PLATON
a)Yaşamı ve Eserleri:(m.ö. 427-347)
Sokrates’in öğrencisi olan ünlü filozof Platon,
yıl olarak m.ö.427-347 , doğduğu yer olarak ise Atina ile Aigia gösterilir.
Platon aristokrat bir aileden gelir. Babası yönünden Kral Kodros, annesi yönünden
ünlü yasak koyucu Solon ile ilintisi vardır. Aynı zamanda devrin ileri gelen
devlet adamlarından Kritias ile Kharmides yakın akrabalarıdır. Söylentilere
göre asıl adı, büyükbabasınınki gibi Aristokles imiş; Platon adını ise
geniş göğüslü olduğu için takmışlardır. Esaslı bir eğitim görmüş,
hep siyasi bir kariyere hazırlanmış ve çeşitli öğretmenlerden cimnastik
ve müzik dersleri almıştır. Perikles döneminin geleneklerine göre eğitilmiştir.
Sanatçı sitilini Platon, Atinanın sanat ve edebiyat bakımından yüksek düzeyine
borçludur. Sokrates’le olan tanışıklığı, onun yaşamının akışını
tümüyle değiştirmiş, yapıtları
ise bir
bakıma hocasına
karşı duyduğu derin sevgi ve saygının
belirtileriyle doludur. Hocasının haksız yere idam edilmesi, kendisini tümüyle
felsefeye adamasına ve demokrasi karşıtı eğilimlerin pekişmesine neden
olmuştur. Bu, Platon’u ayrıntılı
bir metafizik sisteme ihtiyaç duyulduğu görüşüne götürmüştür.
Platon’un Kuzey Afika, Mısır, Kyrene ve de Anadolu, İran gezileri şüphelidir.
Onun gerçekten yapmış olduğu Güney İtalya ve Sicilya gezileridir. Bu
geziler Platon’un düşünce yapısında derin etkiler yaratmıştır.Güney
İtalya’ya, Atina’da tanımış olduğu Pythagorasçıların çalışmalarını
yerinde ve yakından tanımak amacıyla gitmiş, bir yandan matematik ilgisi güçlenmiş,
dini-mistik görüşler edindirmiştir. Sicilya gezisinde Platon, Syrakusa’da
kralın akrabası Dion ile tanışır, aralarında sıkı ve sürekli bir
dostluk bağı kurulur. Üç kez İtalya’ya gitmiş ve bu seyahatlerin birinde
kral tarafından cezalandırılarak, köle diye satılmıştır. O, kendisini
yerinde büyük bir rastlantı eseri olarak tanıyan Kireneli biri sayesinde özgürlüğüne
kavuşmuş ve Atina’ya dönme olanağı bulmuştur. ( Bu Sicilya serüvenini
Platon 7. mektubunda anlatır.
Sicilyadan ilk dönüşünde Platon, Akademos denilen bölgede ünlü
okulu Akademia’yı kurmuş, yirmiyıl buranın eğitim ve araştırma
faliyetlerini yönetmiştir. En önemli bilim adamlarını bir araya getirmiş,
matematiğin gelişmesine büyük katkılar sağlamıştır. Burada felsefe
dersleri veren Platon, Aristoteles’in hocalığını yapmıştır.
Eserleri:
Antikçağdan günümüze, yazarı Platon olan otuzdan fazla eser kalmıştır.
(34’ü dialog formunda, biri apologia=Sokratesin Savunması ). 13 mektupluk
kolleksion; 19. yy’da gerçekleştirilen, özellikle dinsel incelemeler, birkaç
dialog ile birkaç edebi fragment’in ( bir destan parçası ile bir-iki yergi
) filozofa ait olmadığını ortaya çıkarmıştır. Aynı incelemelerden,
onun eserlerinin sırasını belirlemek amacıyla da yararlanılmıştır.
Burada herşeyden önce, kalan yapıtların gerçekten Platon’un olup olmadıkları
sorunu ile yapıtların yazılış sıraları ( chronologie ) sorunu önemlidir.
Planton’un kullandığı dil ve üsluptaki değişmeler, antik çağdaki
kaynakların tanıklığı ve nihayet, eserlerde tarihsel kişi ve
eylemlere yapılan göndermeler dikkate alınarak – bu arada özellikle
Aristoteles’in – filozofun eserleri gençlik dönemleri ya da sokratik dönem
dialogları, geçiş, olgunluk, ve yaşlılık dönemi dialogları olarak dörde
ayrılmıştır.
Elli yıl boyunca düşünüp yazmış, problemlerle didişmiş, bu arada
görüşlerini boyuna düzeltip olgunlaştırmıştır. Böyle çalışan bir
filozofu anlamak için en doğru
yol. Gelişmesinin izleri üzerinde yürümeye çalışmak olmalıdır.
1)
gençlik dönemi dialogları:
Sokrates’in Savunması, Kriton (ödev üstüne), Euthyphron’da (dinlilik),
lakhes (cesaret üstüne), İon (şiir üstüne), Protagoras (sofistler üstüne,
erdemin bütünü, özellikle de öğretilip öğretilemeyeceği ve birliği
sorunu incelenir.), Kharmides ( bilgelik, ölçülülük(sophrosyne)), Lysis
(dostluk), Politeia I ( adalet) ve Devletin birinci kitabından meydana gelir.
Bu dialogların ortak özelliği, daha çok Platon’un hocası Sokrates’in yaşamı,
tartışma yöntemi ve ahlaki görüşlerin tanıtılmasıdır. Gerçekten de
Platon’un bütün dialoglarında, Sokrates sahneye çıkar; bunların pek çoğunda
başsözcü odur. Platon bu dönemde hocasının etkisi altındadır. Bir
Sokratesçi olarak bu dönemde Platon’u yalnız erdem ve bilgi sorunları
ilgilendirir. Erdemin özü ve kavramı, erdemin birliği ve çokluğu, erdemin
birliği ve çokluğu,erdemin b ilgiye ve öğretilebilmeye olan ilgisini
incelediği; çözmeye çalıştığı başlıca sorunlardır. Bu gençlik
dialogların amacı: ahlakın başlıca sorularını, kavramsal bilgiler olarak
oluşturmaktır. Sokratik çürütme yönteminin bir parçası olarak, dialoglar
çoğunlukla olumsuz sonuçlanır. Yanlış yetersiz tanımlar çürütülünce
dialog sona erer ve bir çıkmazla (aporia) karşılaşılır, ele alınan
sorunun doğru yanıtı bulunamamıştır. (aporetik dialoglarda denir bunlara
). Öğreti ve yöntem bakımından
tamamıyla Sokratesçi olan bu dialoglarda Platon’un olan, yön formlarıdır.
2)
Geçiş dönemi dialogları:
Gorgias (söylev sanatı üzerine), Menon (erdem üstüne), Euthydemos, I.
Hippias , II. Hippias, Kratylos ( dil üstüne ), Menexenos. Bu dönem dialoglarının
ortak özelliği ise; onlarda Platon’un yavaş
yavaş kendi öğretilerini oluşturmaya başlamasıdır. Bu ilerleme bir
takım basamaklardan geçerek, sonunda Platon felsefesi için temel bir görüş
olan idea öğretisine ulaşır. Gerek bu öğretiyi, gerekse bu gelişmeyi bu dönemin
çeşitli dialoglarına serpiştirilmiş olarak bulabiliriz. Zaten Platon hiçbir
konuyu, hiçbir sorunu tek bir dialogunda ele
alıp burada sonuna kadar işleyip incelemez. İdea öğretisini şu dialoglarda
bulabiliriz; Gorgias, Menon, Euthydemos, Kratylos, Menexenos, Symposion,
Phaidon, Politeia, Phaidros, Theaitetos, Parmenides, Spohistes, Politikos,
Timaios’tur. İdea öğretisi için en önemlileri ise; Symposion, Phaidon,
Politeia, Phaidrostur. Gençlik döneminin sonu olumsuz biten dialoglarının
ardından, Platon bu dönemde kendi pozitif öğretilerini öne sürmeye başlar.
3)
Olgunluk dönemi dialogları: bu
dialoglar tümüyle Platonik öğretilerden meydana gelir. Bu dialoglar arasında,
her tür dünyevi güzelliğin, gerçek güzelliğin gölgesinden başka bir şey
olmadığını dile getiren şölen, idealar öğretisini ortaya koyup ruhun ölümsüz
olduğunu kanıtlayan Phaidon, Platon’un metafiziksel iki dünya düşüncesini
büyük bir güçle vurgulayıp, ideal devleti öne süren devlet ve üç parçalı
ruh anlayışıyla, aşkın doğasını ele alan Phaidros’tan meydana gelir.
4)
Yaşlılık dönemi dialogları:
Platon’un öğretilerinin, idealar kuramında meydana gelen kimi küçük değişmelere
karşın, oturduğu diyaloglardır. Bu dönemde, Platon bir yandan temel görüşlerini
pekiştirirken, bir yandan bütün bir kariyerini değerlendirir, zaman zaman da
kendisini eleştirir. Bunlardan örneğin Parmenides ve sofist (varlık, dil üstüne
), idealar kuramını , kimi eleştirilerle yeniden ele alır. Theaitetos (bilgi
üstüne) bilgi problemini ele alır. Platon kritias, yasalar ve devlet adamın’da
siyasi görüşlerine son noktayı koyar. Philebos’ta hazzın iyiyle ilişkisi
incelenirken, Timaeos’ta sınırları iyi çizilmiş bir doğa bilimi geliştirilir.
Onun verimli yazarlık kariyeri, Mektuplarla son bulmaktadır.
Aldığı Etkiler, Bilgi Problemi, Metafiziği, Psikolojisi, Ahlak Anlayışı,
Siyaset Felsefesi
|
|
