 |
| BLANCHE GUTIB |
| Si Ate Weng, Si Mama, ug Ako |
| THE AUTHOR HOLDS THE COPYRIGHT TO THIS STORY. THIS IS POSTED WITH PERMISSION FROM THE AUTHOR. |
 |
 |
 |
| THIS IS PART OF THE LITERATURA READING SERIES | CLICK HERE TO GO BACK TO LITERATURA |
| Sa pagkakita nako sa reaksyon ni Ate Weng sa dihang nasayran niya ang pagkamatay ni Kuya Noel, unang nisulod sa akong hunahuna si Mrs. Mallard nga nabasa nako sa sugilanon nga gisulat ni Kate Chopin. Lahi ra ang gipakita ni Ate Weng kon itandi sa gipakita sa ubang tawo nga anaa sa iyang kiliran. Gigakos siya ni Mama, dungan silang nanghilak, pero nagsiga ang mga mata ni Ate Weng. Murag gipugngan nga motulo ang iyang luha. Murag kinahanglan lang niya ipakita nga lig-on siya samtang ang uban nangalaglag na. Apan tataw usab nga lisod alang kaniya ang pagtalikod sa iyang gibati. Busa, gibuhian niya si Mama gikan sa hugot nga gakos ug miadto siya sa C.R. Kalit ko nga nakaingon sa akong kaugalingon, di kaha ang gibati ni Ate Weng sama gyud sa gibati ni Mrs. Mallard? Di kaha nalipay na sad siya nga wala na siyay bana? Wala nay laki nga magmando kaniya matag karon ug unya. Ambot. Wala ko masayod. Basig gusto lang pud niya nga mahaluna na si Kuya. Pero asawa man siya. Di ba kaha maglisod si Ate nga wala nay makatimbang kaniya sa pagpadako sa ilang bugtong nga anak. Usa pa ka tuig si Babet. Kung magguol man si Ate, aduna gyud siyay bug-at nga rason ngano. Ilabi na kay dili pa dugay nga nakauban niya si Kuya. Si Mama man gani nga pila na ka higayon nakita ang sitwasyon ni Kuya, nagsige pa man gani’g hilak. Di madawat ang kamatayon ni Kuya. Siguro tungod kay si Kuya na man gud ang iyang gisaligan sukad namatay si Papa. Mura sag mamatay si Mama niadtong higayon nga namatay si Papa. Pila pud kaadlaw nga dili siya makakaon. Dili makatulog ug walay laing makita nga tawo, kondili si Papa lang. Mao gani nga dako kaayo ang kahiubos ni Mama sa dihang nagminyo si Kuya. Walay kalahian sa mga nasayran natong sugilanon sa mga pamilya nga mawad-an og Padre de Pamilya unya ang kamagulangang lalaki ang musalo sa katungdanan. Mura ba’g mao na gayud na ang nakagahin alang sa mga kamagulangang anak nga lalaki ug wala nay laing makapuli pa tungod kay siya ra maoy angay nga magsagubang sa katungdanan. Apan sa dihang nailhan na ni Mama si Ate Weng nga mayo man diay og kinaiya, gihangyo na lang niya nga sa amo na magpuyo. Balik ta sa hospital. Ako adto, wala pud ko nihilak. Naa lay luha nga mitulo, pero usa ra. Basig mao na lang to ang nabilin nga luha nako. Dugay ko ra nadawat nga dili na modugay si Kuya. Isa pa, ikapila ko na nakita si Kuya namatay, nabuhi lang usab tungod sa mga tambal nga gipaslak sa iyaha. Sa una, pag-atakehon si Kuya sa sakit niya sa kidney mohilak gyud ko. Hunahuna nako, mawala na ang tawo nga mudapig ug manalipod kanako. Apan sa paglabay sa panahon, nakita ko nga dili na sad maayo nga magdugay si Kuya tungod kay grabe na ang iyang mga pag-antus. Ingon ana ang akong pagpangga kay Kuya. Dili nako maagwanta’g tan-aw ang iyang hilabihang pag-antus. Busa, gihilak ko na ang tanang luha nga alang kaniya. Sa unang adlaw sa haya, naglingkod ra si Ate sa daplin. Layo kaayo ang tinan-awan. Murag wala sa maayong pamuot.. Gihigot man niya ang iyang buhok. Dili ka kaingon nga gikalimtan na niya pag-atiman ang iyang kaugalingon tungod sa dakong pagsubo. Apan nanghubag ang iyang mga mata, tataw kaayo nga naghilaka kini sa milabay nga gabii. Ginaduulan siya sa iyang mga amiga. Ginagakos. Ginapislit-pislit ang kamot. Ginaingnan, Weng, ayaw’g kabalaka, naa ra mi sa imong kilid. Pagkahuman nianang adlawa, nakita ko ang kabag-uhan kay Ate Weng. Wala na sa iyang pamustura ang nagsubo. Nagsilbi na siya sa mga bisita. Nagbitbit na siyag gamay nga pahiyom. Nalipay ko. Nakaingon ko, maayo sab nga nadawat na gyud ni Ate Weng. Bilib ko sa iyaha. Sa kinaiya nga iyahang gipakita, nakakat-on kog usa ka pagtulun-an. Ang lalaki, maski bana pa nimo, dili dapat hilakan. Kay sila, sama usab sa tanang butang sa kinabuhi, lumalabay lang. Kung ang inyong panag-uban dili molungtad sama sa imong gipangandoy, ug sama usab sa inyong gisumpaan diha sa Ginoo ug sa tawo, dawaton kini nga walay pagduhaduha, sama usab sa walay pagduhaduha nimong pagpangga kaniya. Pagkahuman sa usa ka semana, gilubong na si Kuya. Si Mama, mura na sa’g namatay sa sobrang hilak. Madungog gyud sa tibuok palibot ang iyang makalilisang hilak. Murag gusto pud ilubong ang lawas kuyog kang Kuya. Pag-itsa gani niya’g bulak, gigunitan nako, hunahuna man gud nako basig musalom siya apil sa bulak. Basig magka-delirium unya siya, tan-aw niya buhi pa si Kuya, mugakos siya sa lungon. Grabe ang gibati ni Mama. Kung ihapon nako ang higayon nga namatay si Mama, ubay-ubay na sad. Sa pagkamatay ni Papa, pagkasakit ni Kuya, pagminyo ni Kuya, ug karon, pagkamatay na sad ni Kuya. Tan-aw nako kay Mama, huyang kaayo siya sa pagdawat sa kawad-on. Ug diha sa iyang pagkahuyang, nabati ko ang akong katungdanan nga magmalig-on para kaniya. Busa gihunghong ko sa hangin nga nagdap-ig sa akong aping ang akong panaad kang Kuya nga dili ko pasagdan si Mama. Gipanumpa ko nga nga diha sa iyang kahuyang, kuhaon ko ang akong kaisog. Ug naghinaut ko nga nadungog kini ni Kuya. Pipila ka tuig sukad nga gilubong si Kuya, ubay-ubay ang kabag-ohang nasayran namo. Ang dingding sa among balay nga murag gipapilitan og gagmay’ng bato, karon hamis na tungod kay gipa-pinisingan man ni Ate Weng daw gipapinturahan og murag kolor sa pan-os nga Alpine. Unya ang ako-ang higdaanan nga tupad kang Mama, gibalhin na sa gidugang nga kwarto. Gipangtago ko na ang mga manika nga ginatapad ko sa akong paghigda. Nagbutang kog mga plastik nga bulak ug mga poster sa dingding. Nakaingon hinoon si Ate Weng, dalaga na gyud ko kaayo. Dili daw sama atong buhi pa si Kuya nga kung kuhaon daw ang manika sa akong tapad, mohilak ko. Si Ate Weng pud, nakapatindog na og iyang karenderia sa may palengke nga duol ra pud sa amo-a. Di pud mabintahaan ang ginansya ni Ate Weng tungod kay daghan siyag natabangan niini. Siya na ang nagpaeskwela kanako ug nagbuhi sa among duha ni Mama. Makapadala pa siya’g kwarta sa iyang Mama ug Papa, makaipon pa gyud siya’g para sa pagpaeskwela kang Babet. Nakita ko nga maisugong gisagubang ni Ate ang tanang mga katalagman. Nakita ko nga wala gyud magsalig si Ate sa masking kinsa. Giamuma niya si Babet sa mga pagtulun-an nga magdala kaniya og maayong kaugmaon. Nabuhi sila ni Babet pinaagi sa kaugalingong singot ni Ate Weng. Way sukod gyud ang kaisog ni Ate Weng. Dili pareho kang Mama. Si Mama man gud, kung istoryahon nimo, dili pa gyud mawala sa iyang inistoryahan ang kamingaw niya kang Kuya. Kung supuhon nimo, tubagon ra pud ka’g muabot sad ang panahon nga manigulang mo, masabtan ninyo akong gibati. Sus! Si Mama, nag-usab na lang ang tanan, pero si Kuya pa gihapon ang iyang gihandum. Nakalimut siguro siya nga duha mi ni Kuya iyang anak. Ug naa pa ko, buhi pa ug lig-on pa ang kalawasan. Ug duyog sa mga pagbag-o, nakakita kog lalaki nga nakahatag kanako’g bag-ong panlantaw sa kinabuhi: si John. Amigo nako siya sukad sa elementary, pero dili mi suod. Nagsugod lang ang pagbag-o sa among pagtagad sa usag-usa sa dihang nahuman na mig college. Milabay ang tuig, nag-desisyon mi ni John nga magminyo. Karon, mao na sad kini ang gikamatyan ni Mama. Ug ang ulahing pulong nga gipangat niya kanamo ni John, Hala panlayas mo! Wala moy puangod! Mga walay pulos! Biya-i ko ninyo. Nagminyo ko nga wala si Mama. Naglagot ko sa iyang kahuyang. Naglagot ko nganong wala naman nakabangon si Mama. Naglagot ko nga gikalimtan na niya ko, unya karon nga magminyo ko, moingon siyag wala koy pulos. Sukad niadtong higayuna, giputol ko na ang akong gisaad kang kuya nga dili ko pasagdan si Mama. Giignan ko si Ate Weng, siya na lang ang bahala kang Mama. Nagpalayo ko kuyog ni John. Niadto mig Zamboanga. Ug didto natagamtaman ko ang kinabuhi sa usa ka inahan ug asawa. Nagtrabaho si John sa usa ka Pharmaceuticals Company. Usa siya ka med-rep. Ako usab, usa ka Executive Secretary sa usa ka multi-national company. Apan bisan pa aduna kami tagsa-tagsa nga mga trabaho, aduna gihapon kami laing negosyo aron nga madugangan among madawat. Misulod kami sa Naadunahan kami tungod sa pagpaningkamot. Taliwala sa akong dakong kahiubos kang Mama, gihandum ko pa gihapon siya. Kanunay ako nga nagapadala kaniya og kwarta pinaagi kang Ate Weng. Nibalik na daw ang kaabtik ni Mama sukad nga naa na ko sa Zamboanga. Nahunahunaan daw ni Mama, basig mawala na ang tanan nga naa sa iyang palibot. Nalipay ko. Way sukod ang akong kalipay nga nakita ko ang akong kaugalingong pamilya, uban si Mama, nga maski wala namo makauban, usa man ang among kasingkasing. Nalipay pud ko tungod kay buotan ang akong bana. Naglantaw siya sa kaugmaon sa iyang pamilya. Wala pa nag-eskwela ang among anak nga si Josh, insured na kini sa iyang pag-eskwela sa college. Tagsa-tagsa kanamo, adunay Pension Plans. Pag-abot sa among ikaduha nga anak, gihangyo ko ni John nga kung mahimo, muondang nako’g trabaho. Gusto niya nga dili na katabang ang mag-atiman kaniya ug sa among mga anak. Ako sad, wala ko magduhaduha nga mituman sa iyang kagustuhan. Gusto pud nako nga maatiman ang akong bana, sama sa pagsilbi ni Mama kang Papa sa una. Usa ka adlaw niana, mibyahe si John padulong sa Cagayan de Oro City. Moapil siya sa usa ka seminar bahin sa pagpalambo sa iyang pagka-ahente. Duha ra siya kaadlaw mawala ug mobalik siya dayon. Sa wala pa siya molakaw, nagka-istoryahanay pa mi. Bahin sa among mga ginikanan, sa among mga damgo, sa among mga anak, ug sa among mga plano. Mura mig nibalik atong panahon nga mag-uyab pa mi. Dugay-dugay na pud diay mi wala ka-istorya bahin sa mga ingon ani nga butang. Kasagaran na man gud nga among gina-istoryahan karon nga aduna na kami mga anak mao ang kung unsaon pagbahin-bahin ang among kwarta. Pagkaugma, nananghid siya kanako pinaagi sa hugot nga paggakos. Ug miingon siya kanako, “pag-amping kamo mintras wala ko.” Human niadto gihagkan ko niya ug mibiya siya. Milabay ang duha ka adlaw, nagpaabot na mi sa iyang mga anak. Nalipay kaayo ang mga bata tungod kay nasayod kini nga aduna silay regalo gikan sa ilang amahan pag-abot niini. Sa dihang nagpaabot mi, nakabati kog kahuot sa akong dughan. Murag gikumot nga wa ko masabti. Natingala ko. Hunahuna nako, siguro sa kamingaw. Hapit na milalum ang gabii, wala pa siya. Samut nga gikulbaan ko. Wala man lay tawag kung asa na siya. Milabay ang gabii ug misubang ang adlaw sa kabuntagon. Wala pa gihapon si John. Gipugngan ko ang akong dakong kakulba aron dili mataranta ang mga bata. Kinahanglan nako magpakamalig-on. Wala koy laing gibuhat kondili nag-atang sa may pultahan. Nabalaka na ko pag-ayo. Halos dili nako matikang ang akong tiil sa paglakaw. Nangurog ang akong mga tuhod. Wala ko abrihi ang T.V, nga kanunay kong ginatutukan kung buntag aron makahibalo sa mga panghitabo sa nasud. Hilom kaayo ang palibot tungod kay giat-ngan ko ang tingog sa tuktok sa pultahan o pito ba kaha sa taxi. Wala na gyud ko mahimutang. Ug aron mahaluna lang ang akong gibati, gipuyok ko ang akong kaugalingon sa pag-ingon nga, basig nadugay ang seminar, basig na-extend. Paglabay sa pipila ka oras, adunay nanuktok sa pultahan. Murag niambak ang akong dughan. Hunahuna nako, si John na kini. Apan sa pag-abri nako sa pultahan, lahi ang akong nakita nga nawong. Si Mario, ang drayber ni John sa opisina. Naghangus-hangos kini. Siguro nagdali siya nga makaabot dayon sa balay. Nakita ko nga nagbitbit siya’g newspaper. Nitutok ko sa iyang nawong. Nahikaplagan ko ang iyang ngabil nga nagkurog. Nagkurog pud sama sa nagkurog kong mga tuhod ug nagbuto-buto ko nga dughan. ”Maam, nabasa nako sa newspaper. Si—si Sir Mam, kauban sa nad—“ Wala na mahuman ni Mario ang iyang istorya tungod kay mura na og gipaslakan ang akong dunggan sa di mailhang butang. Naminhod kini ug wala nako’y madungog. Nahuyang ang akong tiil. Nawad-an og kusog. Mura’g di na ko kabarog og tarong. Nabati ko nga mura’g gatindog ko sa tumoy sa habog kaayo nga building. Nibalik sa akong handurawan si Mrs. Mallard, si Mama, si Ate Weng, nga sama kanila, ang paghilak maoy di masabtan nga pulong sa usa ka babaye. Kalipay, kasubo, kahadlok, kapungot – ako lang, kami lang ang makasabot og unsay among pagbati. |
| Ilakip na Usab si Mrs. Mallard |
| sa Sugilanon ni Kate Chopin |
 |
| TO READ THE ENGLISH TRANSLATION BY TIMOTHY MONTES, CLICK HERE |