1. GİRİŞ

 

Bu çalışmada Resmi Gazete’ de yayımlanan ve böylece kamuoyuna açıklanan T.C. Merkez Bankası (TCMB) vaziyetinin ekonominin izlenmesindeki önemi ve kendisini oluşturan kalemler tek tek ele alınarak açıklanmakta , daha sonra söz konusu kelemlerin hareketi ve onları etkileyen işlemlere değinilmektedir. Çalışmanın daha sonraki kısımlarında , Vaziyetten hareketle oluşturulan Parasal Büyüklükler , Merkez Bankası parası ‘ nın Kullanımları / Kaynakları Tabloları ve Analitik Bilanço kısaca anlatılmakta ve bunları oluşturan toplulaştırılmış kalemler ile bu kalemler üzerindeki TCMB etkisinden söz edilmektedir. Son olarak özellikle Analitik Bilançoyu oluşturan muhtelif kalemlerin ve söz konusu kalemlerden bazılarının birbirine oranlarının son bir yıl içindeki gelişmesi tablo olarak , son dört yıl ise çalışmanın etkisinde grafiklerle ortaya konmaktadır.

Çalışmanın ekinde Parasal Büyüklükler Merkez Bankası Parasının kullanımları /kaynakları Tabloları ve analitik bilanço , vaziyet bazında açıklanarak verilmektedir.

 

2. T.C. MERKEZ BANKASI RESMİ GAZETE VAZİYETİ

TCMB vaziyetinin açıklanmasının ekonominin yönetimindeki özellikle de para politikası açısından önemi konusunda daha önce de muhtelif çalışmalar yapılmıştır; bu çalışmalar makale ya da seminer tebliği biçiminde kamuoyuna sunulmuştur. Elimizdeki çalışmalar için , kaynak tablosunda da görüleceği üzere , büyük ölçüde sözkonusu çalışmalardan yararlanılmış , ancak vaziyet kalemleri ile , ilk defa bu ölçüde açıklanmıştır. Burada amaç elinizdeki çalışmanın bir referans olarak kullanılabilmesini sağlamaktır.

• Vaziyetin önemi

Bir ekonomide temel olarak üç hedef vardır . büyüme ve istihdam , ödemeler dengesi , fiyat istikrarı. Para ve maliye politikaları da bu hedeflere ulaşmak için kullanılan temel araçlardır. Para politikasını uygulamakla yükümlü olan merkez bankaları bu işlevlerini , banka ve banka dışı kesimlere olan yükümlülüklerini değiştirmek yolu ile gerçekleştirmeye çalışırlar. Merkez Bankalarının bilançolarının pasif kalemlerinin toplamı bu yükümlülükleri gösterir. Ve, sonuçta merkez bankaları vaziyetleri uygulanan para politikaları ile mali sistemin karşılıklı etkileşimi sonucunda biçimlenirler.

Para politikası , ekonominin likiditesini , ekonominin ihtiyaçları doğrultusunda sağlama sorunuyla ilgilidir. Merkez Bankaları ekonominin likiditesini sisteme olan yükümlülüklerini değiştirerek , ayarlamaya çalışırlar. Bunu yaparken iç kredilerin miktarını değiştirme ve döviz alım-satımı yapma yoluna giderler. Neticede , merkez bankaları aktiviteleri ile kendi bilançolarını etkilerler. Para politikasının etkin olarak yürütülebilmesi için ilk önce merkez bankasının kendi vaziyet büyüklüğünü ve yapısını denetleyebilmesi gerekmektedir. Aynı şekilde etkin bir parasal denetim içinde merkez bankalarının ellerinde , serbestçe kullanabilecekleri araçlar olmalıdır. Bunlar faiz ve likidite araçlarıdır.

* Vaziyet hesapları , üzerinde çözümleme yapılmaya imkan verecek şekilde tanımlanmış ve bütüncülleştirilmesi sağlanmış,

* Vaziyet şeffaflaştırılmış , içinde ne olduğunun anlaşılması zor olan bazı kalemler açıklığa kavuşturulmuş ve asgari ölçülere indirilmiş,

* Ve sonuçta vaziyet adı altında her hafta Cuma yada Cumartesi günü Resmi Gazete ‘ de yayımlanmaya başlanmıştır.

1. ALTIN MEVCUDU : TCMB Altın mevcudu

• Uluslar arası standartta olan : tamamı TCMB ‘ ye ait olup bir kısmı kasalarında , bir kısmı yurtdışındaki muhabirler nezlinde muhafaza edilmektedir.
• Uluslar arası satandartta olmayan : Bir kısmı hazineye ait olup tamamı yurt içinde muhafaza edilmektedir. Hazineye ait olan kısım vaziyetin pasifinde hazinenin alacakları içinde gösterilmektedir.

1. DÖVİZ BORÇLULARI : Konvertibl ve konvertibl olmayan dövizler karşılığında hariçteki muhabirlerimiz nezdinde açılan yabancı para hesapları ileşubelerimiz kasalarında bulunan yabancı para efektleri içermektedir.

1. Efektif Deposu : Şubemiz kasalarında konvertibl yabancı para efektif mevcutlarını içermektedir.
2. Muhabir Hesaplar :

• faize tabi cari hesapları,
• ihbar müddetlerine veya vadelerine göre çözülebilen faize tabi depo hesapları,
• portföy yönetimi biçiminde yapılan yatırımların takibi amacıyla açılan portföy hesapları ,
• döviz efektif piyasaları ve bankalar arası para piyasası işlemleri için bankalarca TCMB ‘ ye yabancı para olarak yatırılan teminatlar karşılığında açılan hesaplar ,
• bazı ülkeler ile yapılan ikili bankacılık anlaşmaları gereğince açılan anlaşma hesaplar,
• hazinece uluslar arası kuruluşlardan temin edilen kredilerin izlendiği hesapları

1. Efektif Deposu : Şube kasalarında konvertibl olmayan yabancı para efektif mevcutlarını içermektedir.
2. Muhabir hesaplar : Özel ikili anlaşmalar gereğince konvertibl olmayan dövizler üzerinden açılan hesaplardır. TCMB , ticaret ve ödeme anlaşmaları gereğince muhabir bankalara kredi verilebilir. (TCMB kanunu 53. Madde , c fıkrası ) Bu fıkra gereğince konvertibl kabul edilmeyenlerin değerinde oluşacak değişikliklerden meydana gelen kar ve zarar hazineye aittir.

1. MADENİ PARA : kasalarımızdaki madeni para mevcudunu gösterir.
2. DAHİLDEKİ MUHABİRLER

• dahili muhabirlik anlaşması gereğince TL. olarak TC. Ziraat Bankası nezdinde açılan muhabirlik hesapları ile,
• yurtiçindeki bankalar nezdinde yabancı para cinsinden açılan depo hesapları

1. MENKUL DEĞERLER CÜZDANI

• 1211 sayılı T.C. Merkez Bankası Kanunu 52. Maddesi gereğince bankanın , para arzını ve ekonominin likiditesini düzenlemek amacıyla Açık Piyasa İşlemleri yapmak için kendi nam ve hesabına satın aldığı devlet iç borçlanma senetleri , kamu idare ve müesseseleri tahvilleri , ödenmiş sermayesi en az TL. 500 milyon olan anonim şirketlerin borsada kayıtlı tahvilleri , ve sermaye piyasası kurulunca ihraç izni verilen borç senetleri , banka mevduat sertifikaları , vadelerine en çok 120 gün kalmış gelir ortaklığı senetleri ve kar-zarar ortaklığı belgeleri,
• kredi borcuna karşılık TMO ‘ dan alınan kıymetler,
• repo işlemleri ile açık piyasa portföyüne alınan kıymetleri

1. DİĞER

• bankalar Türk Ticaret Kanunun 466ve 477. Maddeleri ve bankalar kanunun 32. Maddesi 1. Fıkrası gereğince ayırdıkları kanuni yedek akçelerine tekabül eden meblağı , kanuni karşılık olarak TCMB nezdinde hazine adına açılacak kanuni yedek akçeler karşılığı devlet tahvili hesabına yatırmak zorundadırlar. Söz konusu hesap doğal olarak pasifte yer almakla beraber , TCMB ‘nin kendi hesabına yatırdığı miktar aktifte gözükür. Bu miktar ödenmiş sermayesi ( TL. 25 milyar) seviyesine ulaşmış bulunmaktadır.

1. İÇ KREDİLER

1. Kamu Sektörü : hazine , kamu iktisadi teşekkülleri ve iktisadi devlet teşekküllerine açılan krediler.

1. Hazineye kısa vade avans : cari yıl genel bütçe ödenekleri toplamının , bir önceki mali yıl genel bütçe ödenekleri toplamını aşan tutarının % 6 ‘sını geçmemek üzere hazineye kullandırılan avans miktarını ,
2. Diğer : hazinenin çeşitli işlemlerinden doğan borç ve alacaklarının netleştirilmiş tutarını ,

1. Kamu İktisadi Kuruluşlarına Açılan Krediler

1. Ticari : kamu iktisadi kuruluşlardan Çaykur’a verilen kredileri göstermektedir.

1. iktisadi devlet teşekkülleri

1. Bankacılık Sektörü : TCMB ‘ce reeskonta veya avansa kabul edilen senetler karşılığında , bankacılık sektörüne açılan krediler, 1990 yılından önce ticari , sınai , tarım senetleri ve tahvil rehni karşılığında açılan avans kredisi ; 1990 yılından sonra reeskont kredisi olarak kullanılmaktadır.

1. ticari : ticari senet karşılığı verilen reeskont kredisi

iii. Diğer : TCMB kanunu 45. ve 46. maddeleri gereğince kısa, orta ve uzun vadeli tarımsal senetler karşılığında verilen avanslar ye diğer reeskont kredilerini içermektedir.

c) Sınai TCMB Kanunu 46. maddesi gereğince, vadesine en çok 8 yıl kalmış olan orta ve uzun vadeli senetler karşılığı verilen avanslar ve reeskont kredileridir.

e) Diğer TCMB Kanunu 53. maddesi gereğince, altın ye döviz karşılığında verilen avansları içermektedir

a) Nakit TCMB nin geri alım-satım vaadiyle yaptığı işlemler (swap ve repo işlemleri) nedeniyle ortaya çıkan alacakları göstermektedir. TCMB bu işlemleri yabancı para ye menkul değer üzerinden yapabilmektedir.

1. Döviz TCMB’ nin yabancı para üzerinden yaptığı swap anlaşmalarından kaynaklanan yabancı para veya TL alacaklarını göstermektedir.

ii. Menkul Değer TCMB’nin menkul değer üzerinden yaptığı repo anlaşmalarından kaynaklanan TL alacaklarını göstermektedir.

X- GAYRIMENKULLER VE DEMIRBASLAR: TCMB’nin sahip olduğu bina, arsa ve demirbaşların maliyet bedelleri ile her yıl yapılan yeniden değer1eme toplamından, birikmiş amortismanlar düştükten sonraki net değerini göstermektedir.

A- 3836 Sayılı Tahkim Kanunu Uyarınca Aktifleştirilen Alacaklar

a) Madde Kapsamına Alınanlar TCMB Kanunu’nun 61. maddesine göre bu hesaba alınan kur farklarının kullanma veya itfa biçimi, TC. Başbakanlık ile TCMB arasında belirlenir. Uygulamada, her yıl sonunda Hazine ile TCMB arasında protokol yapmakta ye a yıl içinde meydana gelen kur farkları 61. madde kapsamında alınmaktadır. 61. madde kapsamına alınan kur farkları daha sonraki yıllarda itfa olunacak kamu kesimi borcu haline dönüşmektedir.

b) Madde Kapsamına Alınmayanlar: TCMB Kanunu 61. maddesi gereğince yıl içinde hareket gösteren bu hesap yıl sonunda Madde Kapsamına Alınanlar hesabına devredilerek; Hazine ile yapılan protokollere istinaden itfa edilmektedir.

XIII- MUVAKKAT BORÇLULAR : Kamu ve Bankacılık sektörünü ilgilendirmeyen ye TCMB’nin çeşitli işlemler ve ilişkilerinden borçlu duruma gelen kişi

ve kuru1uşların borçlarının izlendiği TL ye yabancı para cinsinden tutulan hesapları içermektedir.

XlV- DİĞER AKTİFLER: Aktifte başka bir hesaba geçmesi gerektiği halde, herhangi bir nedenle alt olduğu hesaba alınamayan veya ilgili hesaba, ya devre içinde ya da devre başında aktarılması gereken, genellikle TCMB’nin iç işlemleri ile ilgili geçici nitelikteki işlemlerin takip edildiği TL ye yabancı para cinsinden tutulan hesapları içermektedir.

I- TEDAVÜLDEKİ BANKNOTLAR: TCMB Kanunu’nun 36. maddesi gereğince, tedavüle çıkarılan banknot miktarını göstermektedir. Emisyon olarak da adlandırılmaktadır.

- Hazine adına tahvil satış hasılatı,

- Kamu sektörü, bankacılık sektörü ye diğer kuruluşlar adına TCMB nezdinde açılan serbest tevdiat hesapları,

- çeşitli kanun ye kararnameler gereğince yatırılması zorunlu olan paralar karşılığı açılan hesapları,

- Kredi anlaşmaları uyarınca ve ticari senet ihracı yolu ile yurt dışı kaynaklardan sağlanan krediler,

• TCMB borcu haline getirilmiş döviz borçlarını gösterir.

VIII-ÖDENECEK SENET VE HAVALELER: TCMB’ nca TL ve yabancı para üzerinden ödenecek olan havale bedellerini içermektedir.

IX- SERMAYE: 1211 sayılı TCMB Kanununun 5. maddesi uyarınca her biri 100 bin Türk Lira itibari kıymette 250 bin hisseye ayrılmış ye tamamı ödenmiş olan TCMB sermayesini göstermektedir. Hisse senetleri A, B, C, D tertibi senetlerden oluşmaktadır.

B Sınıfı Hisse Senetleri Türkiye’de faaliyette bulunan milli bankalara aittir.

C Sınıfı Hisse Senetleri En çok 15 bin adet olmak üzere, milli bankalar dışında kalan diğer bankalar ile imtiyazlı şirketlere (Osmanlı Bankası) ait bulunmaktadır.

X- İHTİYAT AKÇESİ : 1211 sayılı TCMB Kanunu’nun 59. ve 60.maddeleri ile 3182 Sayılı Bankalar Kanunu’nun 32. maddesi gereğince ayrılmış bulunan ihtiyat akçeleri ile 2791 ve 3094 sayılı Kanunlar gereği oluşturu1an yeniden değerleme fonlarından oluşmaktadır.

B- Hususi TCMB Kanunu’nun 59. maddesi gereği, zaman aşımına uğrayan banknotlarla eski ve bozuk banknotların TCMB’ nca değiştirilmesi sırasında itibari değerleri ile TCMB’ nca ödenen değerleri arasındaki farkın toplamından BSMV düşüldükten sonra kalan tutardır.

D- Değer Artış Fonu 2791 ve 3094 sayılı kanunlar gereği bilançonun aktifinde kayıtlı gayri menkuller (arsa hariç) ile demirbaşların yeniden değerlemeye tabi tutulması nedeni ile meydana gelen değer artış tutarını göstermektedir.

XI- KARŞILIKLAR : 1211 sayılı TCMB Kanunu’nun 59. maddesi gereğince yıllık gayrisafi kardan, ertesi yıllarda bankanın işlemleri dolayısıyla meydana gelebilecek riskleri karşılamak üzere, Banka meclisince uygun görülecek tutarlarda ayrılan karşılıklar ye yurtiçi işlemleri için ayrılan dahili sigorta fonlarını içermektedir.

b) Madde Kapsamına Alınmayanlar

Daha önceki yıllarda TCMB’ nin aktif ye pasifindeki altın, döviz ye efektiflerin yeniden değerlendirilmesinden meydana gelen aleyhte kur farkı, 1996 yılında döviz mevcutlarındaki artışlar ile bu dövizlerin kurlarındaki artışın, yükümlülükleri oluşturan dövizlerin kurlarındaki artıştan fazla olması sonucu TCMB lehine dönüşmüş ve 11 mart 1996 tarihindeki Banka Meclisi Karar; gereğince 15 Mart 1996 tarihinden itibaren TCMB Bilançosunun pasifinde izlenmeye başlanmıştır. hazine ile yapılan protokol çerçevesinde tasfiye edilmiştir.

XIII-MUVAKKAT ALACAKLILAR : Kamu ve bankacılık sektörü dışında, TCMB’ nin çeşitli işlem ve ilişkilerinden alacaklı duruma gelen kişi ve kuruluşların alacaklarının izlendiği ye tasfiyelerinin yapıldığı TL ye yabancı para cinsinden tutulan hesaplar.

Döviz Karşılığı Altın Alım ve Satımları: Döviz ye efektif karşılığı altın alımlarında, Altın Mevcudunda artış, Döviz Borçluları kaleminde azalış, satımlarda ise bunun tersi olmaktadır. Bu işlemin daha sonra açıklanan dış varlıklar ya da net dış varlıklar üzerinde herhangi bir net etkisi yoktur. Çünkü, altında azalma-dövizde artış, altında artma-dövizde azalış yarattığından; altın ve dövizlerde dış varlıklarımız içinde yer aldıklarından herhangi bir artış veya eksiliş söz konusu olmamaktadır.

Hazine’ ye, kamu kurum ve kuruluşlarına ve bankalara kredi kullandırıldığında : aktifte iç Krediler içinde yer alan kamu ve bankacılık sektörü

Geri Alım Vaadiyle Devlet iç Borçlanma Senetleri Satımları : Bu işlem nedeniyle aktifte Menkul Değerler Cüzdanı, pasifte nakden tahsilatlarda Tedavüldeki Banknotlar, hesaben tahsilatlarda ise Mevduat hesapları azalış gösterir. Ayrıca, aktifte açık piyasa işlemlerinin izlendiği kısımda aktifte röpor borçluları menkul, pasifte röpor alacaklıları nakit-menkul değer hesapları artış göstermektedir.

Doğrudan DIBS alımlarında (kesin alış) aktifte Menkul Değerler Cüzdanı, pasifte nakden ödemelerde Tedavüldeki Banknotlar, hesaben ödemelerde ise Mevduat hesapları artış gösterir. Doğrudan DTBS satışlarında (kesin satış ise Menkul Değerler Cüzdanında azalış, nakden tahsilatlarda ise Tedavüldeki Banknotlar, hesaben tahsilatlarda Mevduat hesapları azalış gösterir. Değerleme hesabına mahsuben Hazinenin menkul kıymet vermesi durumunda ise yine Menkul Değerler cüzdanı artış, aktifteki itfaya Tabi Hesaplar ye Aktifleştirilmiş Alacaklar hesabı azalış gösterir.

TCMB Vaziyetini o1uşturan kalemlerin neler olduğundan ve ne tür işlemlerden hangi yönde etkilendiklerinden genel olarak bahsedildikten sonra Vaziyetten çıkarılan toplulaştırılmış büyüklüklerden söz etmek gerekir. TCMB Vaziyetinden belli başlı üç tablo üretilmektedir: Parasal Büyüklükler (Varlıklar/Yükümlülükler) Tablosu (Tablo 2), Merkez Bankası Parası Tablosu (Tablo 3) ye Analitik Bilanço (Tablo 4). Vaziyet kalemlerinin daha kolay takip edilmesini amaçlayan bu tablolardan, Parasal Büyüklükler Tablosu; TCMB’nin para politikası uygulamasında hedeflediği büyüklükleri göstermekte, Tabloda bazı kalemler Vaziyetten farklı olarak netleştirilmiş olarak gösterilmektedir. Analitik Bilanço ise toplam kalemler olarak düzenlenmekte ve Bilançonun finansman şekli ile bu finansman ile yaratılan varlıkları göstermektedir. Analitik Bilançonun sağladığı bir diğer kolaylık da bu tablodan diğer tablolara (Parasal Büyüklükler Tablosu, Merkez Bankası Parası Tablosu) kolaylıkla geçilebilmesidir. Merkez Bankası Parası (TL cinsinden ekonomideki tüm birimlere TCMB’ nin yükümlülüğü) Tablosu ise Merkez Bankası Parasının kaynaklarının ve kullanımlarının takibinde kullanılmaktadır.

Net Dış Varlıklar: Altın, net rezerv, kredi mektuplu döviz tevdiat hesabi, IMF’ e olan borcumuz, orta vadeli krediler ve diğer dış varlıklar/yükümlülüklerden oluşmaktadır. Net Dış Varlıklardaki değişme büyük ölçüde zorunlu devirlerden oluşmaktadır. Bu TCMB’ nin belirlediği bir oran karşılığı oluyorsa da büyük ölçüde ekonominin döviz kazancı ile ilgilidir. Dolayısıyla, TCMB’ nin dış varlık birikimi doğrudan ülkenin döviz kazancının bir sonucudur(2,5).

Toplam iç Krediler : Kamu sektörüne (Hazine, Toprak Mahsulleri Ofisi(TMO), iktisadi Devlet Teşekkülleri(IDT)) ve bankacılık sektörüne açılan kredilerden oluşmaktadır. Kamu kesimine açılan kredilerden TMO ve IDT’ ye açılan kredilerin amacı, temelde belli bir iktisadi faaliyetin finansmanı iken, Hazine’ ye açılan

kredilerin amacı, devlet gelirleri ile giderleri arasında ortaya çıkabilen zaman ve mekan farklılıklarından doğan finansman açığını karşılamaktır (3).

Kamu sektörüne verilen nakit krediler, yani Değerleme Hesabı haricindeki krediler, büyük ölçüde kamunun finansman ihtiyacı sonucu belirlenmiştir. Toplulaştırılmış tabloda Hazine borçları hesabi içinde görülen Değerleme Hesabı ne Hazine’ nin ne de TCMB’nin doğrudan kontrolü altında olmayan bir kalem niteliğindedir. Değerleme Hesabi TCMB’ nin üstlendiği kur riski yüzünden karşılaştığı kar/zarardır. Bu hesabin kamu sektörüne kredi başlığı altında değerlendirilmesi TCMB’ nin kamu adına döviz borçlanması durumunda kalmasından dolayıdır. Ve Değerleme Hesabının Hazine aleyhine büyümesi ayni bilanço büyüklüğü içinde TCMB’ nin nakit işlemler yapmasını kısıtlamaktadır. Bankacılık sektörüne açılan krediler üzerinde TCMB’ nin göreli olarak bir kontrolü olduğu söylenebilir. Diğer bir deyimle, TCMB Değerleme Hesabı izin verdiği ölçüde ve öncelikle kamuya kredi verdikten sonra, bankalara kredi vermektedir. Ancak, TCMB, kalkınmanın finansmanında uzun yıllar üstlendiği aktif görev nedeniyle, özel sektöre orta ye uzun vadeli kredi de vermiştir. Kamu sektörü yanında özel sektöre verilen kredilerin de uzun vadeli olması TCMB’ nin etkin bir para politikası uygulaması açısından hareket kabiliyetini sınırlamıştır. Ancak, 1989 yılı sonunda alınan bir karar ile, TCMB’ nin bu yolla orta ye uzun vadeli kredi açması uygulamasına son verilerek, bu araç salt para politikasının yürütülmesi için kısa vadeli kredi açılmasıyla sınırlandırılmıştır (5,3).

Net iç Varlıklar : Toplam iç Krediler ile Diğer kalemleri netleştirilerek Net iç Varlıklara ulaşılmaktadır.

Parasal Büyüklükler Tablosu’ nun pasifinde yer alan temel bileşenler ise;

Rezerv Para : Emisyon, bankalar zorunlu karşılıkları, bankalar mevduatı, (serbest mevduat, kullanılabilir kredi imkanı), fon hesapları ve banka dışı kesimin mevduatından oluşmaktadır.

Parasal Taban : Rezerv paraya, TCMB’ nin açık piyasa işlemlerinden doğan yükümlülüklerinin eklenmesiyle bulunmaktadır.

Merkez Bankası Parası : Parasal Tabana, Hazine ve iktisadi Devlet Teşekküllerinin TCMB nezdinde açtıkları (serbest mevduat, kullanılabilir kredi imkanı) TL mevduat hesaplarının eklenmesiyle ulaşılmaktadır. Bu büyüklük, TCMB’ nin TL cinsinden ekonomideki tüm diğer birimlere olan yükümlülüklerini vermektedir. Merkez Bankası Parası ile ilgili olarak vurgulanması gereken iki nokta söz konusudur : Bunlardan ilki, TCMB’ nin dövize ilişkin işlemlerinden sadece döviz alım ye satımının Merkez Bankası Parası’nı etkilemesidir. Diğeri ise, Merkez Bankası Parasını oluşturan kalemlerin mali sisteme giriş biçimi ve mekanizmaları itibariyle farklılık göstermelerine rağmen, likidite yaratma etkilerinin denk olmasıdır. Bu nedenle, para politikası uygulamalarının likidite üzerindeki etkisinin sağlıklı bir biçimde incelenebilmesi için izlenmesi gereken büyüklük Merkez Bankası Parasıdır. Türkiye’ de bu amaçla yaygın bir biçimde kullanılan Emisyon, TCMB’ nin likidite yaratma yeteneğinin sadece bir kısmını yansıtmakta, bu nedenle likiditedeki değişmeyi doğru aksettirmemektedir(6,2,3).

Toplam iç Yükümlülükler: TL yükümlülüklerine, Bankaların Döviz Mevduatları’nın (Zorunlu Karşı1ık1ar, Serbest imkanlar, TL Mevduatı Karşı1ığı Alınan Döviz Mevduatı) eklenmesi ile bulunur.

Merkez Bankası Vaziyeti’nden hareketle oluşturulan tablolarda yer alan büyüklüklerin tanımı yapıldıktan sonra TCMB’ nin kendi Vaziyeti üzerinde ne şekilde hareket edebileceğine bakmak gerekir.

TCMB Vaziyetinin pasifinde yer alan kalemler aktifin finansman şek1ini gösterir. Aktifinin kalitesi ise parasının değerini belirler. “TCMB’ nin aktifindeki en faydalı kalem, Türkiye gibi parası uluslararası piyasalarda rezerv olarak kullanılmayan diğer merkez bankalarının aktifinde olduğu gibi, döviz, yani diğer merkez bankalarının yükümlülükleridir. Çünkü , para politikalarını uygulamak açısından bu aktiflerin alım satımı, özellikle para çekilmek isteniyorsa, rahatsızlık yaratmaz. Aktifteki ikinci önemli kalem ticari bankalara açılan kredilerdir. Para politikası gereği bu krediler bazı tepkiler gelse de kısılabilir. Bu krediler içinde de özel bankalara açılan kredileri kısmak kamu bankalarına açılan kredileri kısmaktan daha kolaydır. Ve aktifteki kontrolü en zor kalem ise doğrudan devlete açılan kredilerdir. Para politikası gereği olarak bu kalemi kısmak son derece zordur”(4).