coverstory in maandblad Vandaar, september 2000
Turkije: een jaar na de aardbeving
Een jaar geleden werd het noordwesten van Turkije opgeschrikt door een zware aardbeving. Het officiële dodental was 18 duizend, maar volgens velen is het werkelijke aantal slachtoffers veel hoger. De overlevenden proberen de draad van het bestaan weer op te pakken. ‘We praten er veel over, dat doet pijn, maar het moet: we moeten verder.’ Een reportage.
Door Johannes Odé
In Gölcük, 100 kilometer ten zuidoosten van Istanbul, rijden we tussen alleenstaande woonblokken over velden gedumpt puin van honderden verwoeste gebouwen. Verlaten op de kale vlakte herinnert alleen het reuzenrad nog aan het Lunapark waar een jaar geleden duizenden mensen zich vermaakten. In een gondeltje van het reuzerad laat Mehmet, een man van 63 jaar, zich zacht in de wind heen en weer bewegen. Mehmet heeft de aardbeving meegemaakt. Met zachte stem beschrijft hij het apocalyptisch schouwspel wat hij die bewuste nacht zag vanuit zijn raam op de derde verdieping: ‘Complete gebouwen verdwenen in zee, overal braken branden uit. De industrie aan de overkant was gehuld in lichte gloed. We hebben doodsangsten uitgestaan. Ik voelde alsof ik deinde als een schip op zware zee. Ik dacht maar aan één ding: weg, het huis uit.'
Bouwvoorschriften
Het zwaar getroffen ligt rondom de baai ten oosten van Istanbul. Hoewel aardbevingsgevoelig werd in de jaren vijftig besloten de regio te ontwikkelen vanwege de gunstige ligging bij Istanbul. Een stroom van werkzoekenden trok naar het gebied. In snel tempo werden woonwijken uit de grond gestampt. Met de bouwvoorschriften werd op grote schaal de hand gelicht. Toen de grond schaars werd, begon men in de hoogte uit te breiden. Op huizen van twee verdieping werden nog eens vier tot zes verdiepingen gebouwd. Juist de bewoners van deze huizen zijn op grote schaal slachtoffer geworden van de aardbeving.
Overal zijn de gevolgen van de aardbevingen nog zeer zichtbaar en voelbaar voor de bevolking. Als wij verder rijden langs de kust komen wij langs lege karkassen van woonblokken die wachten op de sloop. Of worden ze alsnog gerepareerd? Het is de vraag wie er nog in wonen wil. De angst voor nieuwe aardbevingen zit er goed in. Veel bewoners hebben noodwoningen in de buurt van hun flat gebouwd. De meeste mensen gaan er nog steeds 's nachts slapen. Bewoners van beschadigde en afgebroken huizen wonen in de tentenkampen en prefab nederzettingen die hulporganisaties en de Turkse overheid in de regio hebben gebouwd. Er wonen ruim 200.000 mensen in dit soort nederzettingen.
Grafsteen
Adapazari, een stad een uur rijden ten oosten van Gölcük, is dubbel getroffen door aardbeving. Begin november, twee-en-een-halve een maand na de eerste aardbeving, sommeerde de overheid de bewoners hun tenten op te ruimen en terug te keren naar hun huizen. Nog geen week later trof een tweede zware aardbeving het gebied. Beschadigde huizen storten alsnog in en veel mensen raakten bedolven onder het puin.
Ertan Aydin, onderwijzer en vrijwilliger van een net opgezette bewonersorganisatie in deze stad, neemt ons mee naar het kantoor. Op de achterbank van zijn auto ligt een witmarmeren grafsteen met de data 1993 en 17 - 8 - 1999. ‘Dat is de grafsteen van mijn zoon,’ legt Ertan uit. ‘Ik ben mijn vrouw en twee kinderen tijdens de aardbeving verloren.’ Hij heeft nu pas geld om mooie grafstenen voor hen te kopen. We rijden door de straten die stoffig zijn van het opwaaiend puin van huizen die afgebroken worden.
Het kantoortje is gevestigd op de tweede verdieping van een onafgewerkt huis.
‘Behalve de onuitsprekelijke pijn van het verlies van je familie, je vrienden en je huis, zijn er ook talloze praktische problemen waar je mee te maken krijgt’, zegt Ertan. ‘Hoe krijg je schadevergoeding voor verloren bezit, hoe krijg je nieuwe huisvesting, hoe krijg je weer werk? Velen voelen zich machteloos. Daarom hebben we hier met bewoners een Vereniging voor slachtoffers opgericht, waar iedereen gratis advies en hulp kan krijgen. We stimuleren mensen om voor zichzelf en elkaar op te komen.’ Een dergelijk initiatief is geheel nieuw in Turkije, waar de zaken veelal van bovenaf worden geregeld.
Rechtsbijstand
Een van de mensen van de organisatie die belangeloos zijn diensten aanbiedt is Sebathattin Yilmaz. In het dagelijks leven is hij advocaat, maar hij is iedere dag paar uur aanwezig op het kantoor. Hij geeft rechtsbijstand aan bewoners. ‘Er komen hier mensen die alles verloren hebben. Ze willen schadeclaims bij de overheid indienen, maar staan vaak machteloos. Ze zijn hun papieren kwijt of hebben geen geld om een advocaat te betalen. Ik vind het mijn morele plicht ze te helpen. Ik wijs ze op hun rechten en bemiddel bij proefprocessen om te bereiken dat mensen hun recht kunnen halen.’
‘s Middags neemt Ertan ons mee naar een nieuwe school in de prefab nederzetting aan de rand van de stad. ‘Kinderen hebben ernstig te lijden gehad van de aardbeving,’ vertelt hij. ‘Toen we weer met school begonnen bleven sommige schoolbanken leeg. Dat was erg moeilijk voor ze. Maar ook het verlies van hun huis en spullen die hen dierbaar waren heeft ze sterk aangegrepen. Veel kinderen hebben problemen om zich te concentreren. Als onderwijzers hebben we niet geleerd om met dit soort problemen om te gaan. Gelukkig hebben we steun gekregen van specialisten op het gebied van traumaverwerking. Zij leerden ons om activiteiten te ondernemen waarin kinderen hun emoties kunnen uiten, zoals tekenen, rollenspelen, muziek en drama. Dat was nieuw voor ons. Maar het helpt. Het beste om verlies te verwerken is om er met elkaar over te praten. Dat doet pijn, maar alleen dan kan je verder. En dat moet. Kinderen moeten ook weer plezier hebben in hun leven en werken aan hun toekomst.’
De veertienjarige Burcu Duran woont in een van de tientallen tijdelijke nederzettingen. Ook zij probeert de draad van het bestaan weer op te pakken.’Door de aardbeving heb ik een half jaar school gemist. Ons huis was erg beschadigd. Na een paar maanden in een tent konden we dit prefab huis krijgen. Het is wel wennen: We leven nu met z'n vijven in een kamer. Thuis hadden m'n zus en ik een eigen kamer. Mijn vader heeft zijn werk in het ziekenhuis behouden. We willen sparen voor een echt huis. Maar dat zal wel lang duren. ’
Houten opstapje
Ook in de stad Izmit, de grootste stad aan de baai, staan nog veel tentenkampen en prefabwoningen. Eén tentenkamp is vlak na de aardbeving door de Amerikanen aangelegd. De bewoners hebben een moeilijk tijd achter de rug. ‘Het was hier een modderpoel deze winter en het ontbrak ons aan van alles’ vertelt een bewoner die ons zijn tent laat zien. ‘Maar toen President Clinton hier dit voorjaar op bezoek kwam werd alles bestraat en werden overal kranen en wc's aangelegd.’ Van onder de tafel haalt hij een houten opstapje tevoorschijn. ‘Kijk,’ zegt hij triomfantelijk. ‘Hierop heeft Clinton gestaan.’
De ruime tent is geheel ingericht met eettafel, koelkast, TV, sofa's en een mooi veelkleurig tapijt. ‘In de winter was het hier nauwelijks warm te stoken met gaskachels, maar nu is het er nauwelijks uit te houden van de hitte. Maar verder is het wel te doen. We krijgen tenminste iedere dag brood en maandelijks rantsoenen rijst, suiker en olie. Elektriciteit en gas zijn gratis en als tentbewoner krijgen we een subsidie van 100 miljoen Turkse lira (380 gulden) Als we naar een prefab huis moeten verhuizen, raken we deze voordelen kwijt.’
Aan de rand van het terrein staat een lichtgeel gebouw van het kinderdagverblijf dat een paar maanden geleden is gebouwd met geld uit Nederland. Binnen begeleidt Hasibe en haar collega kinderen van 3 tot 6 jaar. ‘In het begin waren de vrouwen van het tentenkamp aarzelend om hun kind hier te brengen. Ze zijn het niet gewend kinderen van deze leeftijd naar ‘school’ te brengen. In Turkije gaan de meeste kinderen pas vanaf zeven jaar naar school. Op die leeftijd moeten ze naar de basisschool. Gelukkig is de houding van de moeders geheel veranderd en doen ze zelfs mee met verschillende spelletjes. Door de aardbeving en de vele naschokken zijn kinderen vaak angstig. Hier doen we spelletjes om ze te helpen over hun angsten heen te komen.
Nog geen half uur lopen van het tentenkamp is het grote uitgaanspark van Izmit waar jongeren en families zich vermaken op de terrassen, de cafés met live muziek en de attracties van het Lunapark. Ook hier staat een reuzenrad. Deze draait echter.