پێشەكی

كوردوستان بە خۆیی بە هەمو مێژو و فۆڵكلۆر و جوگرافیا بەڕبڵاوی و پانیەكەیەوە، هەر چەند كە ووشەیەكی نائاشنا نیە بە گوێی گەلانی دی دنیایە بەڵام كەسانێكی زۆر كەم لە سەر گشت گۆی زیما ئاشنایەتیان لەگەڵ هەیە. كاتێك ووشەی كوردوستان دەگوترێت تەنیا سرنجیان بۆ سەر دوو شتان ڕادەكێشترێت "گۆشەیەك لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاستێ" وە "موشكیلەی سیاسی"و بەس، لە كاتێك دا هەمو دونیائاگاداری گشتی مەسەلەی فلستینێیە.

جوگرافیای كوردوستانی لە دەورو پشتی زریای مەڕمەڕ و ڕەش ڕا لە نزیك یۆنانێ وە دەسپێدەكات تا كو دەور ر پشتی زریای كاسپیەن(كو بە نێو لەخێكی كوردە كۆنەكانەوەیە بە نێوی كاسی - دریای خزر) لە باشورێش ڕا دەگاتە كەنداوی فارسی كە وەكو پردێكی ئوروپای بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستێ و ئاسیایەوە دەلكێنێت. ئەو جوگرافیایە ئەڕۆ كەو تۆتە نێوان پێنج وەڵاتانەوە كە بریتین لە توركیا، ڕوسیای پێشو، ئێران(پێرسیا Persian)، سوریا و ئێراقێ وە لە نێو هەموی ئەو وەڵاتانەش دا كوردەكان لە هەمو بوارەكانی نژادی، ئابوری، فۆلكلۆری و... دا كەمینەن. ئەوە لەكاتێك دایە كە جەماوەری گشتی كوردەكان لە هەمو نەتەوە دەوڵەت‌دارەكان زیاترە وێ زیاترە.

جوگرافیای كوردوستانی بە شێوەیەكی زۆر تایبەتی هەڵكەوتوە، یەكەم ئەوەی كە ئەو وەڵاتە وەكو پردێكی ئابوری و پێوەندی كەوتۆتە نێوان ئوروپای و ئاسیای، دوهەم ئەوەی كە كانیاوە ژێرهەردیەكانی سروشتی كوردوستانی و بەتایبەتی نەوتەكەی پارسەنگی خستۆتە نێوان وەڵاتانی نەوت‌داری دونیای لە بازاڕەكانی نەوتێ دا، سێهەم ئەوەی كە كوردوستان شوێنێكە كە كەوتۆتە سەر ڕێگا و بانی بەرەو پێشەوە چون(بڵاوبونەوەی) و تێك‌هەڵەنگوینی ئایینەكان(ئسلام، فەلە، جو، زەردەشتی و...) و بڕواو ئایدیۆلۆژیەكان(كۆمۆنیسم لە باكوری ڕۆژهەڵاتێوە، بیر و بۆچونە ڕۆژاوایەكان(ئوروپای) لە ڕۆژاوایەوە، ئیسلام وەك و ئادیۆلۆژی لە باكورێ ڕا و لە لایەكیشەوە بڕوا و بۆچونە كانی كوردان)، كە ئەوەشیان مێژویەكی دور و درێژی بۆ كوردی ساز كردوە چەندە گەورەشەڕی مێژوی لە خۆی دا جێ‌كردۆتەوە و هەتاكو ئێستاش هە شەڕ و هەرا و بەزم لەو ناوچانەدایە و بەتایبەتی دوا بە دوای هاتنی ئیسلامێ‌وە لە هیچ سەردەمێكی دا ئەو بەشەی زەوی قەت بەبی گیر و گرفت و شەڕ نەبوە.

بەداخەوە هەر چەشنە ئاڵگۆرێك لە بوارەكانی ئابوری، سیاسی، جوگرافیای و هتد لەو ناوچە پڕ ئاڵ و گۆڕەی دا لەگەڵ شەڕ و ماڵوێرانیێ هاتۆتە ئاراوەوە كە جگە لە وێرانی و دواكەتن و مردنێ، دیاریێكی دی پێنەبوە. هەڵبەت لەوانەیە ئەو هەمو شەڕە توانیبێتی كوردان جەنگاوەر باربێنێت بەڵام دەسكەوتەكەی لە ئاكامێ دا شتێكی نەباش بۆ كوردان بوە.

دوا بە دوای لەدایك‌بونی ئایدیۆلۆژیە جیاوازەكانی دوای ڕاپەڕینی سەنەتی ئینگلیسێ(Industerial Revolution) لە كۆتایی سەدەی هەژدەهوم و سەرەتای سەدەی نۆزدەهوم دا و بەتایبەت سازبونی ناسوێنالیزمی بە شێوازی نوێی توندڕەوی‌وە، پێش ئەوەی كوردوستان بتوانێت یەك‌بگرێتەوە و بەپێی هەل و مەرجی ڕۆژێ لە ناسوێنالیزمیكی ئیدێ‌ئاڵ بۆ یەك‌گرتنەوە و نەچونەژێرچەپۆكێ دەوڵەتانی داگیركەر سوود وەربگرێت، كەوتە ژێر هێرشی ناسوێنالیزمی تیژ و توندی جیرانەكانی یانی تورك و فارس و ئارەبان، كە ئەوەش خۆی بو بە هوی لەت‌بون و وێرانماڵی زۆر و زۆرتر بۆ كوردان و كوردوستانێ.

لەسەرەتایەكانی سەدەی بیستوم دا بەتایبەت بە دوای شەڕی یەكەم و دوهەمی جیهانی دا، ڕێك و پێكی و نەزمێكی نوێ ڕژایە سەر دونیای و زۆر گەل و نەتەوەی ژێر چەپۆك و بن‌دەستی ئیمپەڕاتوران و وەڵات‌داگیركەران ئازاد كران و زۆر ڕێكەوتنامەی نێونەتەوەیی وەكو سێوەر (Severe treaty 1920 ) و لۆزانێ(Lausanne treaty 1923) بەو مەبەستەی مۆر كران. هەر لە وادیەش دا بڕیاری دامەزرینی كوردوستانیش دەربردرا(لە پەیمانی سێوەرێ دا)، بەڵام نەك هەر نەهێشترا(بەتایبەت لە لایان ئوروپایەكان) دەوڵەتی كوردی دابمەزرێندرێت بەڵكو هاوكات فڕۆكە جەگیەكانی سەڵتەنەتی گاردی بریتانیای بەتەوای هێز و توان(بۆ یەكومین جار بۆمبای 220 پاوندیان لە سەر كوردان بەتاقی كردنەوە و) هێرشیان كردە سەر ئەو بەشۆچكە(ناوەندی ژێر دەسەڵاتی شێخ مەحمودی) ڕزگاركراوەی كوردوستانی و بە هاوكاری لەگەڵ وەڵاتەكانی ئەو ناوچەیەی ڕوخاندیان و پاشان لە ساڵی 1924ی دا بەدوای ساز كردنی وەڵاتی سوریا و ئێراقێ‌وە، دوو پارچەی دیكە لە كوردوستانی جوێكرایەوە و ئەوەندەی دیش بەش بەش و ڵەت كرا.

نژاد و ئایین

کوردەكان لە بواری نژادیەوە ئاریایین كە بەشێكی گەورە و گرینگی نەتەوە هیندوئوروپایەكانن كە بەر لە هەزارەی سێوەمی پێش زایینێ هاتونەتە وەڵاتی میدیای (Medes - Media) كە كەوتۆتە نێوان زریای كاسپیەنێ (Caspian Sea)  و زریای ڕەش و زریای مێدیتەرانەی و  كەنداوی فارسی.

هەڵبەتە دەربارەی نژادی كوردان زۆر بیر و بڕوای جیاواز و لێك دور بە هۆ و بێ هۆ گوتراون. جا هەر بەو بۆنەیەوە لێرە دا ئاماژەیەك بە چەندانە لە وانە دەكەیین. بۆ وێنە چەند خەڵك ناس و پسپۆر لە بواری گەل ناسی دا وەكو فۆن لوشان (Von Luschan)، و.ێ. ئالێن (W.E Allen)، باشماكۆف (Baschmakov)، ێ. سۆئان (E. Soane)، سۆلاك (Solak) و هتد. بە هۆی ئەوەی كە مرۆڤی سورە سورەی (Blond) زۆر لە نێو كوردان دا هەن كە نیسبەتی درێژایی ئێسكانی سەریان بە پانایەكەی زۆرترە و ئەوەش تایبەتمەندیەكە كە تەنیا لە نێو تایەفەكانی باكورێ دا یانی ئینگلۆساكسۆنانەكان و نۆرمەندەكان دا ‌هەیە، بۆیە پێیان وایە كە كورد لە بنچینە دا لەو گەلانەن كو هەزاران ساڵ بێش ئێستا ڕێیان بۆ وەڵاتی مێدیای بڕیوە. شایانی باسە كە وەك‌یەكایەتی و هاشێوازی زمانیش ئەوەی پشت‌ڕاست دەكاتەوە. لێرە دا شیرین ئەوەیە كە بڕوای توركەكان و فارسەكان و ئارەبەكانیش – كە وەڵاتەكانیان دەستیان بە سەر بەشێك لە ناوچە نەوتاویەكانی كوردوستانیدا گرتوە – بزانین.

توركەكان دەڵێن كە شتێك وەكو كورد نییە بەڵكو ئەوانە توركن، ئەویش تازە توركی جەنگەڵی و كێوی، دوور لە شارستانیەت و ژیواری. توركەكان بەتەواوی هێز و توان و هەزاران هەزار كەسیان هان داوە كارێ بۆ سەلماندنی ئەو بڕوایەی بكەن و بە ملوێن دۆڵاریان بۆ ئەو مەبەستەی لە حەرزێ داوە. ئەوەش لە كاتێكی دایە كە كوردەكان لە نژادی هیندوئوروپایین بەڵام توركەكان لە نژادی زەرد و مۆنگولیەكانن. هەروەها كوردان‌كان پێش لە پێنج هەزار ساڵان لەو كوردوستانەی دادەژین بەڵام توركەكان بە هەمو توانی خۆیان مێژوەكەیان لە وەڵاتەی لە هەشت سەدان تێپەر نابێت. تازە ئەو توركە خاوەن شارستانیەتیانە بەجیاتی ئەوەی ئەو توركە كێویانە (كوردەكان) بەرەو شارستان‌یەت و ژیواری ڕاكێشن لە گروپی چوارسەد هەزار كەسی دا تاڵاوی مردنێ یان پێ‌دەنۆشێنن(وەكو كۆچەكانی سەدەی بیستومی كە لە یەكێك لە كۆچ هەوسەد هەزار كەسیەكان لە باشورێ ڕا بۆ باكورێ زیاتر لە نیوەیان بەرەو پیلی مەرگی چون).

ئارەبەكانیش هەروەها سەبارت مەتەڵۆكەی نژادی كوردان خاوەنی دو بیر و ڕایانن. گروپێكیان وەکو " ابو معین نفسی" وە یان " مسعودی" لە پەڕتوك‌گەلێكی وەكو " بحرالكلام" یان " مروج الذهب" وە یان " تاج العروس"ی دا، كوردان لە نژادی دێڤ و خێوان هەژمار دەكەن و زۆر جارانیش كوردان دەگەڕێن‌نەوە سەر منداڵی ئەو ژنەی سلێمانی پێخەمبەری كە لەگەڵ جندۆكان هاوئامێز بوەو منداڵی لێ بوون، كە دیار ئەوە زۆرتر خەیاڵە و لە ڕاستیەتی زۆر بەدورە. گروپێكی دیكەی ئارەبەكان شێوازی توركە شۆڤێنیستەكانیان گرتۆتە پێشێ و كوردەكان بە بەشێك لە نەتەوەی ئارەب هەژمار دەكەن كە ئەویش دیارە ئەو بڕوایە لەگەڵ زانستی ڕۆژێ پارسەنگی نی‌یە و كوردەكان هیچ جۆرە وەكێكایەتیەكی دەرونی، زمانی وە یان فەرهەنگی و نژادیان لەگەڵ ئارەبەكان نیە، بەتایبەتیش كە كورد لە نژادی هیندوئوروپایین و ئارەب لە نژادی سامین.

ئەو ستراتژیە لە لایەن فارسەكانیشەوە بە هەمان شێوە پێڕەوی كراوە و ئەوانیش كوردان بە بەشێك لە فارسان دەزان و بەڵگەی هەرە گەورەكەشیان بە نێزیكایەتی زمانی كوردی و فارسی دەزانن. ئەوەش لە كاتێكی دایە كە ئەو نێزیكایەتیە لە نێوان هەمو زمانە هیندوئوروپاییەكان –  و گشتی بنەماڵەی زمانەكانی دی – دا هەیە بەجۆرەیەك كو بۆ نمونە گەلانی سپانیایی و پوورتوگاڵی ‌ئەگەرچی دوو گەلە جیاواز و سەربەستن بەڵام بەبێ وەرگێنەر دەتوانن لەگەڵ یەكتری قسان بكەن و بە رەوانی و بە باشی لێك دەگەن. بەڵام كورد و فارس هیچ كاتێكی ناتوانن بەبێ وەرگێنەر لە یەكتری بگەن و تەنانەت فارس زۆر زۆر بە زەهمەت دەتوانن بە كوردی باخفن، چونگاتی زمانی كوردی خاوەنی زۆر دەنكۆڵەی سەرەكی و قورسە كە لە زمانی فارسی دا نین و تەنانەت فارسەكان ناتوان پیتەكانی زمانی كوردیش بڵێنەوە، چ بگا بە ڕێزمانی قورسی كوردی. تازە هەر وەك لە مێژوو و كەلەپورەكانی یۆنان و ڕوومێ دەردەكەوێ ئەوە هەر كوردەكان یان مێدیایەكانن كە مامۆستای فارسەكان بوون و بۆ پەروەردە كردنی فارسەكان لە بوارەكانی فەرهەنگی و بەتایبەتی ئایینیش دا، دەیان بردنە كوێستانەكانی كوردوستانی. تازە لە هەموی ئەوانەش بەدەر ڵێكۆڵینەوە نوێیە زمانەوانیەكان ئەوەی كەڕەتێكی دیكەش دەنوێنن كە زمان و ئەدەبیاتی كوردی زۆر لە زمان و ئەدەبیاتی فارسی كۆنترە و ئەوەش بخەینە بەر چاوان كە زمانی فارسی زۆرتر وەك‌وەی دەچێت لە دیالێكتەكانی كۆنی زمانی كوردی كە لە سەردەمی سەروەری و باڵادەستی خوودی كوردەكان دا ڕەنگ و بۆی گرتوە و پاش بڵاو بونەوە و پەرەگرتنی ئیسلامێ ئەوكەڕەتەی بەجۆرەیەك ڕنگ و بۆی ئارەبی بەخۆیەوە گرتوە كە تەنانەت چوارچێوە و بنچینەی زمانەكەی گۆڕیوە.

بە دوای هەموی ئەوانە دا ڕاستی مەسەلەكەی ئەوەیە كە كورد یان باشتر بڵێم مێدەكان ئاریایی و بەشێك لە نەتەوەی هیندیئوروپایین و تەنانەت پێخەمبەری گەورە و گرۆسی ئاریایان، یانی "ئاشوی زەردەشت"یش كورد بووە كە پرتوكەكەی بە نێوی "ئاوێستا"ی بە زمانی كۆنی كوردی نوسراوە و ڕیشەڵۆكی ووشەی ئاریایی كە تەواوی هیندوئارووپایی پێیەوە دەنازین لە ووشەی "ئیریە airya"ی ئاوێستایە كە لە پەرتوكە باڵاوەزنەی دا بە مانی 'پاك' و 'پاك‌نژاد' و 'گەورە' هاتوە كە نێوی وەڵاتی ئێرانێش – كە واتە IRAN – لە سەدەی ڕابردو دا و لە سەردەمی شایەتیێ ڕەزا خانی دا بە دوای ئاشكرا بوونی ئەو مێژویەیەوە، بۆ ئەو وەڵاتەی هەڵ‌بژێردرا.

لایەنگرانی ئاشوی زەردەشتی، بە زەردەشتی ناسراون كە تاكو هێرشیی ئارەبان و داگیركردنی كوردوستانی لە سەرەتایەكانی سەدەی حەوتوومی زایینی دا و هاتنی ئیسلامێ، كوردكان زەردەشتی بوون و پاش شەڕ و كوشت و كوشتارێكی زۆر لە كوردەكان كردیانن بە موسوڵمان.

كاكڵ و كوێخڵی زەردەشتی سێ پێگوتەی سەرەكین كە بریتین لە بڕوای باش، كردەوەی باش و گوتنی باش. لە زەردەشتی دا سەرچاوەی گوناهان بە درۆ زانراوە و دەهەویسترێرت كو مرۆڤ خۆ لە گوناهان لا بدات.

شایانی باسە كە ئەو نوسراوەی زەردەشتی كاتی خۆی لە سەر دوازدە هەزار لا پێستی ئاسكی نوسراوە كە بەداخەوە دوا بە دوای هاتنی ئیسلامێ زۆربەی هەرە زۆری پرتوك و نوسراوە و تەنانەت پێشەوایەكانی زەردەشتیش لە نێو چوون.

ئەو نوسراوانە بە زمانەكانی زیندوی دونیایە وەرگێردراونەتەوە و بڵاو بونەتەوە بۆ نمونە لە ئاڵمانێ فرێدریك ڤیلهۆڵم نیچێ (Nitzsche 1844-1900) لەو بارەیەوە پرتوكێكی بە نێوی ' ئاواهی گووت زەردەشت 'ی بڵاوكردۆتەوە. جێی ئاماژەیە كە ئەو نوسراوانە كاریگەری خۆیان لە سەر ساز بوونی ئوروپای بەتایبەتی دوای ڕاپەڕینی سەنعەتی ئینگلیسێ هەبوە ئەوەش لە كاتێكی دایە كە ئێستا ڕێگای ئەوەی نەدراوە ئەو نوسراوە كوردیان بە كوردی نوێ چاپ بكرێن.

هەڵبەت كورد بێجگە لە زەردەشتی پێخەمبەر وە یان ئایینی دیكەی وەك مێرپەرەستی، مانەوی، مەزدەكی، یارسا، ئیزەدی، سارلی، بجوران، شەبەكیشیان... هەبون كو ئەوانیش خاوەنی پرتوك و نوسراوەی تایبەت بە خۆیانن بەڵام بە داخەوە دەتوانم بڵێم كە هیچیان هەر ێستاش نەتواندراون بە زمانی كوردی نوێ چاپ بكرێن.

فەرهەنگ و فۆلكلۆری كوردی

گەلی كورد بە پێی ئایین و ئایدیولۆژی تابەت بە خۆیان وە هەر وەها لە بەر هەبونی شەرگەلێكی بچووك و گەورە لەو ناوچەیەی دا كە بۆتە هۆی ئاڵ و گۆڕێ سیاسی، ئابووری، ئایینی، كۆمەڵایەتی هتد. وە هەروەها بە پێی كەسایەتی تایبەت بە خۆیان و گەلێك هۆكاری‌تر خاوەنی كولتور و فەرهەنگێكی زۆر تایبەتی لە نێو گەلانی دیكەی دونیایە دان كو ڕیشەڵۆكی لە ژیان و ڕوداوی چەند هەزار ساڵانەیان دایە.

یەكێك لە شتە شیرنەكانی كوردەكان دابەشكاری ساڵ و وەرز و مانگەكانن. كوردەكان هەر لە سەرەتایەوە ساڵیان بە شێوەیەكی ڕێك و پێك بە 365 ڕۆژان 12 مانگان دابەش كردوە بەڵام هەر مانگێكیشیان بە 30 ڕۆژان داناوە. بەو پێ‌یەی 5 تا 6 ڕۆژان بۆ تەواو بونی ساڵی دەمێنێتەوە كە ئەو ڕۆژانەیان "پێنجەی تارەی" واتا "پێنج ڕۆژە دزراوەكان" نێو ناون. هەر ڕۆژێك لە مانگێ دا یەك نێوی تایبەت بە خۆی هەیە – كە واتا 30 نێو بۆ ڕۆژەكانی مانگێ – كە ئەو نێوانەیان بەپێی هەل و مەرج و ئاڵ و گۆر و ئایینەوە... هەڵبژاردوون. لە نێو ئەو 30 نێوانە دا 12 نێویان بۆ مانگەكان تەرخان كردوون و پاشان هەر كاتێكی لە مانگێ دا نێوی ڕۆژێ و نێوی مانگەكەی یەك بووبن جێژنیان گرتوە. هاوكات پێنجەی تارەش جێژنێكی گرینگ بوە كە كاریگەریەكی زۆر بەسەر كوردەكان و ژیانیان دا هەبوە. كوردەكان لە كاتی جێژنی تارەی دا خەریكی جێبەجێ كردنی سە مەبەستی گرینگ بوون كە بریتین لە

·         لێكدانەوە و هەڵسەنگاندنی كار و باری دەسكەوتەكانی ئەوساڵ كە ڕوولە تەواوبونێ دایە

·         دانانی شێوازێك و ڕێبازێك بۆ ژیان و كار كردنێ لە ساڵ داهاتو دا

·         یارمەتی دان ئەو كەسانەی كە كار و بار یان ژیانیان دەسكەوتێكی ناباش و خەراپیان هەبوە، دۆزینەوەی رێگای چارە و هالیكاری كردنیان

بۆ ئەو مەبەستانە لە هەر ئاوەدانیەكی كوردەكان شوێنێكیان ساز كردبو بە نێوی "سكاڵ" كو تێی‌دا خەریكی مەبەستەكانی سەروو بوون. جگە لەوەش لە تەواوی درێژایی ساڵێ دا كوردەكان لەو شوێنانە بۆ گۆڕینەوەی بیر و ڕایان لەگەڵ یەكتری كەڵكیان وەرگرتوە.

·         هەركەس كە شتێكی نوێی هەبایە لەو شوێنەی دا بە خەڵكەكانی دی كە نەیان دەزانی، دەگوت

·         وە هەركەسێكی پێویستی بە ڕێگا چارە یان زانینی شتی هەبایە دەهات جوابی خۆی لێرە دا وەبینێت.

شایانی باسە كە "سكاڵ" بە هەمان شێوە و مەبەستە لە كوردی نوێش دا كەڵكی لێ وەردەگیردرێت . بۆ نموونە ئەگەر ووشەی ئاماژە پێكراو لە ووشەدێنی مامۆستا هەژاری وە یان هی گیڤی مووكووریانی چاولێبكەیین ووشەی سكالای هەر بەهەمان مانای هاتوە یانی:

مامۆستا هەژار - سكاڵا: رێگاچارە- ووتو ووێژی خۆشەویستانە – لۆمە.

گیڤی مووكووریانی – سكاڵا: گفت و گۆ، ووتو ووێژ – دەردی دڵ – گازەندە و گلێ‌یی.

سكاڵا نووسین: نوسراوەیەك كە داوا كاری تێدا نوسرا بێت.

سكاڵا هەڵڕژتن: دەردی دڵی خۆ گێڕانەوە.

ووشەی ئاماژە پێكراو بەهەمان شێوە و بەپێی كەڵكێكی كە لێی وەرگیردراوە توانیویەتی بێتە نێو زمانەكان دیكە و بەتایبەت زمانەكانی هیندوئوورووپایی. بۆ نمونە:

لە ووشەكانی سەروو دا "CH" یان "C" دەنگی "ک"ی كوردیان هەیە بەڵام لە ووشەی ئاڵمانی دا چونگاتی "SCH" بە سەر یەكەوە دەنگی "ش"ی كوردیان هەیە بە "شولێ"ی دەخوێندرێتەوە(جێی سرنجە كە زمانی ئارەبی زمانێكی سامیە و زمانی توركیش زمانێكی سەر بە بنەماڵەی زمانەكانی ڕۆژهەڵاتی ئاسیایە و هاوڕیشەیە لەگەڵ زمانی مۆنگۆلی بەڵام زمانی فارسی زمانێكی هیندووئورووپاییە كە كەم و زۆر پێوەندیەكی سەرەكی – بە هۆی كاریگەری زۆری زمانانی دی وەك ئارەبی – لەگەڵ بنەماڵە هیندووئورووپایەكان نەماوە).

چەند جێژنی گرینگی دیكەی كوردی چوار جێژنی تایبەتین كە هەر كامیان لە یەكێك لە وەرزەكانی سالێ دا بەڕێوە دەچێت وەكو جێژنی نەورۆزێ، یان جێژنی تیرەگان و مێهرەگان و جستانێ. هەڵبەتە بەشێكی زۆری ئەو جێژنان بەدوای هاتنی ئیسلامێ دا بە یەكجاری لە نێو چوون وە یان خۆ ئاڵ و گۆڕێكی زۆریان بە سەر داهاتوە و بەشانێكی زۆری دیکەی فەرهەنگی كوردی بەتایبەتی لە 150 ساڵی ڕابردوو دا لەبەر زووڵم زۆریەكی كە دەوڵەتەكانی خاوەنی پارچەكانی كوردوستانی لێیان كردون، لە نێو چوون. بەڵام لە هەمان كاتی دا جێژنانێك هەن وەكو جێژنی نەورۆزێ كە هە زیندوو ماونەوەو تەنانەت ڕۆڵێكی گرینگیان لە سەر تێكۆشانی سیاسی و كۆمەڵایەتیش یەكجار زۆرە. بۆ وێنە جێژنی نەورۆزێ كە بە جێژنێكی یەكگرتوویی و سەربەستی ناسراوەو خاڵێكی گرینگ بوە لە زۆربەی هەرە زۆری شۆڕشەكانی كوردی دا و هەر ێستاش لە وەڵاتانی داگیركەری كوردوستانی دا وەكو خاڵێكی ڕەشە بۆ خاوەن دەسڵاتانی ناوچەكەی. بەڵام هەر هەمان جێژنە لە ئووروپایی مانای ووشەی "كورد" یان "كوردوستان"ی بەخۆیەوە گرتوە بۆ نمونە لە وەڵاتی ئاڵمانێ كە گوتت نەورۆز دەڵێن " ئەتۆ كوردی".

جێژنی نەورۆزێ كو لە كۆتایی تارەی و تازەبونەوەی ساڵێ دا دەستپێدەكات و دەگەڕێتەوە سەر هەزاران ساڵ لەمەوەپێش كە كوردەكان دوژمنانی خۆیانیان سەركوت كردن  و ئەو سەكەوتنە هاوكات بو لەگەڵ تازە بونەوەی ساڵێ و بەو چەشنەی بو بە جێژنێكی هەرە گرینگی نەتەوەی كوردی. پێش نەورۆزێ و لە جێژنی تارەی دا ڕۆژی چوارشەمبەی – كو دەبێتە ئاخرین چوارشەمبەی ساڵێ – ناسراوە بە چوارشەمبە سووری كە ڕۆژی ڕێزگرتنێ لە ئاگریە. ڕۆژێكی تایبەتی دیكە لەو جێژنەی دا سێزدەهومین ڕۆژی ساڵی نوێیە كە پێی دەگوترێت "سێزدەبەدەر" كە خەڵكی كورد بۆ جێژن گرتنێ دەچنە نێو سرووشتی. شایانی باسە گەلانێكی دیش وەكو فارسەكان بە پێڕەوی لە كوردەكان ئەو جێژنەی دەگرن.