كارگاه آموزشي
استفاده از فهرستهاي پيوسته در فهرستنويسي و
ردهبندي
محسن حاجيزينالعابديني
( abedini@jsis.neda.net.ir )
بخش
اول
مفاهيم و تعريفهاي
فهرستهاي پيوسته ( OPACs )
تاريخچه
پيدايش و روند توسعه اپكها
نسلهاي نرمافزارهاي
كتابخانهاي
استفاده
از اينترنت در سازماندهي اطلاعات
مزاياي استفاده
از فهرستهاي پيوسته در سازماندهي اطلاعات
بخش
دوم
الف. راهنماهاي دستيابي به اطلاعات كتابخانهها و
فهرستها
ب. دسترسي به
ابزارهاي مورد استفاده در سازماندهي اطلاعات
منابع اطلاعاتي در زمينه سازماندهي
اطلاعات (كتابها، مجلات و...)
دستنامهها، راهنماها و سياستهاي مدون
سرعنوانهاي موضوعي
منابع ردهبندي كتابخانه كنگره
منابع ردهبندي ديويي
استفاده از تجربيات ديگران
نرمافزارهاي كتابخانهاي
سفارش مستقيم منابع فهرستنويسي
ج. دسترسي مستقيم به اطلاعات
كتابشناختي
بخش
سوم
با گذرواژه
بدون گذرواژه
داري خروجيهاي استاندارد (مارك يا
ايزو)
بدون خروجيهاي استاندارد (مارك يا
ايزو)
ارزيابي فهرستهاي پيوسته و ارائه سياهه بازبيني ( Check list )
ارزيابي اعتبار فهرستهاي پيوسته
ارزيابي روزآمد بود اطلاعات فهرستهاي
پيوسته
ارزيابي ساختار گرافيكي فهرست
ارزيابي امكانات راهنمايي و راهبري
فهرست
ارزيابي صحت اطلاعات فهرست
ارزيابي امكانات ذخيره اطلاعات فهرست
ارزيابي امكانات تبادل اطلاعات فهرست
ارزيابي امكانات جستجو و بازيابي
اطلاعات در فهرست
ارزيابي امكانات نمايش اطلاعات
غير فارسي
فارسي
جستجو و بازيابي اطلاعات در فهرستهاي معرفي شده
تهيه خروجي
از اطلاعات بازيابي شده
انتقال
اطلاعات جستجو شده به نرمافزارهاي كتابخانهاي
---------------------------------------------------------------------------------------------
بخش اول
مفاهيم و تعريفهاي
فهرستهاي پيوسته ( OPACs )
تا كنون تعاريف گوناگوني از
فهرستهاي پيوسته ارائه شده است كه ميتوان به موارد زير اشاره كرد:
دائرةالمعارف بينالمللي اطلاعرساني و كتابداري فهرست پيوسته همگاني را اين گونه تعريف كرده است:
«پايگاه اطلاعاتي از ركوردهاي كتابشناختي، اغلب متعلق به مجموعه كتابخانهاي
خاص كه امكان جستجو از طريق عنوان، موضوع و مؤلف در آن توسط پايانههاي
عمومي وجود دارد.»
فرهنگ تخصصي انجمن كتابداران آمريكا فهرست پيوسته همگاني را اينگونه توصيف كرده است:
«پايگاه اطلاعاتي كتابشناختي كامپيوتري قابل دسترس از طريق پايانهها، كه
استفاده كننده ميتواند در آن بدون كمك واسط انساني نظير كاركنان متخصص
كتابخانه، به طور مستقيم و موثر به جستجو و بازيابي ركوردهاي كتابشناختي
بپردازد.»
لوئيس ماي چان در كتاب فهرستنويسي و ردهبندي
چنين تعريفي از
فهرست پيوسته ارائه ميكند: «زماني كه كاربران كتابخانهاي بتوانند پيشينههاي
فهرست را به طور مستقيم از يك پايگاه اطلاعاتي رايانهاي بازيابي نمايند،
آن كتابخانه را داراي فهرست پيوسته ميخوانيم. شكل ديگري از فهرست كه
عموماً آن را نيز پايگاه اطلاعاتي پيوسته مينامند، فهرست ذخيره شده در
ديسك فشرده فقط خواندني (سي. دي. رام) است.»
همانگونه كه مشاهده ميشود تاكيد اين
تعاريف بيشتر بر پايگاههاي اطلاعات كتابشناختي است كه اطلاعات آن قابل
جستجو و بازيابي باشد. اما نكتهاي كه بايد در تعريفهاي جديد از فهرستهاي
پيوسته مورد توجه قرار گيرد پيوسته بودن آنها است. فهرستي كه بر روي سي.
دي. رام ذخيره ميشود مشكل روزآمدسازي را دارد. به اين معني كه توليد
كننده بايد به طور مدام به روزآمدسازي آن بپردازد و استفاده كننده نيز در
پي دسترسي مدام به نسخههاي جديد فهرست باشدو هزينههاي سنگيني نيز
بپردازد.
در حال حاضر شبكه جهاني وب با استفاده
از امكانات و قابليتهاي بسيار زياد خود دسترسي رايگان به بسياري از فهرستهاي
پيوسته را فراهم ساخته است. اين فهرستها با بهرهگيري از امكانات گرافيكي
وب و نرمافزارهاي بوجود آمده جهت خدمترساني از طريق اينترنت مانند
50/39 Z
قابليتهايي نظير واسط كاربرپسند و جستجوي همزمان در پايگاههاي مختلف
را دارا هستند. همچنين امكان روزآمدسازي پيوسته باعث ميشود كاربران به
آخرين اطلاعات دست پيدا كنند.
تاريخچه
پيدايش و روند توسعه اپكها
دهه
1960- 1980:
بسياري از فهرستهاي پيوسته
همگاني به عنوان نظامهاي امانت كتابخانه و پردازندههاي محلي مورد استفاده
قرار ميگرفتند. در حقيقت شكل واقعي اپكها تا سال 1980 وجود نداشت. واژه
اپك در سال 1981 بكار گرفته شد ( .Yee & Layne, 1998, p.9 )
در اوايل دهه 1960 كتابخانه كنگره،
ماشيني كردن توليد فهرستبرگهها را بعهده گرفت. پروژه مارك در سال 1966 با
هدف تبديل اطلاعات كتابشناختي به شكل ماشين خوان، تحول بزرگي در ايجاد و
گسترش فهرستهاي كامپيوتري بوجود آورد(1). ركوردهاي توليد شده در شكل ارتباطي
غيرپيوسته و نوار مارك بين كتابخانههاي عضو توزيع ميگرديد. در مارس 1969
فوائد توزيع مارك در آمريكا و برخي از كشور ديگر و نيز آگاهي از تواناييهاي
كامپيوتر در ذخيره و بازيابي اطلاعات كتابشناختي از يك سو و مشكلات ناشي از
حجم زياد برگهدانها در نظام سنتي كه ادارة آن روز به روز مشكلتر مينمود،
باعث شد تا توجه به فهرستهاي كامپيوتري بيشتر شود. در اين دهه كه از
كامپيوترهاي بزرگ براي ذخيره و بازيابي اطلاعات استفاده ميشد، تحول ديگري
نيز موجب گسترش فهرستهاي كامپيوتري و گرايش تعداد بيشتري از كتابخانهها به
اين حركت شد. تشكيل برخي از «بنگاههاي كتابشناختي» بمنظور اشتراك در فهرستنويسي كه خدمات خود را در دل شبكه
خود يا از طريق فروش نوار در اختيار كتابخانهها قرار ميدهند، حركت سريعي به
ايجاد فهرستهاي كامپيوتري داد.(4) از مراكزي كه در اين سالها تأسيس شد ميتوان
از OCLC ، WLN ، و چند پايگاه ديگر را نام برد.
در سال 1974 دفتر «كنترل جهاني
كتابشناختي» وابسته به يونسكو كه يكي از اهداف آن ايجاد هماهنگي در
شيوه ارائه اطلاعات كتابشناختي است، «استاندارد بينالمللي توصيف
كتابشناختي» را پذيرفت تا با نظامهاي ماشيني همخواني داشته باشد. توسعه
فهرستهاي ماشينخوان بطور غير منتظره فرايند فهرستنويسي را به تكنولوژي
كامپيوتر وابسته كرد.(5)
دهه 1980
به بعد
پس از انتشار ويرايش دوم قواعد
فهرستنويسي انگلوامريكن و اعلام كتابخانه كنگره به تعطيلي برگهدانهاي خود
در 1980 بسياري از كتابخانهها در كشورهاي آمريكا، انگلستان، كانادا و
استراليا، بطورانفرادي به فكر جايگزين كردن برگهدانهاي خود با «فهرست
همگاني پيوسته» يا به اصطلاح فهرستهاي كامپيوتري افتادند.
در اين دهه فكر ايجاد «نظام يكپارچه
كتابخانه» شكل منسجمتري بخود گرفت و براساس آن نرمافزارهاي متعددي
بوجود آمدهاند. در اين نرمافزارها امكانات بيشتري براي ورود اطلاعات
فهرستنويسي و ذخيره و بازيابي اطلاعات كتابشناختي در نظر گرفته شده بود. از
جمله نرمافزارهاي طراحي شده در اين دوره ميتوان: ULISYS ، NOTIS ، VTLS و... نام برد.(6)
از نظر ويژگي و تواناييهاي فهرستهاي
كامپيوتري آنها را ميتوان در چهار نسل متمايز كرد:
فهرستهاي
كامپيوتري نسل اول
نسل
اول فهرستهاي كامپيوتري ويژگيهايي شبيه برگهدان سنتي داشت. ميزان
اطلاعات هر اثر در اين فهرستها محدود به اطلاعات كتابشناختي بود. تعداد شناسهها
و راههاي دسترسي شامل شناسههاي معمولي در فهرستبرگه بود و شيوه بازيابي اشخاص،
شكل مستند آنها و موضوعها از طريق سر عنوانهاي موضوعي بود و نمايش اطلاعات
روي صفحه كامپيوتر انعطافپذير نبود. بطور كلي در فهرستهاي كامپيوتري نسل
اول، اساساً نياز كتابخانه در نظر گرفته شده بود و گرايش نرمافزارها بيشتر
بسوي كتابخانه و كتابدار بود تا استفاده كنندگان، از اينرو كاربرد اين
فهرستها براي كاربران معمولي دشوار بود.(7)
فهرستهاي
كامپيوتري نسل دوم
اين فهرستها در واقع از تركيب
فهرستهاي كامپيوتري نسل اول با نظامهاي كامپيوتري بازيابي اطلاعات
نظير Dialog ،
Datastar و... ايجاد شده است. از ويژگيهاي اين
نوع فهرستها، علاوه بر راههاي دسترسي در فهرستهاي نسل اول، از امكانات
جستجو مانند «پس همارايي واژهها» ،
«عملگرهاي بولين» and ، or ، not ، شيوه
كوتاهسازي واژههاي مورد جستجو، «نزديكيابي» جستجو از طريق كليدواژه ، برخوردار است. همچنين علاوه بر
جستجو از طريق نويسنده، عنوان، موضوع، فروست و شماره راهنما، از طريق شناسههاي
ديگري مثل عنوان فرعي، تركيب مولف/ عنوان، شمارههاي ISSN/ISBN و زبان اثر، محل و تاريخ نشر و ناشر
نيز جستجو انجام ميگيرد. در فهرستهاي نسل دوم امكان مرتب كردن نتايج براساس نام نويسنده، عنوان، تاريخ نشر همچنين
محدود كردن نتايج از طريق تاريخ انتشار و زبان اثر وجود دارد. از ويژگيهاي
فهرستهاي نسل دوم، حالت، ارتباطي و محاورهاي ميباشد.(8)
فهرستهاي
كامپيوتري نسل سوم
با پيشرفت تكنولوژي اطلاعات و افزايش
تواناييهاي سختافزار و نرمافزار و نيز با كاهش هزينههاي پردازش اطلاعات
اين امكان براي كتابخانهها بوجود آمده كه به توسعه هر چه بيشتر نظامهاي
خودكار پردازند.
فهرستهاي كامپيوتري در واقع بدنبال
تحقق چنين امكاناتي شكل گرفتهاند و با توجه به شرايط زمان و نيازهاي
كاربران سعي شده است تا اين فهرستها از محدودة كتابخانه فراتر رفته و
ارتباط كاربر را بصورت پيوسته با فهرستهاي كتابخانههاي ديگر چه در سطح
محلي و ملي و چه جهاني برقرار سازند. با توجه به تواناييهاي كامپيوتر،
فهرستهاي كامپيوتري ساختار پيچيدهاي كسب كردهاند و بدين لحاظ ميتوان
علاوه بر غني ساختن اطلاعات كتابشناختي، انواع نمايهها و فايلهاي لازم را
بطور يكپارچه و مرتبط با هم ايجاد كرد. در فهرستهاي كامپيوتري، كاربريا
كتابدار ميتوانند به اطلاعات بخشهاي مختلف مانند سفارشات، امانت و... نيز
دسترسي داشته باشند. افزون بر آن، امكان دسترسي به فهرستهاي كتابخانههاي
ديگر، مرحله جديدي در تاريخ كتابخانه و كتابداري باز كرده است.
فهرستهاي
كامپيوتري نسل چهارم
نسل چهارم فهرستهاي كامپيوتري براي
محيطهاي گرافيكي طراحي شده است. با استفاده از محيطي چون ويندوز ميتوان
همه امكاناتي را كه براي ديدن و استفاده از بخشهاي مختلف نظام كامپيوتري
كتابخانه مثل سفارشات، فهرستنويسي، امانت، نشريات ادواري، فهرستهاي همگاني
و مديريت لازم است در كنار هم گرد آورده و از طريق نشانههاي تصويري، راه
دسترسي به آنها را هموار ساخت.
اگر چه تلاشهاي مربوط به طراحي نرمافزارهاي
نسل چهارم براي كتابخانهها از اواخر دهه 1980 آغاز شد، امّا استفاده از اين
نوع فهرستها به تازگي شروع شده است. در حال حاضر، تعداد اندكي از كتابخانهها
در اروپا و آمريكا و برخي كشورهاي آسيايي از فهرستهاي نسل چهارم استفاده ميكنند.
برخي از اين نرمافزارها عبارتند از:
DRA ، GOPAC ، INNOPAC .
از ويژگيهاي فهرستهاي نسل چهارم و از
بارزترين اين ويژگيها، استفاده از محيط تماس گرافيكي و كاربرد نشانههاي تصويري بر صفحه نمايش براي انجام امور مختلف و استفاده از فهرست
ميباشد با استفاده از خانهها، ستونها، فرمانهاي تصوير، تمام امكانات جستجو
به شكلي آسان و گويا در اختيار كاربر است.
در برخي از فهرستهاي نسل چهارم،
عملگرهاي بولين از قبيل AND ، OR ، NOT بصورت خانهها، يا
فرمانهاي مربوط روي صفحه تعبيه شده و كاربر براحتي ميتواند از آنها براي
محدود كردن و يا گسترش دادن دامنه جستجو استفاده كند. از تواناييهاي ديگر
فهرستهاي نسل چهارم «جستجوي فرامتني» است كه توسط آن ميتوان واژه يا فيلدي را در متن ركورد
كتابشناختي و آنچه بر صفحه نمايش ديده ميشود «برجسته» و مشخص كرد. بدين ترتيب به فهرست ميتوان فرمان داد تا
براي يافتن ركورد يا ركوردهايي كه داراي همان واژه يا عبارت هستند جستجو
كند و آنها را نمايش دهد.(9)
استفاده از
اينترنت در سازماندهي اطلاعات
به مدد اينترنت، امكانات و قابليتهاي
فراواني در اختيارمتخصصين سازماندهي اطلاعات قرار گرفته است كه به آنها
اشاره خواهد شد:
1. دسترسي به اطلاعات در زمينه
سازماندهي اطلاعات
با يك جستجوي ساده در موتورهاي جستجو
ميتوان به طيف وسيعي از اطلاعات در زمينه فهرستنويسي و رده بندي دست
پيدا كرد. در حال حاضر كتابخانهها، مراكز اطلاعرساني، ناشران معروف،
بنگاههاي كتابشناختي (مانند OCLC,
WLN, RLIN )، شركتهاي نرمافزاري و انجمنهاي
كتابداري (نظير ايفلا، انجمن كتابداران ايران) داراي سايت يا صفحه خانگي
در محيط وب هستند. اطلاع از طرحهاي پژوهشي در زمينه فهرستنويسي و ردهبندي
و آشنايي با چالشهاي حاضر فهرستنويسان دنيا نيز از ديگر اطلاعات سودمند به
شمار ميآيد.
همچنين در سايت كتابخانهها ميتوان به
اطلاعاتي همچون خط مشي مدون، سياستهاي مربوط به فهرستنويسي، برخي از
منابع و ابزارهاي الكترونيكي مثل دستنامهها، راهنماي كتابخانهها، واژهنامهها،
كتابشناسيها و مانند آنها كه به طور عادي در بخشهاي فهرستنويسي مورد استفاده
قرار ميگيرند دست يافت.
2. دسترسي به فهرستهاي پيوسته
كتابخانهها
امكان ورود به فهرستهاي كتابخانهاي
از طريق وب و استفاده از اطلاعات آنها جهت فهرستنويسي نسخه برداري، رفع
اشكال، دسترسي به موضوعات و شمارههاي رده بندي براي موضوعاتي كه به
دانش بشري افزوده ميشوند وجود دارد.
3. گروههاي بحث الكترونيك
از جمله پي آمدهاي رواج اينترنت،
بوجود آمدن گروههاي بحث الكترونيكي در زمينههاي
مختلف است. در زمينه فهرستنويسي و ردهبندي نيز گروههاي بحث تخصصي فراواني
نظير Intercat, Autocat, Usmarc, Coopcat, LIS
بوجود آمده است. عضويت در گروههاي بحث تخصصي نتايجي در بر دارد كه
نهايتاً موجب ارتقاي سطح اطلاعات حرفهاي شخص و بهبود انجام امور در كار
فهرستنويسي و ردهبندي ميشود.
برخي از مزاياي عضويت در گروههاي بحث
عبارتند از:
- ارتباط نزديكتر ميان فهرستنويسان
سراسر جهان
- بالا رفتن دانش فهرستنويسان در زمينه
مباني نظري حرفه خود
- بالا رفتن اطلاعات عمومي فهرستنويسان
در زمينه مسايل فني، نظامهاي فهرستنويسي، نرمافزارهاي موجو و شيوههاي
انجام امور
- امكان طرح سئوالات تخصصي و حرفهاي
و سرعت بخشيدن به رفع اشكالات در زمينه نكات فني فهرستنويسي و ردهبندي
- ايجاد يكدستي بيشتر در فهرستنويسي
- آگاه نمودن فهرستنويسان از دورههاي
آموزشي
- اطلاعرساني در مورد گردهماييها و
سمينارهاي حرفهاي و علمي
- ايجاد انگيزه در فهرستنويسان جهت
انجام كارهاي علمي
- آگاه نمودن فهرستنويسان نسبت به
فرصتهاي شغلي
- گردآوري دادههاي مورد نياز براي
انجام پژوهشها (پرسشنامه، نظرخواهي)
4. پست الكترونيك
پست الكترونيكي، همچون گروههاي بحث
اما در سطحي محدودتر، براي تبادل اطلاعات و آگاهي از برخي رخدادهاي حرفهاي
در زمينه فهرستنويسي و ردهبندي مورد استفاده قرار ميگيرد. مهمترين تفاوت و
در عين حال محدوديت پست الكترونيكي اين است كه تنها دو شخص يا سازمان ميتوانند
به تبادل اطلاعات با يكديگر بپردازند. استفاده از پست الكترونيكي موجب شده
است تا فهرستنويسان در سطح يك كشور يا در سطح جهان ارتباط بسيار نزديكتر و
سريعتري با يكديگر برقرار كنند.
5. گپ زدن ( Chat )
يكي از امكانات مبتني بر اينترنت كه
امكان ارتباط نزديكتر و سريعتر را فراهم آورده، امكان گپ زدن است. هم
اكنون سايتهاي مختلفي وجود دارند كه در زمينههاي عمومي و تخصصي متنوع
امكان گپ زدن را فراهم ميآورند. طراحي نرمافزارهاي ويژه اين كار با
قابليتهاي متنوع و سايتها و گروههاي گپ متفاوت نشانگر اهميت ارتباطي اين
امكان است. فهرستنويسان با استفاده از گپزدن با همكاران خود يا متخصصان ميتوانند
به تبادل اطلاعات در زمينه تخصصي فهرستنويسي و ردهبندي بپردازند. همچنين
با بهرهگيري از گپ صوتي يا تصويري ميتوانند ارتباط ملموستري داشته و به
حل مشكلات سازماندهي اطلاعات بپردازند. در حال حاضر ميتوان با استفاده از
دوربينهاي ديجيتالي نصب شده بر روي كامپيوتر بسياري از عمليات فهرستنويسي
را به گونهاي همزمان و از راه دور به نمايش گذاشت.
6. ساير امكانات
به غير از امكاناتي كه نام برده شد و
فهرستنويسان به طور معمول بيشتر از آنها استفاده ميكنند، تسهيلات ديگري در
اينترنت وجود دارد كه به صورت موردي يعني هنگامي كه نياز خاصي براي به
دست آوردن اطلاعات مطرح است به آنها مراجعه ميشود. از جمله اين امكانات
عبارتند از: گوفر و پروتكل انتقال فايل (اف.تي.پي.) .
پيش از گسترش وب و مرورگر موزائيك، از
گوفر براي دسترسي به اطلاعات تنظيم شده در سايتهاي الكترونيكي استفاده ميشد.
اكنون نيز برخي از كتابخانهها و مراكز همچنان گوفر خود را زنده نگهداشتهاند
و بعضاً مشاهده ميشود كه نشاني گوفر آنها در اينترنت و يا در برخي نشريات
در اختيار است. از گوفر ميتوان اطلاعاتي مشابه با اطلاعات موجود در وب، اما
در مقياسي محدودتر، به دست آورد.
پروتكل انتقال فايل نيز از امكاناتي
است كه گاه به گاه مورد استفاده فهرستنويسان قرار ميگيرد. مزيت عمده
استفاده از ftp
سرعت فوقالعاده آن است كه از طريق آن ميتوان فايلهاي بزرگ را
انتقال داد. برخي از كتابخانهها و مؤسسههاي فهرستنويسي به منظور فروش
اطلاعات كتابسناختي و يا تائيد پيسينههاي فهرست شده خود از ftp
استفاده كرده و فايلهاي كتابهاي فهرست شده را به پايگاه ا. سي. ال. سي.
و يا WLN انتقال ميدهند.
مزاياي
استفاده از فهرستهاي پيوسته در سازماندهي اطلاعات
- صرفهجويي در هزينه، زمان و
نيروي انساني سازماندهي اطلاعات
- يكدستي و هماهنگي اطلاعات كتابشناختي
در كتابخانهها
- حركت به سوي يكدستي اطلاعات
كتابشناختي جهاني
- امكان انتقال اطلاعات كامل
كتابشناختي آثار به فهرستهاي كتابخانه
- جلوگيري از اتلاف وقت و هزينه جهت
انجام فهرستنويسي بنيادي
- امكان استفاده از پيوندهاي فرامتني
از داخل ركورد به اصل اثر يا بخشهايي نظير فهرست مندرجات، تصاوير يا
ركوردهاي مشابه
- استفاده از اطلاعات كتابشناختي ساير
كتابخانهها به عنوان اطلاعات مشورتي
- امكان فهرستنويسي و ردهبندي آثاري
كه موضوعات جديدي در آنها مطرح و به دانش بشري افزوده ميشوند و موضوعات
و ردههاي جديد آنها در ويرايشهاي موجود منابع سازماندهي اطلاعات وجود ندارد.
(مانند موضوعات جديد در زمينه كامپيوتر و اينترنت)
- امكان انجام فهرستنويسي مشابهسازي
بخش دوم
الف. راهنماهاي دستيابي به اطلاعات كتابخانهها و فهرستها
ليب دكس: نمايه بيش از 17600
كتابخانه در محيط وب است. ( http://www.libdex.com )
ليب وب: ليست بيش از 6100 صفحه از
كتابخانهها در بيش از 100 كشور را ارائه ميكند كه براي انواع كتابخانهها و
مناطق و سايتهاي مرتبط تقسيم بندي دارد. ( http://sunsite.berekeley.edu/libweb )
ليب-وب-كتز: راهنماي بيش از 5000
كتابخانه سراسر جهان است و ميتوان بر اساس نوع كتابخانه يا مشخصات
جغرافيايي محل كتابخانه (كشور، شهر و ايالت) به جستجوي كتابخانهها پرداخت.
در ضمن امكان مرور اطلاعات نيز وجود دارد. ( http://lib11.library.vanderbilt.edu/lwc-search.pl )
دروازه فهرستهاي كتابخانه: اين راهنما
بخشي از سايت كتابخانه كنگره آمريكا است كه فهرست كتابخانههاي داراي
50/39 Z از سراسر جهان را در بر ميگيرد. ( http://lcweb.loc.gov/z3950/gateway.html#other )
ب. دسترسي به ابزارهاي مورد استفاده در سازماندهي اطلاعات
منابع اطلاعاتي در زمينه
سازماندهي اطلاعات (كتابها، مجلات و...)
دستنامهها، راهنماها و سياستهاي مدون
جدول آوانگاري كتابخانه كنگره، ليست
كدهاي مارك براي زبانها، تفسير جديد قواعد انگلو امريكن ( http://lcweb.loc.gov/catdir/cpso/cpso.html#about )
سرعنوانهاي موضوعي
منابع ردهبندي كتابخانه كنگره
منابع ردهبندي ديويي
استفاده از تجربيات ديگران
نرمافزارهاي كتابخانهاي
label Maker, Zsearch
( http://www.itcompany.com/zsearch )
ITS.MARC (http://www.itsmarc.com)
Marcit
(http://www.marcit.com)
سفارش مستقيم منابع فهرستنويسي
( http://lcweb.loc.gov/cds/ )
ج. دسترسي مستقيم به اطلاعات
كتابشناختي
بخش سوم
با گذرواژه
1.
ITS MARC
فهرستي است كه دسترسي به پايگاههاي
اطلاعاتي فراواني نظير
LC Current,
LC Foreign, LC Backfile, CanMarc, British, MedMARC, Asian MARC
را فراهم ميآورد و بيش از پانزده ميليون پيشينه كتابشناختي را در بر
ميگيرد. اطلاعات موجود در آن قابل جستجو است ولي نميتوان قالب مارك آن
را مشاهده يا به نرمافزار انتقال داد. براي ورود به سايت و مشاهده
قابليتها و ارزيابي خدمات آن گذرواژهاي ارائه شده است كه هر دوشنبه عوض
ميشود. اين گذرواژه در قسمت help
سايت موجود است.
( http://www.itsmarc.com )
بدون گذرواژه
داري خروجيهاي استاندارد (مارك يا
ايزو)
بدون خروجيهاي استاندارد (مارك يا
ايزو)
1. فهرست كتابخانه دانشكده علوم
تربيتي و روانشناسي دانشگاه اصفهان بنام يابانا كه اطلاعات كتابشناختي
آثار را به دو زبان فارسي و انگليسي ارائه ميكند اما امكان انتقال اطلاعات
آن از طريق iso وجود ندارد.
( http://yabana.ui.ac.ir/cgi-bin/lib.exe/search )
2. فهرست پيوسته University at Buffalo Libraries
Catalog كه هم قابل استفاده به صورت مهمان ( Guest ) است و هم جهت استفاده اعضا است.
( http://ublib.buffalo.edu/libraries/e-resources/bison/off.html )
ارزيابي فهرستهاي پيوسته و ارائه
سياهه بازبيني ( Check
list )
توليد و ارائه اطلاعات در اينترنت
به سبب قابليتهاي اين پديده بسيار زياد است. هر فرد يا سازماني در هر كجاي
دنياي ميتواند اطلاعات دلخواه خود را به صورت رايگان و در مدت زماني اندك
در دسترس همگان قرار دهد. آيا تنها به دليل وجود اطلاعاتي در اينترنت ميتوان
به صحت و سلامت آن اعتماد كرد؟ همانگونه كه به تمامي آثار چاپي منتشر شده
نميتوان اعتماد كرد به هر اثري كه در اينترنت باشد نيز نميتوان اعتماد
نموده و آن را پايه فعاليتهاي علمي يا عادي قرار داد. بنابراين بايد هرگونه
اطلاعات يافته شده در اينترنت را مورد ارزيابي قرار داد و فهرستهاي پيوسته
نيز از اين قاعده مستثني نيستند.
در ارزيابي فهرستهاي پيوسته دو سطح
ارزيابي وجود دارد:
سطح اول ارزيابي كلي و عمومي است كه
به ارزيابي سايتي كه فهرست پيوسته در آن قرار گرفته ميپردازد. در اين
ارزيابي همان ملاكهاي عمومي ارزيابي سايتهاي وب كه در منابع بسياري از
جمله سايتهايي در وب بحث شدهاند، مورد استفاده قرار ميگيرد. با يك جستجوي
ساده در موتورهاي كاوش با كليد واژههايي نظير (web evaluation, search engin evaluation)
ميتوان به اطلاعات و سياهههاي بازبيني بسياري در اين زمينه دست
پيدا كرد. همچنين منابع زير ميتوانند در اين زمينه مورد استفاده قرار گيرند:
http://kayvan_kousha.tripo.com/evaluation.htm
http://www.serchengineswatch.com
http://www.serchenginesshowdown.com
سطح دوم ارزيابي، كه درحقيقت قسمت
اصلي ارزيابي فهرست پيوسته است، ارزيابي خود فهرست پيوسته با استفاده از
يك سياهه بازبيني است.
معيارهاي ارزيابي فهرستهاي پيوسته
ارزيابي اعتبار فهرستهاي پيوسته
فهرست پيوسته متعلق به چه
سازمان يا نهادي است؟
آيا نشاني تماس با پست الكترونيكي
صاحب فهرست ارائه شده است؟
آيا فهرست مورد نظر داراي نمونه چاپي
ميباشد؟
آيا فهرست مورد نظر در راهنماهاي موضوعي
نمايه شده است؟
آيا امكان دسترسي تمام وقت به فهرست
وجود دارد؟
سرعت دسترسي و ارتباط با فهرست چگونه
است؟
ارزيابي روزآمد بود اطلاعات
فهرستهاي پيوسته
آيا تاريخي كه فهرست در محيط وب
قرار گرفته، ذكر شده است؟
آيا تاريخ آخرين روزآمد سازي محتواي
فهرست ذكر شده است؟
روزآمدسازي فهرست در چه دوره زماني
صورت ميگيرد؟
ارزيابي ساختار گرافيكي فهرست
آيا فهرست از ساختار گرافيكي
مناسبي برخوردار است؟
آيا ظاهر گرافيكي پيوندهاي ارائه شده
با اطلاعات مرتبط است؟
ارزيابي امكانات راهنمايي و
راهبري فهرست
آيا فهرست داراي بخشهاي Help, FAQ, About Us
ميباشد؟
آيا اطلاعات ارائه شده در بخشهاي بالا
قادر به راهنمايي كاربر هستند؟
آيا فهرست داراي پيوندهاي كور ميباشد؟
آيا موار جزئي نظير ارتباط با صفحه
اصلي و استفاده از امكانات كاوش به روشني توضيح داده شده است؟
ارزيابي صحت اطلاعات فهرست
آيا صحت اطلاعات فهرست از ديدگاه
فني فهرستنويسي قابل تأييد است؟
از چه ردهبندي استفاده شده است؟
سرعنوان موضوعي بكار رفته چيست؟ ( LCSH,
Sirs, MESH )
آيا استانداردهاي ISBD را رعايت كرده است؟
فهرستنويسي و ردهبندي بر اساس قواعد
فهرستنويسي انگلوامريكن صورت گرفته است؟
ارزيابي امكانات ذخيره اطلاعات
فهرست
آيا امكان ذخيره اطلاعات وجود
دارد؟
ذخيره اطلاعات با چه قالبهايي امكانپذير
است؟ (فهرستبرگه، مارك، ايزو)
آيا قسمت مشخصي براي ذخيره اطلاعات
فهرست در نظر گرفته شده است؟
آيا ميتوان اطلاعات بازيابي شده را
با استفاده از پستالكترونيكي منتقل كرد؟
ارزيابي امكانات تبادل اطلاعات
فهرست
آيا قالبهاي استاندارد تبادل
اطلاعات نظير مارك و ايزو وجود دارد؟
آيا توضيحات لازم در مورد نوع قالب
ارتباطي ( usmarc, Z39.50, iso 2709
)در فهرست وجود دارد؟
آيا قالب ارتباطي ارائه شده جزء
قالبهاي تبادل اطلاعات استاندارد است؟
ارزيابي امكانات جستجو و بازيابي
اطلاعات در فهرست
امكانات جستجو و بازيابي اطلاعات
در نظر گرفته چيست؟
آيا امكان مرور (Browse) اطلاعات فهرست وجود دارد؟
آيا امكان جستجوهاي تركيبي (Boolian search) وجود دارد؟
آيا فهرست قادر به جستجوي اطلاعات از
پايگاههاي اطلاعاتي كتابخانههاي ديگر است؟
امكان جستجو به چه زبانهايي وجود
دارد؟
آيا ليست خطي اطلاعات جستجو شده ارائه
ميشود؟
اطلاعات موجود در ليست خطي براي
انتخاب اثر كافي است؟
آيا جستجو اطلاعات فهرست از سرعت
مطلوبي برخوردار است؟
ارزيابي امكانات نمايش اطلاعات
آيا اطلاعات كتابشناختي ارائه
شده كامل است؟
آيا امكان نمايش اطلاعات كتابشناختي
در قالبهاي مختلف وجود دارد (نمايش ساده فهرستبرگهاي، نمايش برچسبدار Label format و نمايش با برچسبهاي مارك)؟
آيا ابهامي در اطلاعات ارائه شده وجود
دارد؟
آيا امكان ارتباط فرامتني از داخل
ركورد كتابشناختي وجود دارد؟
آيا در نمايش اطلاعات از قلمهاي (Fonts) مناسبي كه كاربرپسند باشند استفاده
شده است؟
غيرفارسي
فارسي
جستجو و
بازيابي اطلاعات در فهرستهاي معرفي شده
تهيه خروجي
از اطلاعات بازيابي شده
انتقال اطلاعات
جستجو شده به نرمافزارهاي كتابخانهاي
الف.
كتابها
چان، لوئيس ماي. فهرستنويسي و رده بندي. تهران: نشر كتابدار، 1379.
فتاحي، رحمت الله. فهرستهاي رايانهاي: كاربرد و توسعه: مجموعه مقالات همايش
كاربرد و توسعه فهرستهاي رايانهاي در كتابخانههاي ايران، 27 و 28 آبان
1378، مشهد . مشهد: دانشگاه فردوسي مشهد؛ تهران: مركز اطلاعرساني و خدمات
علمي جهاد سازندگي، 1379.
محسني، حميد. اينترنت،
جنبههاي نظري و كاربردي آن در كتابخانهها، مراكز آموزشي و تحقيقاتي . تهران: كتابدار، 1378
Yee, Martha M. adn Sara Shatford Layne. Improving online public
access catalogs. Chicago, London: American Library Association, 1998.
ب.
مقاله ها
حاجيزينالعابديني، محسن. پيشينههاي
كتابشناختي: گذر از شكل سنتي به شكل غني شده قرن بيست و يكم. در: فهرستهاي رايانهاي: كاربرد و توسعه،
مجموعه مقالات همايش كاربرد و توسعه فهرستهاي رايانهاي در كتابخانههاي
ايران، 27 و 28 آبان 1378، مشهد. مشهد: دانشگاه فردوسي مشهد؛ تهران: مركز
اطلاعرساني و خدمات علمي جهاد سازندگي، 1379، ص. 369-382.
---------------------. دوره كوتاه مدت استفاده از منابع الكترونيكي در فهرستنويسي و
ردهبندي. شرح درس دوره كوتاه
مدت آموزش ضمن خدمت نهادهاي اطلاع رساني وابسته به معاونت آموزش و
تحقيقات وزارت جهاد سازندگي، 1378.
فتاحي، رحمتالله. اينترنت در سازماندهي اطلاعات: فهرستنويسي وردهبندي. در: اينترنت، جنبههاي نظري و كاربردي
آن در كتابخانهها، مراكز آموزشي و تحقيقاتي. تهران: كتابدار، 1378، ص.
181-166.
------------- و مهري پريرخ. بررسي و ارزيابي كيفيت نمايش اطلاعات در فهرستهاي رايانهاي
داخلي و ارائه رهنمودهايي برابي بهبود آن. در: فهرستهاي رايانهاي: كاربرد و توسعه، مجموعه مقالات
همايش كاربرد و توسعه فهرستهاي رايانهاي در كتابخانههاي ايران، 27 و 28
آبان 1378، مشهد. مشهد: دانشگاه فردوسي مشهد؛ تهران: مركز اطلاعرساني و
خدمات علمي جهاد سازندگي، 1379، ص. 323-352.
-------------. چالشهاي
سازماندهي منابع دانش در آغاز قرن بيست و يكم: با نگاهي بر دانش
فهرستنويسي در ايران. ، 1380،
] فصلنامه كتاب، در دست چاپ [ .
كوشا، كيوان. فهرستهاي
همگاني و شبكه جهاني وب: بررسي امكانات فهرست پيوسته كتابخانههاي ملي
در محيط وب. در: فهرستهاي رايانهاي:
كاربرد و توسعه، مجموعه مقالات همايش كاربرد و توسعه فهرستهاي رايانهاي در
كتابخانههاي ايران، 27 و 28 آبان 1378، مشهد. مشهد: دانشگاه فردوسي مشهد؛
تهران: مركز اطلاعرساني و خدمات علمي جهاد سازندگي، 1379، ص. 161-189.
------------. معيارهاي ارزيابي منابع اطلاعاتي در وب. http://kayvan_kousha.tripod.com/evaluation.htm
ج. پاياننامهها
موسوي، افشين. بررسي تطبيقي نرمافزارهاي پارسآذرخش، كاوش و نوسا از ديدگاه
فهرستنويسي. پايان نامه كارشناسي
ارشد كتابداري و اطلاعرساني. دانشگاه آزاد اسلامي، 1379.
د. منابع اينترنتي
Fattahi, Rahmatollah. Welcom to my
hompage. 2002. Available at URL: http://www.um.ac.ir/~fattahi.htm
Internet Library for Librarians. 2002. Available at URL:
http://www.itcompany.com/inforetriever/
Internet resources for technical services. 2000. Available at
URL: http://webusers.anet-chi.com/~packrat/ts.html
Koush, Kayvan. Kayvan Kousha Hompage. 2002. Available at URL:
http://kayvan_kousha.tripod.com
LC Cataloging Policy and Support Office (CPSO). 2001.
Available at URL: http://www.lcweb.loc.gov/cpso/