 |
| DON PAGUSARA |
| Talia Migrante |
| THE AUTHOR HOLDS THE COPYRIGHT TO THIS STORY. THIS IS POSTED WITH PERMISSION FROM THE AUTHOR. |
 |
 |
 |
| THIS IS PART OF THE LITERATURA READING SERIES | CLICK HERE TO GO BACK TO LITERATURA |
 |
| TO READ THE ENGLISH TRANSLATION BY TIMOTHY MONTES, CLICK HERE |
| Wa dayon ko kaalinggat sa iyang pagduol kay nabisi lagi kog hakot sa mga bag-ong lutong pan gikan sa sulod sa bakery para i-display sa tindahan. Nag-arens ko sa mga monay, ensaymadag pandesal sa estante. Pagyanghag pa nako, dinha na man god ni siya sa akong atubangan. Maayo uroy kaayong pagkahiluna sa lingkoranan, nag-akbo sa counter. Ug… Susmarisep! Naunsa man intawon ning bayhana oy? Pwerteng pugong-pugong nakong di makakatawa. Pero wa gyud kapugngi, nanidlit ang daghang lusok sa akong agik-ik. Kay kinsa ba god tawoy di kakatawa sa iyang hitsura oy? Ang buhok gibugkosan nga mura bitawg lambungay sa kabayo ibabaw sa agtang? Unya nanglipstik man kaha na, pero dinha gibadlis ang kolorete sa ubos sa lungag sa iyang ilong ug gipaliko paubos ngadto sa suwang balik ngadto sa ibabaw! Murag upat na hinoon iyang ngabil! Nah, sorry gyud kaayo mahal nga birhen, komedi gyud kaayo intawon, ambot na lang! “Bi, kapi ug pandesal!” Oy, nagpatarong-tarong uroyg order ay! Pastilan, maayng swerteha hinoon ning Dominggoha! Sayo pa kaayo, nakabuyna mano na kog ‘sagdi na lang’. Sus, kun di pa lang ta Kristiyanos — sala man god pod og mag-wish kag dautan sa isigkatawo no? Pero mayntag mawala ning mga ingon ani sa kalibotan, oy. Aw makahimuot sad noon, pero kinsa bay malipay nga...ingon ani ron, o— namurhisyog ubang tawo! “Kapi ba!…unsa di ko nimo silbihan?” Nagpasuko-suko pa uroy, murag sikamaot! Mayra bag mobayad. Unsa kahag ako ning palayason? Ay, Ellen, midalig sagbat akong konsensiya, “Ayaw na lang nag patoli. Mag-wild pa lang hinoon na…nah moray imo!” “Hulat,” dalang panghugot sa akong apapangig—medyo humok-humok nga gahi-gahi ang akong gisukling tingog sa iyang singhag. Pero sa akong ilawom, ay, nagsinggit na ko sa kalagot ba. Murag gusto na mosulod ang bakukang sa akong ulo. Ako lang gyung gi-agwanta. Igo gyung nahuman kog butang sa kapi ug pandesal sa atubangan sa akong ‘special costumer,’ migawas man god ning akong singko anyos nga Bembe. “Psst Bembe, sulod ngadto, lakaw!” Pero, ulahi na. Mikidlap dayon ang mga mata sa akong special customer pagkakita kang Bembe, “Oy, ka kiyut!” ug giaksiyonag kab-ot si Bembe! Maayo kay dali ra sad kaayong nakalipot si Bembe sa akong likod ug nagpasalipod sa akong sampot. “Hoy, panghilabot aning akong anak, ha!” Gisigahan nakog mata. Mikatawa man god nag kalit ang luka-luka, unya nagduko-duko nga nagbagulbol, “Siga-siga ra ba sa mata, abi’g mahadlok ko, ay!” Unya mihirit pa gyud, “Di uroy ko hilabot imo anak, no!” Unya mingisi ug gipa-charmingan ang akong Bembe, “Unsa no…dong no? Mimigs man ta no? Ka kiyut gyud oy!” Gihakop nako si Bembe ug gidala sa sulod. “Aynag balik ha?” Ambot naunsa pod akong ulo nga ako mang gihadlok ang bata og “Hala ka, mangaon ra ba na si Taliag kuan sa bata!” “Unsay kuan, Ma?” “Kana,” gitudlo nako ang atubangan sa iyang shorts, “kanang imong bird, kaonon gyud na niyag magunitan ka niya!” “Ngee… Buang gyud na si Talia Ma, no? Taw-anan iyang nawong oy.” “Labaw pa na sa buang, busa ayawg duol ana. Diha ra ka sa sulod, ha. Ayaw paggawas-gawas.” Pagbalik nako sa tindahan, ay salamat, nangabot ang ubang mamalitayg pandesal. Pulos gi-adornohag ngisi ang mga nawong nilang naglantaw kang Talia. Unya miabot ni si Judith nga nagpauso-uso pog display sa iyang pusod, “Oy Mare! Mare Ellen, naa lagi kay espesyal kostyumer karon?” “Naa bitaw, Mare. Nakabuyna mano kog sayo.” Gi-obserbahan nakog unsay reaksiyon ni Talia sa kantalita namo ni Mare Judith. Pero, wa may reaksiyon, nagkalingaw hinoog tilaptilap sa ngabil sa tasa sa kape. Ang mata ni Mare Judith nagsayawsayaw sa kahimuot, nagpaniplat sa lukaret sa iyang tupad. Magkasugat na gani among tinan-awan magsuklianay dayon mig salabtonon kaayong pahiyom. Human nako matunoli sa ensaymada mi-eskiyerda man sab dayon ang akong seksing kumare. Pero milingi pa gyud ni ug namilin-bilin og kiaton kaayong kidhat ug pahiyom nga nakapahinumdom nako sa iyang istorya. Siya man god tong nag-asoy nako sa kaagi ining akong espesyal nga kostumer karon. Dinhi!—dinhi ining akong gamayng bakery. Nagpalabay ra god mig oras adtong hapona to. Si Kumare Judith diha to naglingkod sa gilingkoran aning guwapa, puwera buyag. Ug ako dinhi sa sulod sa tindahan. Ay, nagkakumare mi aning Judith kay usa man siya sa mga ninang sa bunyag ni Bembe. Kani man god kuno si Talia, sumala pa ni Mare Judith, sa wala pa ni motunga dinhi sa among baybay sa San Andres, nanarbaho ni didto sa abrud. Duha ka tuig pod kuno ni didto. Wa ko kaila ini kay di man gyud ni taga-amo sa San Andres. Taga barangay Cansubay man ni, anak og mangunguling nga biyuda. Nakahuman ra man kuno nig hayskul kay gigastohan man sa iyang iyaan didto sa lungsod sa Tudela. Arang-arang ra ba diay tingali nig ulo kay naka honorable mention man kuno ni paggradweyt.. Didto. Didto gyud nagsugod ang kasaysayan ining bayhana. Pagtungtong sa fourth year, nakauyab kuno nig taga didto. Guwapo man god kuno, pero ang naka-apan lang kay bugoy sa merkado—istambay. Moray opisyo ang pag-inom-inom ug hugoy-hugoy kuyog sa barkada. Parehas niyang tin-edyer. Ug nahibawo kag tin-edyer! Pasagad lag ratsada, magtuman gyud sa gusto. Init pa lagi kaayog panit ug dugo. Aw taym pa, histsuraan bayang pagkababaye ni si Talia. Morena nga kumpleto sa saktong mga kurba. Kandiison pa gyud. Kun wa pa ni maingon ani, guwapa ni oy! Aw, bisan gani karong way ligo ug wa nay areglar sa kaugalingon, naa pa man gani gihapon, milutaw pa man iyang maayong korte. Galing lang kay pareha ani ron, nagkamuritsing! Balik ta sa istorya, mao lagi to…nakauyab nig labaw pang buang-buang. Ug gibinuangan lang intawon si Talia. Sa laktod nga istorya, namabdos, may gani kay nakahuwat pag gradwesyon una mamabdos. Miuli sa iyang inahan. Gipatabang na lang sad sa inahan og panguling. Nabug-atan ba kaha sa trabahong panguling, nakuhaan man god na. Hapit pa gyud madisgrasya sa dihang nakuhaan kay sumala pa sa mananabang, daghan kuno kaayong dugo miagay.… Ay, salamat kay milakaw na ang atong bida! Wa gyud magpasalamat, o? Di man gyud ko mahimutang og moduol na dinhi nang bayhana, ba! Nahibawo god kag lukaret, di ta katagnag unsay sunod himoon. Kun mosipok ang utok ana ug maghimog milagro, nah! Parehas adtong nabatian nakong istorya nga ang anak sa akong silingang si Jocelyn maoy na-tripan. Nangaligo lagi kuno to sa dagat, kuyog ang katabang ug mga igsuon nga pulos mga way buot. Didto man pod diay ni si Talia nagbagdoy-bagdoy sa baybayon. Naunsang kabutanga nga nalipat diay tingali ang katabang—aw, nalipat gyud!—gidagit man god na sa buang ang batang talirongan ni Bembe—si Pipo! Ang katabang nga gadanghag lang gyud tingali to, pwerting gukod kang Talia nga nagbaswat sa anak ni Jocelyn. Pwerte god tawong tiyabaw sa bata oy! Mura pog ‘hostage drama’! Pero, maygani kay dunay mga lalakeng mihana pag-ali niya? Unsay nasulod sa ulo sa buang, kalit lang gibuhian ug gibiyaan ang bata ug mipadayog dagan, way lingi-lingi hangtod nawala sa panan-aw sa tanan. Ang mga tawo kuno didto sa baybay adtong tungora wala dayon katingog ug dugay nakalihok. Mao tong pagkahuman sa gamayng kulba-hinam, nahuwasan silang tanan ug nagdungag panghupaw. Maoy labing nahuwasan ang nagdanghag nga katabang. Ug si Jocelyn, pagkahibawo nianang pagkahapon, halos kusnoton ang tibuok lawas sa katabang sa makabuang nga kasuko. Balikan nato tong atong istorya. Pagkadugay-dugay na adto, kini si Talia naulian na sa iyang pagka “in despair.” Minindot na pod pagbalik. Ug natural, daghang nag-ibid-ibid nga mga pliboy-pliboy konohay sa ilang baranggay sa Cansubay. Pero, wala na patonto ang atong bida. Unsay gihimo, nangaplay pagka domestic helper sa Singapore. Gilimot-limotan man lang kuno to niya. Unya sa wa niya damha, paglabayg halos uska tuig basta man lang miabot ang abiso nga ipaandam na ang iyang passport ug uban pang requirement. Swerte gyud, matod pa sa mga silingan ug mga kaila. Paglabay sa kapin sa uska tuig, miundang nag panguling ang inahan ni Talia. Wa na magka-uling iyang kamot. Nakapalit og traysikad ug gipaayo na ang ilang balay. Gani dunay hungihong nga basin maminyog usab? Naa man konoy biyudong pulis nga nagbirig-birig? Ambot tinuod ba, kay sumala pa ni Mare Judith, hangtod karon biyuda pa man kuno gihapon. Basig kuan-kuan lang. Daghan laging balhiboog dila nga bisan unsa lay mahimong tsismis. Pero, kun ang swerte modangat lang nga dili damhon, ang dimalas moabot sab nga di lang palandongon, no? O mao to, nga nakurat ang tanan kay kalit lang mitunga si Talia sa Cansubay human sa duha ka tuig didto sa Singapore. Wala pa man god matilok iyang contract, ug nganong miuli. Aw unsa, gipapauli ba kaha? Ang iyang mga higala nagyapa-yapa nga mibisita sa bag-o pa siyang abot aron sa pakighangop kaniya. Nah, naunsa ba nga mura mag wala makaila nila si Talia. Naglutok lang kuno ang mata. Dili ika-istorya. Si Nang Katal nga inahan wala kahibawog naunsa ning iyang anak. Nanghubag ang mga matag hinilak. Luoy kuno kaayong sud-ongon si Talia! Daghan dayong mga olo-istorya. Lainlaing bersiyon ang naglukso-lukso sa mga dalunggan sa mga tawo, silingan ug dili silingan. Ang usa ka bersiyon nagsugid nga nasakpan kuno sa Singaporeang amo nga nagdagmal sa iyang anak. Aw, basig tinuod pod. Busa gipapauli si Talia. Laing istorya nag-ingon nga nasapnan kuno sa among babaye si Talia nga nakighilawas sa iyang bana, busa gipalayas. Murag lisod katuhoan. Kay kun tinuod pa, maayg dili ibalhog sa prisohan o patyon ba kaha? Taga-Singapore pay imo! Ang usa pa ka bersiyon nag-asoy nga gilugos si Talia sa iyang amo. Ug aron pagtabon sa kahayopan sa amo, gitumo-tumoang nanagmal sa gibantayang anak ug maoy gihimong rason nga mapalayas si Talia. Da uroy, di gyud lagi ta kasiguradog unsay sakto ug tinuod. Busa tulukibon kaayo ning pagka-ulia ni Talia. Dili na siya ang kanhing Talia. Nagsige lag kunog lantaw sa wala. Di na manudlay, way nay tagad sa kaugalingon. Sukad sa paghibalik ini sa Cansubay, wala gyud kuno ni gika-istorya. Bisan si Nang Katal ang inahan dili tubayan og istoya. Kun ika-istorya man ugaling, mosimang og tapik, motulibagbag—yabag na. Ang iyang inahan nagsige na lang intawon og sunod-sunod niya og asa mopaingon. Dili man sab mapugngan kun gusto mosuroy. Mag-wayild mag imong did-an. Pero, mao lagi na, bisag asa masum-ok. Delikado kaayo. Dunay nagsugyot nga igaid na lang kuno sa punoan sa doldol. Wa man say punoan sa doldol sa ilang dapit. Ug di gyud sab mosugot ang inahan nga ingon anaon oy! Nahimo na lang pod nga kahimut-an sa mga way-buot nga kabataan. Kay ila mang tawgon-tawgog Talia Migrante, walay laba ang panti! Ambot og diin pod makuha sa mga pilyong bata nang mga pulonga. Duna gyuy kinsa-kahang-bugoy-nga-labaw-pang-buang nga nagtudlo ana. Kay kanang pulong ‘migrante’, di man na apelyido ni Talia, mao man nay gingalan sa mga nagtrabaho sa abrud.. Pagkadugay-dugay, sa tantong laaglaag, nakatultol na si Talia dinhi sa baybay sa. San Andres. Nahimo na niyang paboritong suroyan ang baybayon sa among lugar. Usahay, sayo pa kaayo sa kaadlawon naa na, nagkalingawg kupay-kupay sa balas. Pero, di gyud mosipyat pagkaligo sa dagat. Sumala pa sa nakakita, maayo man kuno kaayong molangoy. Usahay makit-an nakong nagpayantak og lakaw agi sa akong tindahan nga basa tibuok lawas kay gikang naligo sa dagat. Maluya lagi kog ampo nga dili unta intawon makahunahunag hapit sa akong tindahan! Kay makuyawan lagi kog unsay himoon? Unya ra ba, mosihag ang iyang mga delikadong parti sa lawas, nga bisag ingon ana lang na siya, nindot pag mga kurba oy. Ang iyang inahan murag gikapoy na tingalig sigeg sunod-sunod, kay nag-inusara na man ni pirme sa iyang pagbagdoy-bagdoy. O di ba kaha, gitugyan na lang pod tingali niya si Talia sa kapalaran ug sa pagbuot sa kahitas-an. Ang ako lang gyung gikabalak-an pod ani ni Talia, kun binuangan ba? Aw, wa man tinuod koy labot niya kay di man na nako ig-unsa. Pero, isip isigka babaye ba, natural makahunahuna pod ka nga basig tinontohan. Karon ra bang panahona, daghang mga labaw pa sa buang! Naa ra bay daghang mga drug addict. Kun mahisugamak uroy? Pero ang labi gyud nakong gikabalak-an... pastilan uroy simbako’g maatlan sa iyang sapot ning akong anak? Nah! di lang ko manganti, pero ambot lang og unsa poy akong mahimo, kun ugaling lang simbako, no? Mao bitawng di gyud ko mahimutang basta nia dinhi nang babayhana ug anhi mag-istambay sa akong tindahan? Makuyawan dayon ko. Oy, nia, mibalik na ang akong seksing Kumare Judith. Nagtingsi uroy ning bruha, ay! Layo pa gani murag nabasa na nakog unsay gikibot-kibot sa iyang ngabil: Mare Ellen, hain na man tong imong espesyal kostyumer? Giunhan na lang nakog, “Tua na...tua na didto sa baybayon ang imong guwapang amiga.” “Kataw-anan man gyud kaayo tawon nang imong suki, mare oy! Aw, gituyo man sab na sa Ginoo, Mare Ellen, aron malingaw sab ta ba. Ug abi nimog unsay latest news, Mare? Adtong Biyernes kuno, sayo kaayo sa buntag, nakit-an nang atong bida nga nagbitbit og mga bulak sa gumamela ug nagsayaw-sayaw sa dalan nga naked, Mare!—naked as in...a basta!?” “Saba diha, mare oy! Ing-ana na gyud na siya ka buang?” “Awg di ka motuo, basta mao nay istorya!” Misangko sa yaga-yaga ang tsika-tsika namo ining akong kumareng maldita. Nalimtan na lang nakong oras pagpinaminaw sa iyang mga tsismis. Nahimuot gyud kog maayo sa iyang mga binuang, labina gyud ang panghilabot niya sa mga “apan” sa uban. Pero kang Talia gyud natipun-og ang mga panaway, kay konohay grabe pa sa kanding bombay ang baho...katamnag sibuyas ang buling sa liog...nagtika ang ki-ki sa ngipon...nagbasketbol ang mga kuto sa ulo...ug bisag unsa na lang lagi! Matukiki lagi kag katawa, puwera gaba! Hangtod nga nag-ukang mig istorya lapas na sa ting-paniudto. Nakalimot na lang sab ko kang Bembe nga paimnon man diay tog lagundi para sa hubak. Pagka-erase na gyud sa anino ni Mare Judith sa akong tindahan, gipangita ko dayon si Bembe sa sulod sa balay. Tua ra...tupad sa iyang amahan. Ka maayo gyuuuung! kodakan sa duha?—nagbikangkang sa sopa nga nag-atubang sa TV. Halos nanggimaw sa shorts ilang mga itlog! Ay, di gyud lagi kasaligan ning lalaki pag-atiman og anak. Wa man lang gyud makahunahunag pakaon kang Bembe...painom og tambal…pakatulog unta ini pagkahumag paniudto…tsk. tsk. Porbidang banaha, mayng ilisdan? Human adto—mga duha na tingali ron ka semana sukad adtong among last ug makalingawng tsika-tsika ni Mare Judith. Naatol sad nga wa ni moeskwela si Bembe kay wa ganahi. Kini man gong bataa, basta motokar ang tapol, di gyud mapugos pagpaadto sa eskwelahan. Di lang sab nako pugson oy. Tutal kinder pa bitaw! Mao nga pagkahumag paniudto, puslan mang wa moeskwela, gidulog nako sa higdaanan aron kapahulay ming duha. Pero, naniguro una kog “Oy mister, ikaw say bantay sa tindahan, ha!” Ambot unsa ka dugay kong natulog, basta pagmata nako, wala na man si Bembe sa akong tupad? Asa man kaha? Wa man tingali to matulog? Ako ra man kaha tingali gibantayan adto kun makatulog? Unya, sa dihang nahinanok na ko, misibat dayon? Tungod sa kabalaka, kadali ra gyud ko kaayong nakabangon. Gilili nakong tindahan, wala man, ang amahan ra may naa. “Asang bata?” “Ha? Di ba kamoy nagdulog?” “Tulibagbag ini ay.” Naglanoglanog na akong tingog, nadiin-diin na akong mata pagsinuhid sa sulod ug gawas sa balay, wa gyuy anino ni Bembe. Misugod dayog dalugdog akong dughan. Unya, kalit, sipa kaayo, murag lintik sa Abril, misanting sa akong dunggan ang siyagit sa usa ka bata, “Nang Ellen! Si Bembe tua sa baybay! Uban ni Talia Migrante!” “Ha…? Susmarisep...!” Nakalukso lagi gyud ko sa kakurat? “Dagan Talia bisag asang espidnoha, kay gukdon tikang buanga ka, yawaa kang animala ka!” Ambot unsa pa toy akong nalitok nga pamalikas sa akong nagpungasing kasuko ug kabalaka. Maoy nadrowing sa akong utok ang akong anak nga nagtiyabaw kay gidagit sa buang! Unsaon kaha intawon to si Bembe adtong buanga to? Unsaon kaha to?! Nagbutobuto akong dughan. Gitugkag mga pako akong tiil. Lupig pa nakoy kangaroo nga naglukso-dagan. Paghimuntog nako sa baybayon, layo pa, nakit-an na nako si Bembe…gigunitan ni Talia ang bukton. Nagpaingon sila nako, samtang ang mga bata, gagmayg dagko, nag-abay sa isigka kilid sa duha…duna poy nagsunod. Misamot kakusog akong dagan sugat sa panon. Patyon gyud tikang Taliaha ka’g giunsa na nimo si Bembe! Patyon gyud tika! Paghiduol gyud nako sa panon, nakit-an dayon nako nga gibuhian ni Talia si Bembe. Basa silang duha. Klaro kaayong gikan sa dagat. Misugat ang bata nako ug nakit-an nako ang kalisang sa nagluspad ining dagway. Halos mabungol ko sa akong kaugalingong siyaok, “Giunsa ni nimong bata, ha...!” Gidunganan pa gyud ni nakog pangusmo ug tulisok sa kamot. Pwerting kurata nilang tanan. Ang ubang mga bata nga nag-alirong miatras, gitagaan mig lugar, kay tingali nakit-an nila sa akong hitsura nga murag kabugnoon na, kay tingali namudlat og maayo akong mata ug nanglisngag akong ilong sa di maespeling nga kasuko. Gisukna nako si Bembe, “Giunsa ka niya…!” Gitan-aw man lang ko sa way buot ug milingo-lingo, unya milingi kang Talia nga murag nagpalaban? Ang kumag nga Talia sab, nagtindog man god ni nga nagtingsi? Misamot gyud akong kalagot! Milakra sa basang sinina ang iyang mga suso ug mga kurba. Ug maoy akong nabati ang “Lumos unta imong anak. Kit-an nako nagpusnga-pusnga didto sa lawom o...akong gidali.” Mi-pap-pararap sab dayon ang mga bata, “Bitaw Nang Ellen, siyay nagtabang!” Ambot unsa kahay hitsura sa akong dagway. Akong paminaw nawad-an og dugo akong nawong. Murag natunaw ko sa...unsa ba...kaulaw? Basta, wa ko kasabot unsay akong gibati. Murag miunlod ang mga balas sa baybayon nga akong gibarogan. Dili ko makatan-aw og istreyt kang Talia. Ang mga bata—mao man kaha to sila ang magsinggit-singgit og Talia Migrante way laba ang panti!—hilom nga nagtutok nako, murag nagpaabot og unsa bay akong ikasulti. Human sa—di na ko kadumdom unsa to kadali o kadugay—gikab-ot nako ang bukton ni Bembe ug ako siyang gibaswat ug gitambid, dayong lakaw subay sa baybayon ngadto sa among pinuy-anan. Wala nako panumbalinga ang gibug-aton sa bata. Basta, gusto nakong makaabot dayon sa balay. Kun ganiha tulin murag gitugka’g pako akong mga kiting sa kabalisa’g kasuko, karon murag nagduog-duog akong ulo sa unsa— kalibog nga dalang kaulaw? Pagkagabii dugay kaayo kong nakatulog, nagsige kog sud-ong ni Bembe nga nahinanok. Unya, tanto nakong sud-ong sa bata, mitubod og kusog ang akong luha. Sa akong isipan dugay kaayong nagpabilin ang larawan ni Talia, nagpahiyom, nindot kaayog kandiis. This story won Second Prize for the Short Story in Cebuano in the 2004 Palanca Awards |