• Toplam okullaşma oranı = % 40

• Lisans öğrencilerinin payı = % 45

• Toplam öğrenci sayısı = 2.145.000

Örgün öğretimdeki lisans programlarındaki öğrenci sayısının 965.000’e çıkması durumunda, öğretim üyesi başına düşen öğrenci sayısının bugünkü değeri olan 32’nin korunması halinde bile, 30.000 öğretim üyesine gerek duyulacaktır. Bugünkü öğretim üyesi sayımız olan 22.001’in aynen korunduğunu varsayarsak, önümüzdeki beş yılda yaklaşık 8.000 yeni öğretim üyesi yetiştirilmesine gerek vardır. Söz konusu oranın 25’e düşürülmesi hedeflendiğinde, sisteme girmesi gereken yeni öğretim üyesi sayısı ise yaklaşık olarak 17.000’e çıkmaktadır. Bunun yanı sıra, yeni öğretim üyelerinin alanları arasındaki dağılımın da değişmesi gerekmektedir. Ağırlığın, öğretmen yetiştirme, bilgisayar mühendisliği, işletme, hukuk, iktisat, elektronik mühendisliği, inşaat mühendisliği ve makine mühendisliği gibi ekonominin ihtiyaç duyduğu alanlara verilmesi zorunludur.

Yükseköğretim kurumlarımızda halen 25.079 araştırma görevlisi çalışmaktadır. Bu elemanlara yurtiçinde, yurtdışında veya kısmen yurtiçinde, kısmen de yurtdışında doktora yaptırılarak üniversitelerde kalmaları sağlanabildiği takdirde, önümüzdeki beş yıl içerisinde 17.000 yeni öğretim üyesini sisteme sokmamız mümkündür.

Meslek yüksekokullarında doktora derecesine sahip öğretim üyeleri görev yaptığı gibi, bu dereceye sahip olmayan öğretim görevlisi, okutman ve uzmanlar da görev yapmaktadır. Halen bu okullarımızda görev yapan öğretim elemanı sayısı 4.848 olup, öğretim elemanı başına düşen öğrenci sayısı 45’tir. Bu yüksek oran korunduğu takdirde dahi, ön lisans programlarındaki öğrenci sayısının 644.000’e çıkması durumunda, istihdam görecek öğretim elemanı sayısı yaklaşık 14.000 olacak ve şu andaki sayının aynen korunduğu varsayımıyla, yaklaşık olarak 10.000 yeni öğretim elemanına gerek duyulacaktır. Söz konusu oranın 35’e düşürülmesi hedeflendiğinde, istihdam edilmesi gereken yeni öğretim elemanı sayısı yaklaşık olarak 14.000’dir.

1. Yurtdışına Lisansüstü Eğitim Amacıyla Eleman Gönderme

Öğretim elemanı yetiştirmek amacıyla yurtdışına öğrenci gönderme işlemleri, 1987 yılına kadar 1416 sayılı Kanun kapsamında Milli Eğitim Bakanlığı (MEB) tarafından yürütülmüştür. 1987 yılında 2547 sayılı Kanun’un 33. maddesinde değişiklik yapılarak, üniversitelerin de yurtdışına eleman göndermeleri sağlanmıştır.

1992 yılında kurulan 23 yeni üniversite ve yüksek teknoloji enstitüsünün öğretim üyesi gereksinimini karşılamak amacıyla 3837 sayılı Kanun’a eklenen geçici 24. madde ile gerek 1416 sayılı Kanun çerçevesinde MEB tarafından, gerekse 2547 sayılı Kanun’un 33. maddesi uyarınca Yükseköğretim Kurulu (YÖK) kanalıyla üniversiteler ve yüksek teknoloji enstitüleri adına yurtdışına gönderilmesi planlanan öğrenci sayıları Tablo 5.1’de gösterilmiştir.

Tablo 5.1 1993-2000 yılları arasında MEB ve YÖK kanalıyla yurtdışına

gönderilmesi planlanan toplam öğrenci sayıları.

Yıl	Kontenjan
1993	1.380
1994	700
1995	700
1996	700
1997	700
1998	700
1999	620
2000	620

 

Tablo 5.1’deki sayılar, MEB ile YÖK’e tahsis edilen toplam kontenjan sayısını göstermektedir. Geçici 24. maddeye göre 1993 yılındaki 1.380 kontenjanın tümünün YÖK’e tahsis edilmiş olmasına karşın, 1994 yılından itibaren bu kontenjanların MEB ile YÖK arasında nasıl dağıtılacağı belirtilmemiştir. 1994-2000 yılları arasında YÖK’e tahsis edilen kontenjan sayılarının yıllara göre dağılımı Tablo 5.2’de gösterilmiştir. Buradan da görüldüğü gibi, 1996 yılından itibaren kontenjan sayılarında önemli azalmalar olmuştur.

Tablo 5.2 YÖK’e tahsis edilen yurtdışı bursların yıllara göre dağılımı.

Yıl	YÖK’e Verilen Kontenjan
1994	500
1995	300
1996	200
1997	200
1998	200
1999	100
2000	80

 

1. YÖK tarafından yurtdışına gönderilen araştırma görevlileri

1987 yılından 1999 yılı sonuna kadar YÖK tarafından lisansüstü eğitim amacıyla yurtdışındaki 27 değişik ülkeye gönderilen araştırma görevlilerinin toplam sayısı 3.442’dir. Bu araştırma görevlilerinin yıllar itibarıyla ülkelere göre dağılımı Tablo 5.3’te, ülkelerine göre üniversiteler bazında dağılımları ise Tablo 5.4’te gösterilmiştir.

Tablo 5.3’ten de görüldüğü gibi, şu ana kadar gönderilen toplam 3.442 araştırma görevlisinden 1.282’si (% 37) 1993 yılı içerisinde gönderilmiştir. Gerek YÖK’e tahsis edilen kontenjan sayılarındaki azalma, gerekse yurtdışına gönderilecek elemanların seçimindeki standartların yükseltilmesi nedeniyle, 1996 yılından itibaren yurtdışına gönderilen araştırma görevlilerinin sayılarında düşme meydana gelmiştir.

Yurtdışına gönderilen öğrencilerin yaklaşık % 48’i Amerika Birleşik Devletleri’ne (ABD), % 40’ı İngiltere’ye gönderilmiştir. Geriye kalan % 12’si ise 25 değişik ülkeye gitmiştir.

Bugüne kadar yurtdışına gönderilen 3.442 araştırma görevlisinin % 36’sı (1.223 kişi) halen eğitimlerine devam etmektedir. Bunların, bağlı oldukları üniversitelere göre dağılımı Tablo 5.5’te verilmiştir.

Yurtdışına gönderilen araştırma görevlilerinden eğitimlerini tamamlayarak Türkiye’ye geri dönen 1.616 kişinin üniversite bazında dökümü Tablo 5.6’da verilmiştir. Bu araştırma görevlilerinin 369’u, sadece yüksek lisans derecesi alarak geri dönmüştür. Bu kişilerin yurtdışına gönderilmelerinin ana amacının doktora derecesi almak olduğu göz önüne alındığında, yurtdışında bir derece aldıkları için kağıt üzerinde hukuki açıdan başarılı gözüken bu kişilerin aslında başarısız oldukları ortaya çıkmaktadır.

Eğitimlerini tamamlayamadan Türkiye’ye geri dönen 316 araştırma görevlisinin üniversitelere göre dağılımı Tablo 5.7’de gösterilmiştir. Geri dönen öğrencilerin yaklaşık % 41’i akademik başarısızlık, % 12’si ise sağlık nedenleriyle Türkiye’ye dönmüşlerdir. Geriye kalan % 47’nin büyük çoğunluğunu, 33. maddenin ruhuna aykırı olarak, üniversitelerimiz tarafından kısa süreli yurtdışına gönderilip geri dönen araştırma görevlileri oluşturmaktadır. Bu tip uygulamaya son üç yıldır kesinlikle izin verilmemektedir.

Müstafi sayılan veya geri dönmeyen 287 araştırma görevlisinin üniversitelere göre dağılımı Tablo 5.8’de gösterilmiştir.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Tablo 5.5 Eğitimlerine devan edenlerin üniversitelere göre dağılımı.

Üniversite	Sayı
Abant İzzet Baysal	35
Adnan Menderes	36
Afyon Kocatepe	22
Akdeniz	5
Anadolu	13
Ankara	44
Atatürk	14
Balıkesir	32
Boğaziçi	6
Celal Bayar	23
Cumhuriyet	10
Çanakkale Onsekiz Mart	49
Çukurova	14
Dicle	11
Dokuz Eylül	31
Dumlupınar	19
Ege	6
Erciyes	6
Fırat	5
Galatasaray	12
Gazi	14
Gaziantep	2
Gaziosmanpaşa	40
Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü	40
Hacettepe	28
Harran	29
İnönü	12
İstanbul	14
İstanbul Teknik	24
İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü	46
Kafkas	26
Kahramanmaraş Sütçü İmam	32
Karadeniz Teknik	7
Kırıkkale	33
Kocaeli	50
Marmara	16
Mersin	25
Mimar Sinan	7
Muğla	31
Mustafa Kemal	19
Niğde	45
Ondokuz Mayıs	11
Orta Doğu Teknik	41
Osmangazi	15
Pamukkale	35
Sakarya	58
Selçuk	7
Süleyman Demirel	36
Trakya	7
Uludağ	21
Yıldız Teknik	22
Yüzüncü Yıl	7
Zonguldak Karaelmas	30
TOPLAM	1.223

Tablo 5.6 Eğitimlerini tamamlayarak dönenlerin üniversitelere göre dağılımı.

Üniversite	Y. Lisans	Doktora	Y. Lisans ve Doktora
Abant İzzet Baysal	–	4	11
Adnan Menderes	10	5	4
Afyon Kocatepe	16	7	10
Akdeniz	–	8	–
Anadolu	56	25	2
Ankara	3	62	7
Atatürk	22	33	2
Balıkesir	12	14	5
Boğaziçi	7	23	1
Celal Bayar	7	13	9
Cumhuriyet	6	22	3
Çanakkale On Sekiz Mart	6	3	1
Çukurova	5	58	6
Dicle	6	11	6
Dokuz Eylül	5	35	4
Dumlupınar	17	2	8
Ege	25	29	–
Erciyes	6	31	1
Fırat	–	23	2
Galatasaray	–	1	1
Gazi	13	45	–
Gaziantep	–	25	3
Gaziosmanpaşa	6	8	8
Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü	8	4	3
Hacettepe	4	62	4
Harran	3	10	2
İnönü	1	20	12
İstanbul	4	28	2
İstanbul Teknik	1	30	5
İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü	2	11	–
Kafkas	7	5	14
Kahramanmaraş Sütçü İmam	12	5	3
Karadeniz Teknik	10	–	58
Kırıkkale	3	8	6
Kocaeli	6	3	5
Marmara	4	27	3
Mersin	13	7	7
Mimar Sinan	2	3	–
Muğla	19	2	4
Mustafa Kemal	9	5	14
Niğde	4	5	1
Ondokuz Mayıs	1	44	2
Orta Doğu Teknik	2	49	–
Osmangazi	1	2	18
Pamukkale	10	5	2
Sakarya	2	8	3
Selçuk	4	26	–
Süleyman Demirel	4	12	1
Trakya	–	15	–
Uludağ	1	27	8
Yıldız Teknik	1	22	2
Yüzüncü Yıl	–	18	8
Zonguldak Karaelmas	3	8	8
TOPLAM	369	958	289

Tablo 5.7 Eğitimini tamamlamadan dönenlerin nedenlerine ve üniversitelere göre dağılımı.

Üniversite	Başarısızlık	Sağlık	Diğer
Abant İzzet Baysal	4	1	3
Adnan Menderes	1	–	2
Afyon Kocatepe	2	4	–
Akdeniz	1	–	–
Anadolu	10	1	2
Ankara	1	1	3
Atatürk	–	–	2
Balıkesir	–	–	3
Boğaziçi	3	–	2
Celal Bayar	–	–	–
Cumhuriyet	2	1	1
Çanakkale Onsekiz Mart	1	1	1
Çukurova	–	–	–
Dicle	1	–	4
Dokuz Eylül	–	2	7
Dumlupınar	3	2	–
Ege	1	2	3
Erciyes	–	1	1
Fırat	2	–	–
Galatasaray	–	–	–
Gazi	10	–	–
Gaziantep	3	–	–
Gaziosmanpaşa	1	4	4
Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü	1	–	3
Hacettepe	–	1	–
Harran	2	1	4
İnönü	8	–	–
İstanbul	3	1	54
İstanbul Teknik	1	–	5
İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü	3	–	4
Kafkas	3	1	–
Kahramanmaraş Sütçü İmam	4	–	–
Karadeniz Teknik	6	–	–
Kırıkkale	5	–	–
Kocaeli	–	–	–
Marmara	3	2	14
Mersin	1	2	3
Mimar Sinan	1	–	10
Muğla	4	–	–
Mustafa Kemal	1	1	1
Niğde	3	1	4
Ondokuz Mayıs	–	–	–
Orta Doğu Teknik	2	1	1
Osmangazi	–	–	1
Pamukkale	2	–	–
Sakarya	1	–	–
Selçuk	17	–	–
Süleyman Demirel	1	–	1
Trakya	1	1	1
Uludağ	5	2	–
Yıldız Teknik	3	1	1
Yüzüncü Yıl	–	2	1
Zonguldak Karaelmas	3	–	3
TOPLAM	130	37	149

Tablo 5.8 Geri dönmeyenlerin üniversitelerine göre dağılımı.

Üniversite	Müstafi Sayılanlar	İstifa Edenler
Abant İzzet Baysal	2	1
Adnan Menderes	4	–
Afyon Kocatepe	2	1
Akdeniz	1	–
Anadolu	1	–
Ankara	16	5
Atatürk	6	–
Balıkesir	5	–
Boğaziçi	1	1
Celal Bayar	7	2
Cumhuriyet	1	–
Çanakkale Onsekiz Mart	1	5
Çukurova	2	–
Dicle	1	2
Dokuz Eylül	1	2
Dumlupınar	12	–
Ege	5	2
Erciyes	1	–
Fırat	1	1
Galatasaray	–	–
Gazi	10	5
Gaziantep	3	1
Gaziosmanpaşa	3	–
Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü	1	5
Hacettepe	7	3
Harran	2	1
İnönü	3	–
İstanbul	2	4
İstanbul Teknik	3	6
İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü	1	–
Kafkas	6	–
Kahramanmaraş Sütçü İmam	1	1
Karadeniz Teknik	11	–
Kırıkkale	4	2
Kocaeli	1	9
Marmara	5	9
Mersin	4	1
Mimar Sinan	1	1
Muğla	5	3
Mustafa Kemal	6	4
Niğde	2	–
Ondokuz Mayıs	2	1
Orta Doğu Teknik	4	7
Osmangazi	1	3
Pamukkale	5	–
Sakarya	2	2
Selçuk	1	–
Süleyman Demirel	8	1
Trakya	4	2
Uludağ	4	–
Yıldız Teknik	4	3
Yüzüncü Yıl	3	–
Zonguldak Karaelmas	2	–
TOPLAM	191	96

Yurtdışına lisansüstü eğitim için araştırma görevlisi gönderilmesinin ana amacı, bu kişilerin doktora derecesi alarak ülkemizdeki yükseköğretim kurumlarında öğretim üyesi olarak görev yapmalarıdır. Halen eğitimleri devam etmekte olan 1.223 araştırma görevlisi hariç tutulduğunda, bugüne kadar gönderilen 2.219 araştırma görevlisinden 1.247’si doktora derecesini alarak geri dönmüştür. Bu durumda, yurtdışına gönderilen araştırma görevlilerinden % 56’sı, doktora derecelerini alarak üniversitelerimizde görev yapmaktadırlar.

 

2. MEB tarafından gönderilen öğrenciler

1416 sayılı Kanun uyarınca Milli Eğitim Bakanlığı kanalıyla 8 Şubat 2000 tarihi itibarıyla yurtdışında lisansüstü öğrenim gören 1.038 öğrencinin ülkelere, öğrenim seviyelerine ve dallarına göre dağılımı Tablo 5.9’da gösterilmiştir.

 

Tablo 5.9 Halen yurtdışında lisansüstü öğrenim gören MEB

bursiyerlerinin ülkelere göre dağılımı.

Ülke	Yüksek Lisans		Doktora		Toplam
	Fen	Sosyal	Fen	Sosyal
ABD	142	76	418	172	808
Almanya	2	19	14	22	57
Fransa	24	4	2	5	35
İngiltere	9	6	71	50	136
İsviçre	–	–	1	1	2
TOPLAM	177	105	506	250	1.038

 

MEB tarafından verilen burslara 1998-1999 eğitim-öğretim yılında yerleştirilen adayların programlara göre dağılımı Tablo 5.10’da verilmiştir.

 

3. Yükseköğretim Kurulu tarafından yapılan düzenlemeler

1993 yılına kadar, yurtdışına lisansüstü eğitim amacıyla gönderilecek araştırma görevlilerinin seçimi için herhangi bir sınav yapılmamaktaydı. Maliye Bakanlığı tarafından YÖK’e tahsis edilen kontenjanların rakamsal olarak üniversitelere dağılımı YÖK tarafından gerçekleştirilmekteydi. YÖK tarafından tahsis edilen kontenjanlar, üniversiteler tarafından mevcut ve gelecekteki ihtiyaçlar göz önüne alınarak anabilim dallarına dağıtılmakta ve üniversite yönetim kurulu kararı ile YÖK’ün onayına sunulmaktaydı.

Anabilim dallarının YÖK tarafından onaylanmasından sonra, üniversiteler bu alanlarda yurtdışına lisansüstü eğitime gönderecekleri araştırma görevlilerini kendileri belirleyip YÖK’ün onayına sunuyorlardı. Üniversitelerin belirlediği bu araştırma görevlilerinin uyması gereken koşullar ise minimum düzeyde tutulmuştu.

1992 yılında 3837 sayılı Kanun çerçevesinde kurulan 23 yeni üniversite ve yüksek teknoloji enstitüsünün öğretim üyesi ihtiyacının karşılanması amacıyla ilk defa 1993 yılında ÖSYM tarafından Yurtdışı Lisansüstü Sınavı (YLS) düzenlenmiştir. Bu yıldan sonra düzenlenen YLS ile hem 1992 yılından sonra kurulan yükseköğretim kurumları adına yurtdışına gönderilecek araştırma görevlilerinin, hem de MEB kanalıyla yurtdışına gönderilecek öğrencilerin seçimleri birlikte yapılmıştır. 1992 yılından önce kurulan üniversiteler ise, eskiden olduğu gibi, yurtdışına gönderecekleri araştırma görevlilerini kendileri belirlemeye devam etmişlerdir.

YÖK, öğretim üyesi ve araştırıcıların yurtiçinde ve yurtdışında yetiştirilmesi için gerekli çalışmaların uyum ve bütünlük içinde yürütülmesini sağlamak amacıyla 1996 yılında Öğretim Üyesi ve Araştırıcı Yetiştirme Kurulu’nu oluşturmuş ve lisansüstü eğitim amacıyla yurtdışına gönderilecek araştırma görevlileriyle ilgili izlenecek yöntemlerde radikal değişiklikler yapmıştır.

Onbeş üyeden oluşan Öğretim Üyesi ve Araştırıcı Yetiştirme Kurulu’nun kompozisyonu aşağıda belirtilmiştir:

• MEB tarafından görevlendirilecek bir üye,

• YÖK Başkanı’nca, Yükseköğretim Yürütme Kurulu üyeleri arasından görevlendirilecek bir üye,

• Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı’nca görevlendirilecek bir üye,

• TÜBİTAK Başkanı’nca görevlendirilecek bir üye

• ÖSYM Başkanı,

• YÖK Başkanı’nca, Yükseköğretim Genel Kurulu’nun ve rektörlerin görüşleri alınarak, öğretim üyesi ve araştırmacı yetiştirme konusunda deneyim sahibi, akademik çalışmaları ile temayüz etmiş halen görevde veya emekli olan öğretim üyeleri arasından seçilecek on üye.

Yurtdışındaki eğitim ücretleri, ülkelere ve ülkelerdeki üniversitelere göre farklılıklar göstermektedir. Örneğin, Fransa ve Almanya’daki üniversitelerde eğitim ücreti yoktur. ABD’deki eyalet üniversiteleri, özel üniversitelere göre daha ucuzdur. Değişik ülkelerde lisansüstü eğitim gören tüm araştırma görevlileri için yapılan harcamaların göz önüne alınmasıyla YÖK tarafından 1996 yılında gerçekleştirilen çalışmada, araştırma görevlisi başına yılda ortalama olarak 25.000 dolar harcama yapıldığı hesaplanmıştır.

Yükseköğretim kurumlarımızın öğretim üyesi ihtiyacı yadsınamaz bir gerçektir. Ancak YÖK, yurtdışındaki eğitimin son derece pahalı olması ve nitelikli üniversitelere kabul edilmenin çok zor olması* nedenleriyle, yurtdışına gönderilecek elemanların belirlenmesinde seçici olunması gerektiği noktasından hareket etmiş ve bu açığın her ne pahasına olursa olsun yurtdışına öğrenci göndererek kapatılmasının doğru olmadığını, yükseköğretim kurumlarımızın nitelikli öğretim üyelerine ihtiyaçları olduğunu vurgulamıştır. Bu görüşler çerçevesinde ve Öğretim Üyesi ve Araştırıcı Yetiştirme Kurulu’nun önerileri doğrultusunda, YÖK tarafından 1996 yılının ikinci yarısında konuyla ilgili olarak almış olduğu önemli kararlar şunlardır:

• Adaylar, gidecekleri yabancı ülkenin diline vakıf olmalıdır. Aksi takdirde, bu kişilerin eğitimlerini güçlükle yaptıkları veya eğitimlerini tamamlayamadan geri döndükleri belirlenmiştir. Yabancı dil eğitimi, özellikle son on yıl içerisinde ülkemizde çok gelişmiştir. Bu nedenle, yabancı dil bilgisi belirli bir seviyeye gelmemiş elemanlar yurtdışına gönderilmemelidir.

• Son yıllarda yurtdışındaki eğitim sistemlerinde büyük değişiklikler olmuştur. Lisans programlarındaki eğilim, öğrencilerin kendi branşlarında ihtisaslaşmaları yerine öğrencilere formasyon verme yönündedir. Kendi alanlarında derinlik kazanmak isteyen öğrenciler tarafından tercih edilen yüksek lisans programlarının çoğunluğu tezsiz yüksek lisans programlarıdır. Lisansüstü çalışmaların en yoğun yapıldığı ülke olan ABD’de yılda yaklaşık 400.000 yüksek lisans derecesi verilmektedir. Bunların % 85’i tezsiz yüksek lisans derecesidir.

• Yurtdışındaki lisansüstü eğitim mutlaka belli bir kalitenin üzerindeki yükseköğretim kurumlarında yapılmalıdır. YÖK, yurtdışında doktora eğitimi için gidilebilecek üniversiteleri alan bazında belirlemiştir. Üniversitelerin sıralanmasında ABD için National Research Council (NRC) tarafından yayınlanan Research Doctorate Programs in the United States, İngiltere için ise Higher Education Funding Councils for England, Scotland and Wales tarafından yapılan değerlendirme sonuçları (Research Assessment Exercise) baz olarak alınmıştır.

1996 yılında yapılan değiţikliklerin en önemlilerinden biri, YLS’nin bilim sınavından yetenek sınavına dönüştürülmesidir. Böyle bir kararın alınmasındaki en büyük nedenlerden biri, kişilerin alanlarındaki bilgi düzeyinin değerlendirilmesinde bilim sınavı sonucunda alınacak tek bir not yerine, geniş bir zaman dilimine yayılmış bir değerlendirme ölçütü olan genel akademik not ortalamasının temel alınmasının akılcı bir yaklaşım olmasındandır. Kişilerden yükseköğrenimlerini belirli bir not düzeyi ile bitirmelerinin istenmesi, onların kendi alanlarında belirli bir bilgi düzeyine ulaştığının göstergesidir. Öte yandan, günümüzde alanlar arasındaki sınırlar hemen hemen kaybolmuş ve bilim disiplinlerarası bir içerik kazanmıştır. Örneğin, Fen Bilgisi Öğretmenliği, Sosyal Bilgiler Öğretmenliği, Bilgisayar Yazılımı, Biyoteknoloji, Biyokimya, Malzeme Bilimi ve bunlara benzeyen tüm alanlarda bilim sınavı yapmak imkansızdır. Çünkü, disiplinlerarası nitelikteki bu alanlara değişik programlardan mezun kişiler başvurabilir. Bu açıklamalardan görüleceği gibi, bilimsel sorunlar tek bir alanı, çok iyi de olsa bilen kişilerin çözümleyebileceği düzeyi geçmiş bulunmaktadır. Bu nedenle, bilim sınavı yetenekli kişileri seçmeye uygun bir sınav türü olarak görülmemekte, özellikle gelişmiş ülkelerde yapılan kitlesel seçme sınavlarında genel yetenek sınavı uygulanmaktadır. Bunun tipik örneği, ABD’de uygulanan SAT (Scholastic Aptitude Test) ve GRE (Graduate Record Examination) sınavlarıdır (eskiden genel yetenek ve alan sınavları olarak iki şekilde verilen GRE sınavının alan sınavı kısmı, 1996 yılından itibaren hemen hemen kaldırılmış durumdadır).

Tüm bu gerekçelerin ışığı altında ve MEB’in de onayı alınarak, 1996 yılına kadar çoktan seçmeli alan sınavı olarak yapılan YLS, 1996 yılında sözel ve sayısal bölümlerden oluşan yetenek sınavı olarak yapılmıştır. Sınavda, lisansüstü eğitimdeki başarıda etkili olan sözel, sayısal ve mantıksal akıl yürütme (muhakeme) becerilerinin ölçülmesi amaçlanmıştır.

Daha önce de belirtildiği gibi, YLS ile hem 1992 yılından sonra kurulan yükseköğretim kurumları adına hem de MEB kanalıyla yurtdışına gönderilecek elemanların seçimleri yapılmaktadır. MEB’in tabi olduğu 1416 sayılı Kanun gereğince bu sınava katılacak adayların lisans derecesine sahip olmaları gerekmektedir. Son sınıfta bulunan öğrencilerin de bu sınava katılabilmelerini sağlamak amacıyla, 1996-YLS’nin tüm üniversitelerin kapanma tarihinden sonra yapılması kararlaştırılmıştır. ÖSYM’nin Ağustos ayı içinde çok yoğun olması nedeniyle sınavın Kasım ayında yapılması kararlaştırılmıştır.

YLS’nin Kasım ayında yapılması ve yurtdışındaki üniversitelerin genellikle Ağustos veya Eylül ayında eğitime başlamaları, yabancı dil sorunu olmayan ve yurtdışındaki nitelikli üniversitelerden akseptans sağlamış adayların dönem kaybına yol açmaktadır. Bu durumu önlemek için, yurtdışındaki bir yükseköğretim kurumundan doktora eğitimine yönelik olarak kesin akseptans temin eden adayların seçimi, ilk kez 1996 yılında sözlü sınavla yapılmıştır.

1996 yılında başlayan ve bugüne kadar sürdürülen sözlü sınavla araştırma görevlisi seçme işlemleri bazı çevrelerce sık sık gündeme getirilmekte ve kamuoyuna, YÖK tarafından bilim sınavının kaldırıldığı ve sözlü sınavda torpil yapılarak kalitesiz kişilerin kolayca yurtdışına gönderildikleri mesajı verilmeye çalışılmaktadır.

Sözlü sınava başvurmak için yerine getirilmesi gereken niteliğe yönelik birçok ön koşul bulunmaktadır. Bunlardan bir tanesi, adayların YÖK tarafından alanlara göre belirlenmiş yurtdışındaki üniversitelerden doktora eğitimi için koşulsuz kabul belgesi almalarıdır. Yurtdışındaki kaliteli üniversitelerden doktoraya kabul belgesi alabilmek son derece güçtür. Bunun için standart sınavlardan (TOEFL, GRE/GMAT) yüksek puan alınması gerekmektedir. Ayrıca, adayın lisans ve/veya yüksek lisans eğitimiyle ilgili genel not ortalaması yüksek olmalıdır.

Sözlü sınava çağrılanlar, ön koşulları sağlayan ve yurtdışındaki üniversitelerden koşulsuz kabul belgesi alan üstün nitelikli adaylardır. Konularında uzman profesörlerden oluşan jüriler tarafından sözlü sınava tabi tutulan bu adayların, bilimsel konulardaki yeterliliklerinin yanı sıra belirli kalıplar dışında düşünebilme (yaratıcılık) yetenekleri ve öğretim üyesi olma kararlılıkları da ölçülmektedir.

1. Yurtiçi Lisansüstü Programlarının Etkin Hale Getirilmesi

Öğretim üyesi açığını kapamak amacıyla yurtdışına eleman gönderilmesinin yanı sıra, yurtiçi kaynaklarımızın da etkili kullanılmasıyla hem büyük tasarrufların sağlanacağı, hem de üniversitelerimizdeki araştırma potansiyelinin verimli olarak kullanılacağı bilincinde olan YÖK, bu konuyla ilgili olarak 1996 yılından itibaren önemli girişimlerde bulunmuştur.

Hızla büyüyen ve Anadolu’ya yayılan yükseköğretim sistemimizin öğretim üyesi ihtiyacının karşılanması için yapılan ilk düzenleme, 16 Kasım 1983 tarihinde yürürlüğe konan Bir Üniversite Adına Bir Diğer Üniversitede Lisansüstü Eğitim Gören Araştırma Görevlileri Hakkında Yönetmelik’dir. Bu yönetmelikle, gelişmekte olan üniversitelerdeki araştırma görevlilerinin, gelişmiş üniversitelerde lisansüstü eğitim yapmaları hedeflenmiştir. Bu yönetmeliğin yürürlüğe girmesinden 1997 yılı başına kadar geçen süre içerisinde, bu yönetmelik hükümlerine göre yurtiçinde yetiştirilen toplam öğretim üyesi sayısı 723’tür. Sayının bu kadar düşük kalmasının üç temel nedenini şu şekilde özetlemek mümkündür:

• Araştırma görevlilerine, gelişmiş üniversitelerimizin bulunduğu büyük şehirlerde barınma imkanı sağlanamaması nedeniyle program cazip hale getirilememiş ve birçok araştırma görevlisi lisansüstü çalışmalarını kısa süreli, geçici görevlendirmelerle yürütmek zorunda kalmıştır.

• Araştırma görevlilerinin gerek bilimsel, gerekse yabancı dil eksikliklerini giderebilmek amacıyla hazırlık programları düzenlenememiştir. Bu araştırma görevlileri, gelişmiş üniversitelerin yaptıkları Lisansüstü Giriş Sınavı’nda genellikle başarısız olmuşlardır.

• Araştırma görevlilerinin lisansüstü çalışmaları sağlam mali kaynaklara dayandırılmadığı için, bu tür faaliyetler uluslararası düzeydeki bilim adamlarımız bakımından cazip hale getirilememiştir.

1996 yılından itibaren öğretim üyelerinin yurtiçi kaynaklar yardımıyla yetiştirilmesi yönünde somut adımlar atılmıştır. Öncelikle, Lisansüstü Eğitim Yönetmeliği’nde değişiklik yapılarak, gelişmekte olan üniversitelerdeki araştırma görevlilerinin gelişmiş üniversitelerde sınavsız olarak lisansüstü eğitime başlamaları ve gerektiğinde bunların bilimsel hazırlık ve/veya yabancı dil eğitimi almaları sağlanmıştır. Bu konuyla ilgili yönetmelik değişikliği, 5.10.1996 tarih ve 22778 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Ayrıca, bu programın başarıya ulaşabilmesi için 1996 yılında Ankara, Atatürk, Boğaziçi, Çukurova, Dokuz Eylül, Hacettepe, İstanbul Teknik ve Orta Doğu Teknik Üniversiteleri kampuslarında başlatılan yurt ve stüdyo apartman komplekslerinin yapımı tamamlanmıştır.

Öğretim üyelerinin yetiştirilmesinde, yurtiçindeki gelişmiş üniversitelerimizin daha aktif bir şekilde devreye sokulmasını ve özellikle ileri olduğumuz alanlarda gereksiz yere yurtdışına eleman göndererek kaynak savurganlığını önlemeyi hedefleyen Yurtiçi Lisansüstü Programları Projesi ise, 1998 yılı sonunda başlatılmıştır. Bu proje, aynı zamanda Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu’nun 25 Ağustos 1997 tarihli toplantısında almış olduğu 5-c kararını da (Beyin Gücü Kaynaklarının Yönetimine İlişkin Mevzuat Düzenlemeleri) hayata geçirmektedir.

Bu projenin başarıya ulaşması, programa başlayacak olan adayların nitelikli olmasına bağlıdır. Bu nedenle, başvuracak adayların belirli bir not ortalamasına ve Lisansüstü Eğitimi Giriş Sınavı (LES) puanına (ilgili alanda en az 55) sahip olmaları istenmiştir.

Üniversitelerin ihtiyacı göz önüne alınarak ilan edilen 400 kontenjan için 14 - 25 Aralık 1998 tarihleri arasında toplam 518 kişi başvuru yapmıştır. Adaylık için belirtilen koşullara uymayan 91 kişi ÖSYM tarafından elenmiş ve 427 kişi sözlü sınava çağrılmıştır. 28-29 Ocak 1999 tarihlerinde yapılan sözlü sınavlara 66 aday katılmamış, sözlü sınav sonucunda ise 208 aday seçilmiştir. Bu adaylar, seçilmiş oldukları üniversitelerin araştırma görevlisi kadrolarına 15 - 19 Şubat 1999 tarihleri arasında atanmışlardır.

Öğretim üyesi olmak için lisansüstü eğitime başlayacak adayların yabancı bir dilde okuduklarını çok iyi anlamaları gerekir. Bu nedenle, araştırma görevlisi kadrolarına atanmak üzere seçilen adayların Kamu Personeli Yabancı Dil Bilgisi Seviyesi Tespit Sınavı’ndan (KPDS) en az 60 puan almaları istenmiştir. Yabancı dil bilgisi yeterli olmayanlar, ODTÜ Yabancı Dil Hazırlık Okulu’nda 6 aylık kursa tabi tutulmuşlardır. Kasım 1999’da yapılan KPDS’de 50 araştırma görevlisi 60’ın altında puan almıştır. Bu araştırma görevlilerine Mayıs 2000’de yapılacak KPDS’ye son kez girme hakkı verilmiştir. Bu sınavda da gerekli puanı alamayan araştırma görevlilerinin atandıkları üniversite ile ilişikleri kesilecektir.