tolkii, Dhulbahante, ka hor keeno Seyidka.  Laakiin sida Soomalida badankeedu ka war qabto, Sayidku wuxuu ahaa nin raganimada meel cidla ah u taagan oo aan geesinimo, garasho, deeqsinimo, iyo aftahanimo cidna ku haysan, Cali iyo kuwa Ingiriiska daba dhilifka u ahna meel iska mariyey.  Cali waxaa la sheegaa in Sayidka uu aad uga baqi jiray dakanada uu ka qabo Daraawiista awgeed.  Waxaa la wariyaa in Cali maalin maalmaha ka mid ah aflagaadeeyay Sayidka iyo ciidmadiisaba, dabadeed Sayidka qadafkii Cali lasoo gaadhsiiyey.  Sayidka ayaa wuxuu Cali u faray fariin kooban oo aan hadda ka hayno:

Rabboo ku caynshiyo annoo ku cafa mooyaane
Wallee caafimaad uma fadhidid Caliyoow Buuhoodle

Waxaa la xaqiijiyey in Cali markii fariintaa la gaadhsiiyey uu u qaxay Burco oo markaa gacanta gumaysigii Ingiriiska ku jirtay oo uu ka xamaan uruursaday Buuhoodle Ingiriisna miciin biday.  Ilmo adeero waa intiiis taqaana ayey Soomaalidu ku maahmaahdaa,  Cali aad ayuu Sayidka u calool yaqaanay.  Meelo badan ayey Sayidka iyo Cali gabay isku weerareen laakiin Cali wuxuu mar walba ku dadaali jiray in Sayidka iyo aagii lagu sheegaba uu ka warwareego.
 

Halkan hoose waxaa kusoo qaadanaynaa gabay af-lagaado iyo diradira ah oo uu Cali Dhuux Sayidka u soo mariyey iyo jawaabtii Sayidku ka bixiyey.

Cali wuxuu yidhi:

Allaahu akbar eedaanku waa kaa af iyo beene
Ashahaaday gaalkubase waa ehelu naarkiiye
Ubbo weyso waan kugu arkaa agab salaadeede
Asaxaabihii olol ku dhace wow abtiriyaaye
Hadduu uurka kaa jiro werdigu kaama orodneene
Abtiyaalladaa iyo ku nece ururtii Reer Khayre
Arboow Jaamac iyo Aadan iyo Oogle kaa tage e
Waxaan uubateeyaba tolkey oodda soo jebiye
Axmaqyahow kuwaad ku amranayd idinka ma ahayne
Waa uur gaslow Aadan-dhagax odayadaadiiye
Abtirsiinadaa waxay gashaa eyda Reer Xamare
Arxan nimaan u gelihaynin oo ina Ogaadeena
Aabowda uun bay hayaan kii arsaa'ilaye

Seyid Maxamed Cabdille Xasan wuxuu ahaa maanso ruug aan hadalka loo qarin karin aadna u il dheer oo mid walba oo maanso is bida tub cidla ah qaadsiin jiray.  Wuxuu Sayidku Cali ugu jawaabay:

Aw Yuusufow eray yar baan ku erginaayaaye
Hadduu Eebbaheey kuu idmood ururta weyn gaadho
Ikhwaanow adkee xaajadaan kugu ammaaneystey

Ku ansixi halkii aan ku idhi aadna ugu fiirso
Gurraasiyo Iljeex iyo u sheeg nimanka Iidoora
Ogaadeen haddaan ahay dad wow amar sareeyaaye

Oo ubaxa baarkaan ihiyo awrta Haashimiye
Abtirsiimadey waxay gashaa odayo waaweyne
Halkaan ugu arooraana waa odayga Daaroode

Rasuulkii udgoonaana waa ina-adeerkay e (csws)
Sayidkii Axmed ahaana way awow runna ahee
Ibraahiin Rashiid aabbahay odaygii weeyaane

Asaxaabihii oo dhan baan ehel wadaagnaaye
Hadba anigu qoyskaan ahaa loo irkanaayaye
Nin Amxaara mooyee intii edeg adduun joogta

Islaameedku wuxuu ii yaqaan ehelu kharykiiye
Aakhiro albaabbada jannaan agabsanaayaaye
Adiguna Abbaanow midgaan uraya sow ma ihid?
War sow kii Illaahay nacee eyga qalay ma ihid?

Calaacal iyo way

Siddaan meelo kale oo badan ku sheegnay, Seyidka iyo Cali Dhuux waligood qardoofaha iyo hadalka oo ay isku yuubaan ayaa caado u ahaan jirtay.  Seyidku gabay uu Cali u tiriyey ayaan waxaan ka haynaa halalkan hoose oo kaliya:

Wuxuu yidhi Seyid Maxamed, naxariistii janno Allaha siiyee:

1. Caliyow calaacal iyo way ciil ma bi'iyaane
2. Weligaa catow baad taqaan sida carruureede
3. Waad uun cabaaddaa siddii caamadoo kale e

4. Caqli haddii aad leedahay wax baa la citibaarshaaye
5. Cindigaa wax laga fiiriyaa caynka ay noqone
6. Cudhka laguma soo dhego waxaan kuu cuntamihayne

7. Kaarshaa ciriddii ku lumay caasiga ahaaye
8. Isaguba cagtii hore ma qabin col iyo laayaane

9. …………………………………………………..

Soo dhamaystir, kheyr baad helaysaaye.

Tebiya oo Geeya

Boqor Cismaan ayaa Daraawiish ciidan kusoo bixiyey si ay usoo laayaan wixii ay maal gacanta kusoo dhigi karaana usoo qaadaan.  Ciidankaa waxaa hogaaminayey nin la odhan jiray Bile Samatar Cismaan oo gacanta midig ee boqor Cismaan ahaa uu kuna dhaaran jiray.  Sayid Maxamed wuxuu ahaa geesi aan tabcada iyo tirtirsiga dagaalka lagaga horayne, ilaalo uu banaanka u diray ayaa kasoo digtay ciidanka duulaanka ah ee Majeerteen ka yimid.  Ka dib, Daraawiishi waa u diyaargarowday.  Ciidankii Majeerteen oo weerar ah iyo Daraawiishtii Sayidka oo difaac ah ayaa rasaas ooda isaga qaaday.  Dagaalkii haddii uu wax yar socday, ciidankii Boqor Cismaan ooda ayey jabiyeen waxaana laga dhigay in dhuntay iyo in dhaan raacday.  Bile oo hogaaminayeyna waa la qabtay oo gacanta Sayidka lagu riday.  Sayidku Bile ma dilin wuuse xidhay.  Haddaba Sayidku halkaa wuxuu kamariyey gabay gaaban oo ay ka mid ahaayeen:

1. Inaan Bile tagoogada ka xidhay, tebiya oo geeya
2. Inuu xaarka taallada ka dhigay, tabiya oo geeya
3. Inaad gaalo taag daran tihiin, tebiya oo geeya
4. Labamaare inuu tiirsan yahay, tebiya oo geeya
5. Shanle-dheere inuusan wax tarin, tebiya oo geeya
6. CabdiRaxiin inuusan tol helin, tebiya oo geeya
7. Daraawiishi inaysan tureyn, tebiya oo geeya
8. In Ustaadku tiir-dhaadan yahay, tebiya oo geeya

Ma waxbaa ka dhiman?

Naf Dalkaaga doonaysa

Gabaygan waxaa tiriyay Sayid Maxamed Cabdile Xasan mudo hadda laga joogo 100 sano.  Sayidku wuxuu ka gabyey Xilligaas xaalada halgankii jihaadka ee daraawiishta maantana waxaad arkaysaa inuu isla gabayganu khuseeyo arinta manta waayo waagaas uu ka hadlayay ama ka gabayayey munaafaqiintii ama dadkii caqabada ku ahaa halganka iyo danaha umada Soomaaliyeed ee u adeegayey cadawga maantana way u adeegayaan wuxuuna siydku ka tiriyay Eebe janadii ha ka waraabiyee tixdan gabaygaa oo markaad dhuuxdo aad ogaanayso micnaheeda qarnigii tagay iyo qarniganban.

Wuxuuna ku bilaabay sidan:

1. Doodan waxaan u leeyahay        dumarkiyo caruurtoo

2. Dadkii idinka waynaa                   hadday idin duleeyeen

3.Dambi kama ay yaabine               cuntay idinka doorteen

4. Duunyaa la dhaafsaday               dugsigaad galeeyseen

5.Dameerkuna ma yeelen               halkay talo ku daysteen

6.Dab intay shideen bay                  dalaq idinku siiyeen

7.Doox intay qodeen bay                ciid idinku daadsheen

8. Nin idiin damqanayaa                 idinkama dambeeyee

9. Hadaydaan digtoonaan               daad bay idin qaadiye

10.Duleedada kufaartaa                   dacas idinku laynoo

11.Naf dalkaaga doonaysaa            firaash looma daadshee

12.Dabkan aan shidaayaa                daawadiina weeyee

13.Dariiqii rasuulkiyo                      dawga ha ka baydhina

Gabayga iyo gogol-dhigga ka horeeyaba waxaa ku deeqay Cabdullahi Faysal Faarax

May nala garaacaan kufriga

1. Xalay gelin dhexaadkii  miyaan gudub usoo booday
2. Sida nimanka gaadhka ah miyaan gabay ku soojeeday
3. Garaad laawe aadmiga miyaan gees walba u eegay
4. Goonyaha miyaan dayey kufriga ina gabraaraaya
5. Gaalkaan gudnayn ee cirradu guudka ka caddaaday
6. Asaad gudaha geedaha ka baxay guri cidla’a moodo
7. Oo uu gasiinkiisu yahay neef aan biri gaadhin
8. Oo guuldarraystow khamriga gacan togleynaaya
9. Gini-gini haddaad qaadataan naari garab taalo
10. Guushiyo hadday doonayaan geelal iyo xoolo
11. Garaadkood ba’yow may tagaan goonyihii Xarunta
12. May nala garaacaan kufriga gocorka laalaadshay
13. May goobtan joogaan jannaa loo gembiyayaaye

Fulayahow nin kaa adag

Nin la yidhaahdo Ducaale Cali Fagaase oo Reer Hagar, Hagar Aadan, Aadan Axmed, (Ararsame) Dhulbahante, ah ayaa Sayid Maxamed iyo Daraawiish gabay digasho ah usoo diray gabaygaas oo uu lee yahay car haddii aad rag tihiin geelanaga foofay agtiisa qori jabiya.  Sayid Maxmed oo lagu caraystay bal adigu si dheh!  Guuto hubaysan oo wada duub cad ayuu kusoo bixiyey Reer Hagar oo fallaago Ingiriiska xulufo la ah ahaa.  Geel wixii gacantooda ku jiray ayaa Daraawiishi soo hantiday rag badana gudirada looga loogay.  Markaa ayuu Sayidku geeraar kaga jawaabay kii Fagaase.  Fagaase gabaygiisii iyo Geeraarkii Sayidka ayaan is daba dhigaynaa.

Wuxuu yidhi Fagaase:

1. Sayidkuba ka fiig geelayaga inuu faduushaaye
2. Fagaase iyo summaddaa nafluhu kaga fogaadaaye
3. Waa fiil nin lihi foofsadoon feleg ka yaabayne
4. Hadba mesha loo filo dal buu farow ka laacaaye
5.  
6. Farowga iyo baruurtiisu way kaa fajicisaaye
7. Faalaha iyo dhalankuu yahaa gobi ku faydaaye
8. Fiidkiyo aroortuu durduro ganafka fiiqaaye
9. Ma facaysta laangaabka iyo tuugga fiirsada e
10. Nimaan fuulin guutada hadhkii faal ka bixi waaye
11. Faataxa wadaad iyo burduhu fanax ma beerane
12. Faras xoog leh baa lagu dhaqay iyo geesi fool adage
13.  
14. Fulayada Daraawiish ah iyo Maxamed faankiisa
15. Hadduu faral jahaad iyo Islaam faro ku doonaayo
16. Ararsamaha faaray ee arlada culus ku soo foofshay
17. Muu foos la xulay iyo dagaal foore kaga qaado
18. Fiqiyada ku lumay xarunta muu fiixa ka hibaadsho
19. Oo foodhi laasimo sidii Ferenji Reer Loora

Sayid Maxamedna ka dib markii Daraawiishi dagaalkii kasoo noqotay eey Xaruntii yimaadeen wuxuu yidhi:

1. Ararsame futo argeeg            feleg baas ma ku dhacay
2. Fishtii ina gumeednimo        faydo maad ka qaadeen
3. Ma fallayd kolkaad tidhi      car ee foos usoo dira
4. Sow Fagaase nama odhan     foofshaye car weerara
5. Anna faraska inaan qaban     soo layma filahayn
6. Fulayahow nin kaa adag       ma wax laysku fiiqaa
7. Adigoo farraadho leh                futo xume ma dhacan tahay
8. Geelii farowga weynaa          soo kaama fara bixin
9. Fululleyda gaalaad                yaa kaa firfiirsaday
10. Faalkiyo ayuubkii                  farrihii ma eeddeen
11. Fuxshigaad ku faanteen        ma anaaba kuu furay
12. Ileen Ferenji nimuu kuday   waa faasuq dooro leh