Transgenik Bitkilerin Çevre Açısından Riskleri

Bugün kültürünü yaptığımız bitkilerin verim düzeylerinin aynı kaldığı kabul edilirse, 2050 yılında yeryüzündeki insanların beslenmesi için 4 milyar hektar tarım alanına gereksinim duyulacağı tahmin edilmektedir. Günümüzde yeryüzündeki işlemeli tarım alanlarının son sınırına erişilmiştir. Bu durumda, 21. Yüzyılda gıda maddeleri üretiminin artırılması, ancak birim alandan elde edilen verimdeki artışa bağlı kalacaktır.

19 ve 20. yüzyılda bitkisel üretimde sağlanan verim artışlarında uygulanan ıslah yöntemleri ve tarım teknikleri çok büyük rol oynamıştır. Ancak, daha çok verim yönünde yapılan seleksiyonlarla ıslah edilmiş olan yüksek verimli çeşitlerin geniş alanlarda yetiştirilmesi, gen kaynaklarının yok olmasına neden olurken, gübreleme ve kimyasallarla zararlı kontrolü gibi tarım teknikleri çevre kirlenmesi sorunlarını beraberinde getirmiştir. Gen kaynaklarının yok olması kültür bitkilerinin ıslah sürecinin uzamasına neden olduğu gibi, tarımdan kaynaklanan çevre kirliliği de hem verimi ve hem de insan sağlığını direkt olarak etkileyecek hale gelmiştir.

Tarımsal üretimle ilgili bu sorunlar, 20. yüzyılın son yirmi yılında dünyanın en önemli gündem maddelerinden birisini oluşturmuş ve söz konusu sorunların çözümüne yönelik olarak yoğun araştırmalar sürdürülmüştür. Bu araştırmalar sonucu, Biyoteknolojik Yöntemler adı verilen ve tarımın yukarıda açıklanan sorunlarının çözümüne yardımcı olabilecek yeni teknikler geliştirilmiştir. Başlangıçta, daha çok bazı model bitkilerde uygulanabilen bu teknikler, son 10-15 yıldan beri insan beslenmesi açısından büyük önem taşıyan bitkilerde de uygulanmaya başlanmıştır. Son 5-6 yıl içerisinde ise, başka bir bitki veya bitkiler dışındaki organizmalardan belirli karakterleri kontrol eden genlerin aktarılması ile elde edilen transgenik bitkilerin ticari olarak üretimi başlamıştır. Transgenik bitkilerin ticari olarak üretimi ile birlikte, dünyada bu bitkilerin çevre ve insan üzerindeki olası olumsuz etkileri tartışılmaya başlanmıştır.

TRANSGENİK BİTKİLERİN TARIMI

Ticari olarak ilk transgenik bitki tarımı 1990'lı yılların başında Çin Halk Cumhuriyeti'nde virüse dayanıklılık geni aktarılmış tütün bitkilerinin yetiştirilmeye başlanması ile başlamıştır (James, 1997). ABD'de ilk transgenik bitki tarımı, 1994 yılında geç olgunlaşma özelliği kazandırılmış ve FlavrSavr adıyla tescil edilmiş transgenik bir domates çeşitinin tarımı ile başlamıştır. 1996 yılından itibaren ise transgenik bitkilerin tarımı hızla yaygınlaşmaya başlamıştır. 1996 yılında Çin dışındaki diğer dünya ülkelerinde 1.7 milyon ha alan üzerinde transgenik bitki tarımı yapılmasına karşılık,bu alan 1997 yılında 9.3 milyon ha'lık artışla 11 milyon hektara ve 1998 yılında ise 27.8 milyon ha'a yükselmiştir (Çizelge 1). 1999 yılında, transgenik bitkilerin dünyadaki toplam ekim alanının 50-60 milyon ha olduğu tahmin edilmektedir.

Çizelge 1: Dünya'da Tarımı yapılan Transgenik Bitkiler ve Bu Bitkilerin Ekim Alanlarının 1996-1998 Yılları Arasındaki Değişimi

Bitki Türü

Yıl 1996 1997 1998

Alan (ha) % Alan (ha) % Alan (ha)

%Soya Fasulyesi0.5 29 5.1 46 14.5 52

Mısır0.2 12 3.2 30 8.3 30

Pamuk0.8 47 1.4 13 2.5 9

Kanola< 0.1 6 1.2 11 2.4 9

Patates< 0.1 6 0.1 < 1 0.1 < 1

Toplam1.7 100 11.0 100 27.8 100

Kaynak: James, 1997 ve 1998

Dünyada halen beş bitki türünün transgenik çeşitlerinin tarımı yapılmaktadır. Bu türler arasında ise, en fazla ekim alanına sahip tür soya fasulyesidir. Bunu, mısır, pamuk ve kanola izlemektedir.Dünyada en fazla transgenik bitki ekim alanı ABD'de bulunmaktadır (Çizelge 2).

Çizelge 2. Transgenik Bitki ekim Alanlarının Ülkelere Göre Dağılımı

Ülke

Yıl 1996 1997 1998

Alan (ha) % Alan (ha) % Alan (ha) %

ABD1.5 88 8.1 74 20.5 74

Arjantin0.1 6 1.4 13 4.3 15

Kanada0.1 6 1.3 12 2.8 10

Avustralya<0.1 <1 0.1 1 0.1 1

Meksika<0.1 <1 <0.1 <1 <0.1 <1

İspanya- - - - < 0.1 <1

Fransa- - - - < 0.1 <1

Güney Afrika- - - - < 0.1 <1

Toplam1.7 100 11.0 100 27.8 100

Kaynak: James, 1997 ve 1998

Nitekim, 1998 yılı rakamlarına göre ABD'de 20.5 milyon ha alan üzerinde transgenik bitki tarımı yapılmıştır. ABD'yi Arjantin ve Kanada izlemektedir.Halen tarımı yapılan transgenik çeşitlerin esas itibarıyla ya herbisitlere dayanıklılık veya bazı böcek türlerine dayanıklılık özelliğine sahip olduğu izlenmektedir (Çizelge 3).

Çizelge 3. Transgenik Bitkilere Aktarılan Özellikler ve Bu özelliklere Sahip Olan Transgenik Bitkilerin Ekim Alanları

Özellik

Yıl1996 1997 1998

Alan (ha) % Alan (ha) % Alan (ha) %

Herbisite Tolerans0.7 41 6.9 63 19.8 71

BöceklereDayanıklı1.0 59 4.0 36 7.7 28

Herb.Tol/Böc.Day.0.0 0 <0.1 <1 0.3 1

Kalite<0.1 <1 <0.1 <1 <0.1 <1
Toplam1.7 100 11.0 100 27.8 100

Kaynak: James, 1997 ve 1998

Tarımı yapılan transgenik soya ve kanola çeşitleri herbisite tolerans özelliğine, transgenik mısır çeşitleri bazı böceklere dayanıklılık özelliğine veya bazı herbistlere tolerans özelliğine, pamuk çeşitleri ise bazı böceklere dayanıklılık veya böceklere dayanıklılık ile birlikte bazı herbisitlere tolerans özelliğine sahiptir. Bazı kanola ve soya çeşitlerinde ise yağ içeriği değiştirilmiştir.

TARIMI YAPILAN TRANSGENİK BİTKİLERİN SAĞLADIĞI YARARLAR

ABD ve Kanada'da halen tarımı yapılan herbisitlere toleranslı soya fasulyesi çeşitlerinin herbisit kullanımında % 10-40 tasarruf sağladığı ve böylelikle yoğun herbisit kullanımından kaynaklanan çevre sorunlarını azaltıldığı, transgenik soya fasulyesi yetiştirilen alanların % 83'ünde hiçbir herbisit kalıntısına rastlanmadığı, daha iyi toprak erozyon kontrolü sağlandığı bildirilmektedir (James, 1998). Ayrıca, herbisite toleranslı çeşitlerde trasgenik olmayan çeşitlere göre % 4.7'lik bir verim artışı sağlanmıştır.Mısır sap kurduna dayanıklı transgenik mısır çeşitlerinin yetiştirilmesi ile mısır sap kurdu etkin bir şekilde kontrol edilmiş, yararlı böceklerin populasyonunda artış olmuş, 1996 yılında % 6, 1997 yılında ise %7 verim artışı sağlanmıştır.Herbisite toleranslı transgenik kanola çeşitleri herbisit kullanımını azaltmış ve % 7.5 verim artışı yanında ürün kalitesinde de artış olmuştur.

TRANSGENİK BİTKİLERİN ÇEVRE AÇISINDAN RİZİKOLARI
Transgenik bitkilerin bitkisel üretim ve çevre açısından yukarıda açıklanan avantajlarına karşılık, bu bitkilerin tarımının yaygınlaşması ile çevre açısından bazı problemlerin ortaya çıkması konusu kamuoyunda ve bilimsel çevrelerde sıkça tartışılan konudur. Transgenik bitkilerin tarımının yaygınlaşması ile ortaya çıkabilecek muhtemel problemler aşağıda tartışılmıştır.

Herbisite Toleranslı Bitkilerin Çevre Açısından Riskleri

Herbisite tolerans özelliği, bitkilere genetik mühendisliği teknikleriyle aktarılan ilk özelliklerden birisidir. Bu geni taşıyan transgenik bitkiler, aktif maddesi bromoxinil, sülfonilurea, imidazolinon ve glifosfat gibi maddeler olan total herbisitlere karşı tolerans göstermektedirler. Böylelikle, bu geni taşıyan bitkilerin yetiştirildiği alanlarda söz konusu herbisitler uygulandığında herbisite toleranslı transgenik bitkiler dışındaki tüm bitkiler ölmektedir. Üretici firmalar, bu herbisitlerin uygun dozlarda uygulandıklarında; toprakta hızla parçalandıklarını, taban suyuna karışmadıklarını, hedef or ganizmalar dışındaki diğer organizmalara zarar vermediklerini ve bitkinin insan ve hayvanlar tarafından tüketilen kısımlarında herhangi bir kalıntı bırakmadıklarını bildirmektedirler. Ancak, Glifosfat içerikli herbisitlerin gelin böceği gibi afidlerin predatörleri olan yararlı böceklere öldürücü etki yapabileceği bildirilmektedir (Steinbrecher, 1996). Diğer taraftan, bromoxinil'in laboratuvar hayvanlarında sakat doğumlara neden olduğu, balıklara toksik etki ettiği ve insanlar üzerinde kanserojen etkiye sahip olduğu saptanmıştır (Altieri, 1998). Herhangi bir alanda belirli bir herbisit uzun süre kullanıldığında yabancı ot populasyonunda bu herbisite karşı dayanıklılığın gelişme şansı artmaktadır (Holt ve ark, 1993). Nitekim, ABD' de yapılan araştırmalarda soya ve mısır tarlalarının önemli bir yabancı otu olan pıtrak (Xanthium) bitkisinin imidazolinone karşı dayanıklılık kazandığı saptanmıştır (Goldburg, 1992). Diğer taraftan, biryıllık çim (Lolium italicum), tarla ayrığı (Agropyron repens), gazalboynuzu (Lotus corniculatus) ve köygöçüren (Cirsium arvense) bitkilerinin aynı alanda uzun yıllar glifosfat kullanımı sonucu bu herbisite tolerant hale geldiği saptanmıştır (Gill, 1995). Yabancı otların transgenik bitkilerin toleranslı oldukları herbisite karşı dayanıklı hale gelmeleri, daha fazla herbisit kullanımına ve bunun sonucu daha fazla çevre kirlenmesine neden olabilecektir. Herbisite dayanıklı bitkilerin tarımı ile ilgili diğer bir risk ise; herbisite dayanıklılık genlerinin doğal olarak ortaya çıkabilecek türler
arası melezlenmeler yoluyla yabani türlere aktarılmasıdır. Böyle bir durumda, bu geni alan yabani bitkiler veya yabancı otlar savaşılması güç yabancı otlar haline geleceklerdir. Nitekim, Linder ve Schmitt (1995), yağ içeriği değiştirilmiş bir kolza (Brassica napus) çeşiti ile yabani şalgam (B. rapa) melezlenmesi sonucu ortaya çıkan melezlerin yabani şalgama göre daha kuvvetli bir fide gelişimi gösterdiğini bildirmektedirler. Mikkelsen ve ark. (1996) ise, herbisite dayanıklı transgenik kolza bitkileri ile yabani küçük şalgam (B.campestris) arasındaki melezleme sonucu ortaya çıkan melezlerin herbisite dayanıklılık özelliği gösterdiği ve bu melezlerin küçük şalgam ile geriye melezlenmesi sonucu oluşan BC1 generasyonunda da herbisite dayanıklılık özelliğinin devam ettiğini saptamışlardır. Şekerpancarı (Bundry ve ark.,1994) ve Sorgum (Arriola ve Ellstrand, 1996) bitkilerinin de yabani türleri ile doğada melezlenebildikleri saptanmıştır.Herbisite toleranslı transgenik bitkilerin yaratabileceği bir diğer problem ise, geniş spektrumlu herbistlerin kullanımı ile yabancı otların tümünün öldürülmesi sonucu, arzu edilmeyen ekolojik etkiler ortaya çıkabilir. Tarlada belirli bir oranda yabancı ot bulunmasının biyolojik zararlı mücadelesini olumlu etkilediği, toprak üzerinde daha iyi bir örtü oluşmasına ve sonuçta daha iyi erezyon kontrolü sağladığı bilinmektedir (Altieri, 1994).

Diğer taraftan, herbisite dayanıklı kültür bitkilerinin yetiştirilmesi ekim nöbeti ve herbisite hassas polikültürlerin kullanılmasını engelleyebilecektir. Böylelikle bitki çeşitliliği az olan agro ekosistemlerde hastalık ve zararlılar aşırı derecede artacaktır.

Böceklere Dayanıklı Transgenik Bitkileri Çevre Açısından Riskleri

Halen tarımı yapılmakta olan böceklere dayanıklı transgenik bitkiler, bir toprak bakterisi olan Bacillus thuringiensis bakterisinden endotoksin geni aktarılmış bitkilerdir. Bu bakterinin farklı ırklarında
bulunan endotoksin genleri üç grup altında toplanmakta ve bu genlerin ürünü olan proteinin kristal özelliği nedeni ile cryI, cry II ve cry III olarak adlandırılmaktadır. Bunlardan cry I ve II transgenik bitkilerde kullanılmaktadır. Bu genler tarafından kodlanan proteinler Lepidoptera familyasından bazı türlerin larvalarına ve Coleoptera familyasından bazı türlerin ergin ve larvalarına toksik etki yapmaktadır. Bt toksininin yukarıda sayılan familyalar dışındaki diğer böceklere ve organizmalara toksik olmadığı ve toprakta kolaylıkla parçalandığı belirtilmektedir. Ancak, Bt geni aktarılmış bitkilerin ürettiği protein, bakterinin ürettiği proteinden farklılık göstermektedir. Bakterinin ürettiği endotoksin kristal formda olmasına ve böceğe toksik etki yapması için önce böceğin sindirim sisteminde çözünmesi gerekmesine karşılık, Bt geni taşıyan transgenik bitkilerin ürettiği toksin çözünmüş haldedir. Bu nedenle, Bt bitkilerinin ürettiği toksinin toprakta 2-3 ay parçalanmadan kaldığı ve toksik etkisini sürdürdüğü, buna karşılık doğal Bt toksininin ise toprakta çok hızlı bir şekilde parçalandığı bildirilmektedir (Palm ve ark, 1996). Bt geni taşıyan pamuk yetiştirilen alanlardan alınan toprak örneklerindeki mikroorganizma populasyonu ile konvensiyonel pamuk yetiştirilen alanlardan alınan toprak örneklerindeki mikroorganizma populasyonu arasında önemli bir farklılık saptanmamıştır (Donegan ve ark. 1995).

Buna karşılık, yüksek dozlardaki Bt toksininin toprak organik maddesi döngüsünde önemli rol oynayan Collembola türüne toksik etki ettiği saptanmıştır (Cohen, 1999). Bt toksininin etkili olduğu yararlı böcek türleri de Bt geni taşıyan transgenik bitkilerin yaygın olarak yetiştirilmesi ile olumsuz yönde etkilenecektir. Çünkü, bu yararlı böceklerin yaşamlarını sürdürebilmesi Bt toksininin kontrol ettiği böceklere bağlıdır. Diğer taraftan, Bt toksininden etkilenmiş olan böceklerden beslenen gelin böceği gibi yararlı böceklerin ölüm oranının arttığı ve gelişmelerinin geciktiği saptanmıştır (Hagedorn, 1998). Bt geni aktarılmış transgenik bitkilerle ilgili bir diğer sorun ise, Bt toksininin etkili olduğu böcek türlerinin bu toksine karşı dayanıklılık kazanmalarıdır. Nitekim, sürdürülen laboratuar çalışmalarında ve Bt toksininin spray halinde uzun
süre organik tarımda kullanılması sonucu 10 böcek türünün Bt toksinine dayanıklılık geliştirdikleri saptanmıştır (Tabashnik, 1994). Bt toksin genini taşıyan transgenik bitkilerin bu toksini yeterince üretmemeleri durumunda, böceklerin toksine dayanıklılık kazanmaları daha hızlı olabilecektir. Nitekim, ABD'de Bt pamuk ekili alanların bir kısmında pamuk koza kurdunun etkili bir şekilde kontrol edilemediği gözlenmiştir ( Alam, 1999).

Bunun nedeninin, bitkilerin yeterli toksin üretmemeleri olabileceği üzerinde durulmaktadır. Böceklere dayanıklı transgenik çeşit üreten firmalar, böceklerin toksine karşı dayanıklılık kazanmasını önlemek amacıyla yüksek dozda Bt toksini üreten transgenik bitkilerin elde edilmesi ve transgenik bitki yetiştirilen tarlanın bir kısmına transgenik olmayan bitkilerin ekilmesi gibi stratejiler geliştirmektedirler. Bu durumda, yüksek dozdaki Bt toksininin hedef böceklerin çoğunluğunu öldürmesi ve Bt toksinine maruz kalmayan böceklerin ise transgenik olmayan bitkilerle beslenen böceklerle çiftleşmesi sonucu böceğin toksine dayanıklılık kazanmasının önlenmesi planlanmaktadır. Diğer taraftan, böceklerin bir Bt toksinine dayanıklılık geliştirmeleri durumunda, bir diğer Bt ırkına ait endotoksin geninin aktarılması ile sorunun çözülebileceği de tartışılmaktadır (Kennedy ve Whalon, 1995). Ancak, yapılan araştırmalar, bir böceğin bir dayanıklılık geni ile birden fazla toksine dayanıklı hale gelebileceğini göstermiştir (Jenkins, 1999). Böceklere dayanıklı transgenik bitkilerle ilgili diğer bir risk ise, transgenik bitkilerden doğal melezlenmelerle toksin genlerinin yabani veya yabancı ot niteliğindeki bitkilere geçmesidir. Bu durumda, söz konusu geni taşıyan yabani veya yabancı ot niteliğindeki bitkiler bulundukları ekosistemin dengesini bozabilirler.

Hastalıklara Dayanıklı Transgenik Bitkilerin Riskleri
Virüse dayanıklı transgenik bitkiler, genellikle virüs kapsül protein geninin aktarılması ile elde edilmektedir. Böylelikle bu geni taşıyan bitkiler çapraz koruma adı verilen mekanizma ile virüse dayanıklı hale gelmektedir. Virüs genlerinin dayanıklılık amacıyla bitkilerde kullanılmasının bir çok yararları olmasına karşılık, bazı riskleri de
vardır. RNA virüsü ile transgenik bitkiye aktarılmış olan viral RNA arasındaki rekombinasyon bitkide daha fazla zarar yapacak yeni bir patojenin oluşumuna neden olabilir. Nitekim, Wintermantel ve Schoelz (1996) virüsler ile transgenik bitkilerdeki klonlanmış virüs sequensleri arasında aşırı bir seleksiyon baskısı olmaksızın rekombinasyon olduğunu ortaya koymuşlardır. Oluşan rekombinat virüslerin hem transgenik olmayan bitkilerde (Fernandez-Courtero ve ark. , 1994) , hem de transgenik bitkilerde ( Wintermantel ve Schoelz, 1996) daha fazla zarara yol açtığı saptanmıştır.

Teknoloji Koruma Genlerinin Rizikosu

Bugün tarımı yaygınlaşmaya başlayan transgenik bitkilerin tümü ticari firmalar tarafından geliştirilmiştir. Bu firmalar, elde ettikleri bu transgenik çeşitlerin serbest olarak üretimini engelleyerek, yaptıkları yatırımın karşılığını almak ve para kazanmak zorundadırlar. Yabancı tozlanan transgenik bitkilerde bu açıdan bir sorun yoktur. Bu bitkiler, tarla koşullarında açılım gösterdiğinden, çiftçi yüksek verim alabilmek için her yıl yeni tohum almak zorundadır. Buğday ve pamuk gibi kendine döllenen bitkilerde durum farklıdır. Çiftçi transgenik buğday çeşidinin tohumunu bir kez satın aldığında, uzun yıllar tekrar tohum satın almasına gerek kalmamaktadır. Bu nedenle, transgenik çeşit üreten firmalar bu tip bitkilere gen aktarılması sırasında kazandırılmak istenen yeni özelliğe ait genler yanında ilave bazı genler daha ekleyerek, çiftçinin ürettiği tohumun tohumluk olarak kullanılmasını engellemek istemektedirler. Nitekim, Mart 1998 yılında ABD'de bir şirket bu amaçla bir patent almıştır. Alınan bu patent ile steril tohum üretilmesi planlanmaktadır. Bu teknolojide, yeni bir özellik kazandırılan transgenik bitkiye bu gen ile birlikte terminatör geni adı verilen bir gen komplexi daha aktarılmaktadır. Bu gen kompleksi; embriyo gelişiminin son devresinde embriyoya toksik etki yaparak onun ölmesine neden olacak bir toksik protein sentezinden sorumlu bir gen içermektedir (Lehmann, 1998). Ancak, toksin geninin faaliyet
gösterebilmesi için tohumun tetracilin ile muamele edilmesi gerekmektedir. Bu nedenle,transgenik çeşit üreticisi firma, tohumu satmadan önce tohumu tetracilin antibiyotiği ile muamele edecektir. Bu durumda, çiftçinin ürettiği tohumum diğer özellikleri değişmediği halde embriyosu ölü olacaktır. Bu tip transgenik bitkilerin tarımının yapılması durumunda bazı problemlerin ortaya çıkması beklenmektedir. Herşeyden önce, bu şekildeki transgenik bitkilerin yetiştirildiği alanların civarında bulunan ve transgenik olmayan aynı türün bitkileri veya yabani akrabaları arasında düşük oranda da olsa ortaya çıkacak yabancı tozlanma sonucu, transgenik olmayan bitkiler de steril tohum üretebileceklerdir. Diğer taraftan, tohumların tetracilin ile muamele edilmesi ile toprak mikroflorasının bu antibiyotikten etkilenmesi ve bazı çevre sorunlarının ortaya çıkması muhtemeldir. Ayrıca, embriyoyu öldüren bu proteinin tohumları tüketen diğer organizmalara da zararlı etki yapması muhtemeldir.

SONUÇ
Hızla artan insan nüfusunun beslenme gereksiniminin karşılanması için birim tarım alanından elde edilen verimin artırılması gerekmektedir. Son 20 yılda geliştirilen biyoteknolojik yöntemler birim alandan elde edilen verimin artırılmasına büyük katkılar sağlayabilecek niteliktedir. Ancak, bu yeni teknikler bugünkü haliyle bazı risklere de sahiptir. Bu nedenle, biyoteknolojik yöntemlerle yeni bazı karakterler kazandırılan ve daha yüksek verim ve kalitede ürün verebilecek yeni kültür bitkisi çeşitlerinin herhangi bir alanda yaygın olarak yetiştirilmesine başlanmadan önce bunların söz konusu çevredeki olası risklerinin de göz önünde bulundurulması, bu çeşitlerin arazi koşullarındaki testleri sırasında yalnızca agronomik özellikleri açısından değil, aynı zamanda çevre ile olan tüm interaksiyonları açısından test edilmeleri gerekir.

KAYNAKLAR

Alam, G. Genetically modified organisms: Biosafety implications for India. In: Biotechnology, Biosafety and Biodiversity. Scientific and Ethical Issues for Sustainable Development. S. Shantharam and J.F.
Montgomery, Eds, pp: 19-27, Science Pub. Inc., New Hampshire.

Altieri, M.A. 1994. Biodiversity and Pest Management in Agroecosystems. Howarth Press, New York.

Altieri, M.A. 1998.The environmental risks of transgenic crops: An agroecological assesment. AgBiotechNews and Information 10 (12): 405-410.

Arriola, P.E. and Elstrand, N.C. 1996.Crop-to-weed gene flowin the genus Sorghum (Poaceae); Spontaneous interspecific hybridization between johnsongrass , Sorghum halepense and crop sorghum, S. Bicolor. Amer. J. Bot. 83(9):1153-1159.

Boundry, P. Broomberg, K., Squmito-Laparade, P., Morchen, M., Cuguen, J., Dickh, V., Jones, D.D. 1994. Gene escape in transgenic sugarbeet: What can be learned from molecular studies of weed beet populations.The biosafety results of field tests of genetically modified plants and microorganism. Proceedings of the 3rd International Symposium, California, USA, 13-16 Nowember 19994, pp:75-78.

Cohen, M.B. 1999. Environmental impacts of crops transformed with genes from Bacillus thuringiensis (Bt) for insect resistance. In: Biotechnology, Biosafety and Biodiversity. Scientific and Ethical Issues for Sustainable Development. S. Shantharam and J.F. Montgomery, Eds, pp: 31-39, Science Pub. Inc., New Hampshire.

Donegan, K.K., Palm, C.J., Fieland, V.J., Porteous, L.A., Ganio, L.M., Shaller, D.L., Bucao, L.Q, Seidler, P.J. 1995. Changes in levels, species and DNA fingerprints of soil microorgansims associated with cotton expressing the Bacillus thuringiensis var. Kurtsaki endotoxin. Applied Soil Ecology 2:111-124.

Fernandez-Cuartero, B., Burgyan, J., Aranda, M.A., Salanki, K., Moriones, E. And Garcia-Arenal, F. 1994. Increase in the relative fittness of a plant virus associated with its recombinant nature. Virology 203:373-377.

Gill, D.S. 1995. Development of herbicide resistance in annual ryegrass populations in the cropping belt of Western Australia: Australian J. Experimental Agriculture 3:67-72.

Goldburg, R.J.1992. environmental concerns with the development of herbicide- tolerant plants. Weed Technology 6:647-652.

Hagedorn, C. 1998. Concerns over impact of Bt on benefical insects. Virginia Coopertive Extension.

Holt, J.S., Powles, S.B. and Holtum, J.A.M.1993. Mechanisms and agronomic aspects of herbicide resistance. Annual Review of Plant Physiology Plant Molecular Biology 44:203-229. James, C. 1997. Global status of transgenic crops in 1997. ISAAA Briefs No:5, ISAAA, Ithaca, NY, pp:31

James, C. 1998. Global review of commercialized transgenic crops: 1998. ISAAA Briefs No.8, ISAAA, Ithaca, NY.

Jenkins, R. 1999. Bt crops are unsustainable. Biotech. and Develop. Monitor 38: 24.

Kennedy, G.G. and Whalon, M.E. 1995. Managing pest resistance to Bacillus thuringiensis endotoxins: Constrains and incentives to implementation. J. Economic Entomology 88:454-460.

Lehmann, V.1998. Patent on seed sterilty tihreatens seed savings. Biotechnology and Development Monitor No.35, P:6-8.

Linder, R. And Schmitt, J. 1995. Potential persistence of escaped transgenes: Performance of transgenic oil modified Brassica seeds and seedlings. Ecol. Applications 5: 1056-1068.

Mikkelsen, T.R., Andersen, B. and Jorgensen, R.B. 1996. The risk of transgene spread. Nature (London) 380:31.

Palm, C.J., Shaller, D.I., Donegan, K.K., Seldler, R. 1996. Persistence in soil of transgenic plant produced Bacillus thuringiensis var. kurstaki endotoxin. Canad. J. Microbiol. 42:1258-1262.

Steinbrecher, R.A.1996. From Green to Gene Revolution: ''The experimental risk of genetically enginered crops''. The Ecologist 26 (6):275.

Tabashnik, B.E. 1994. Evolution of resistance to Bacillus thuringiensis. Ann. Rev. Entomol. 39:47-79.

Wintermantel, W.W. and Shoelz, J.L. 1996. Isolation of recombinat viruses between couliflower mosaic virus and a viral gene in transgenic plants under conditions of moderate selection pressure. Virology 223: 156.164.

Rüştü HATİPOĞLU1, Nafiz ÇELİKTAŞ1, Şaire TÜRKOĞLU2 ve Ersin CAN3

1) Ç.Ü. Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü, Adana

2) Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Çukurova Tarımsal Araştırma Enstitüsü, Adana

3) M.K.Ü. Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü, Hatay

Uygarlığa Karşı Haber Bülteni’nin Notu: Bu yazı http://gdo.ekolojikpolitika.org adresinden alınmıştır