BRECIL KEMPIS | Report Card

BRECIL KEMPIS

Report Card

THE AUTHOR HOLDS THE COPYRIGHT TO THIS STORY. THIS IS POSTED WITH PERMISSION FROM THE AUTHOR.

THIS IS PART OF THE LITERATURA READING SERIES | CLICK HERE TO GO BACK TO LITERATURA

TO READ THE ENGLISH TRANSLATION BY TIMOTHY MONTES, CLICK HERE

Alas diyes y medya na sa udto apan ania pa ko diri sa gawas sa Third year Sampaguita nga classroom. Pasabot ani, naa pako sa tunga-tunga sa pagkataas nga linya. Layo-layo pa baya ang opisina sa principal kay sugod diri sa akong gitindugan mulabay pa gu og lima ka anayon og mga bintana nga classrooms, conference hall nga gihimong puy-anan sa nga kambing ug waiting shed nga puno og tae sa iro usa makaabot sa building kun asa ang second floor niini nahimutang and principal’s office. Sa akong pag-obserba, and building ra gyud kung asa nabutang ag principal’s office kay mao ray nindot tan-awon. Dili man gud guba ang mga bintana, hinimo gani pa sa bildo ang mga bintana niini, ang pintal sa dingding kay bag-o lang gihspon tan-awon dili pareha sa tanan rooms diri sa eskwelahan nga guba-guba na ug ang uban gani kay nangawagtang na ang mga bintanam nagahinay-hinay pa og katang-tang ang mga pintal. Taas gyud kaayo ang linya. Gatubod na ang akong singot. Ang akong sinina nga gisuot kay naglakra na ang singot sa likod.

Milingi ko sa luyo nako. Nakita nako ang mga singotong nawong sa mga ubang estudyante nga hastang suku-a. Gatagbo ang mga kilay ug ang simod kay pirting taasa ug ga kibot-kibot. Siguro sa kainit o sa kadugay ngano na sila mga suko og nawong. Taman pa sa Audio-Visual room ang linya. Gikan diri sa akong gitindugan, mulabay pa og duha ka gubaon gihapon og mga bintana nga classrooms, tulo ka room nga gihimong faculty office, stage nga kalangkaton and mga anyong dingding, library nga ang sulod kay mga gamit pang CAT (panahon pa ni Marcos na mga libro) ug duha ka dagkong punuan sa mangga ayha makaabot sa audio-visual room nga ang sulod kay usa lang intawon ka tayaon nga karaoke.

“Allah, salamat! Nahumana na jud siya!” nadungog nako busa mitan-aw ko sa akong atubangan. Nakita nako na panaog na sa hagdanan ang estudyante gikan sa opisina sa among principal. Kung wala ko masayop, anak siya sa midagan pagka vice-mayor sa among lungsod. Sa iyang tuo nga kamot kay ag report card, ang rason busa kami nga mga estudyante kay nag-antos sa pagbulad sa kainit sa adlaw. Kinahanglan sa maestra namo kuhaon among report card apan sa among principal na lang daw kay aduna daw isulti nga importante ang among principal. Kay principal man, wala mi mabuhat kundili mosunod sa iyahang ginasugo. Nakita nako nga gatagbo ang kilay sa estudyante ug ang medyo namula nga mga mata dire-diretso ang tinan-awan. Murag gikan siyag hilak.

“Noraisah, unsay gisulti ni Maam?” pangutana nako sa babaye sa akong atubangan sa paglabay na ni Noraisah sa among kiliran, apan mura siya og wala nakita ug nadungog ni Noraisah. Diretso lang kini sa paglakaw.

“Unsa kahay nahitabo?” pangutana sa akoa sa estudyante sa akong atubangan. Apan wala koy matubag. Unsa may labot nako sa iyaha, ang naa sa akong huna-huna.

Gilibot nako akong panan-aw sa eskwelahan. Una nakong nakita ang school canteen kay kilid man siya sa building kung asa nahimutang ang principal’s office. Guba na ang portahan niini ug ang mga kahoy nga bintana kay napuno na og anay. Nakahimumdum ko nga kung klase na namo sa Home Economics pagawason mi sa amoang maestra para manglimpyo sa canteen. Malingaw pod mi nga mga estudyante kay dili man mi magklase. Atbang sa school canteen kay ang basketball court. Mao ra gyud tong basketball court nga walay ring. Ang board pod kay gabok na. Nabuslot na gani ang tunga. Likod sa basketball court kay ang tennis court. Mao ra pod ni nga tennis court nga walay net ug napuno og labong nga cogon ug uban pang sagbot ang nakapalibot niini.

“Hoy, isbog na. Hapit na ka o,” tuklod sa akoa sa estudyante sa akong likod. Wala ko kabantay nga duha na lang ka tawo ang naa sa akong atubangan.

“Unya manuklod diay ka?” tubag nako sa iyaha. Kalami gyud abison ang iyang murag planggana kalapad nga nawong.

Alas onse y medya na sa akong relo. Usa ka oras na diay ko og sige og hulat. Ang init sa adlaw sakit na kkayo sa panit. Gikapoy ko og tindog, ni-puk-ong ko kadyot para magpahuway ug para pod dili kaayo mainitan. Gihimo nakong tabil ang estudyante sa akong atubangan. Nakita nako nga paggawas na sa opisina sa principal ang usa ka estudyante. Sama sa ekspresyon sa nawong ni Noraisah kaganiha, ang nawong sa lalaki nga estudyante mug-ot pod. Murag way nakita nga tawo.

“Ni…ngano kaha na ing-ana ilang mga nawong. Tanan na jud nugawas sa office sa principal kay mga suko og nawong.” Sulti sa akoa sa estudyante nga naa sa akong unahan. Dako iyang ginhawa ug sige niyag kumot iyahang duha ka kamot.

“Tinuod ka?”pangutana nako sa iyaha dala tindog. Mitando siya nga sige gihapon og kumot sa iyang duha ka kamot. Gikulba-an na hinuon ko. Misugod na og ugnaw akong mga kamot ug gabasa na pod kini. Misugod na og rigodon ang akong kasing-kasing. Unsa man gyuy ginasulti o ginpabuhat sa among principal ngano ang mga estudyante kung mogawas sa iyang opisina mga suko man ug mura nagikan og hilak.

“Hoy, ikaw na. Tanga-tanga na!” tuklod na pod sa akoa sa estudyante sa akong likod. Nahuman naman diay og kuha og erport card ang estudyante sa akong unahan.

“Magbuot diay ka? Isa na lang gyud kay makatilaw gyud ka sa akoa!” Milakaw dayon ko.

Sa akong pagsaka ngadto sa second floor sa building kay adtoa man nahimutang ang opisina sa among principal, nagtagbo mi sa estudyante sa akong atubangan. Gamug-ot pod ang iyang nawong.

“Unsa diay gisulti ni maam?” nangutana ko. Wala siya mitubag, diretso sa iyang paglakaw. Midoble ang kakulba nga akong gibati pero padayon gihapon ko. Pag-abot nako mismong portahan, nanuktok ko dayon akong gi-abrehan. Migakos kanako ang katugnaw sa kwarto nga gagikan sa aircon. Misulod ko, misamot ang akong kakulba kay sa akong pagtunob sa carpet, mura kog malunod sa kahumok niini.

“Hubu-a imong sapatos, hugaw ka na. Bag-o lang na gipalit ang carpet,” pasimple lang sa poagbadlong sa tambok nga tigulang nga naglingkod sa mmay kilid. Amo diay siyang principal. Wala koy nabuhat kundi hubu-on na lang ang akong sapatos. Nahadlok man gud ko sa iyang gasinaw nga nawong ug sa iyang mga dako nga mga mata nga misamot sa pagdako sa iyang pagadlong kanako. Paghuman nako og hubo sa akong sapatos, milingkod sa kutson nga bangko sa iyahang atubangan.

“Maam, pwede na kuhaon akong card kay--”

“Ingna imong papa na kinahanglan iboto niya akong bana pagka vice mayor karong eleksiyon.” Ingon siya dala tudlo sa iyahang tudlo sa akong nawong.

“Madam, mularga ko karong hapon para mag-CBP sa MSU-Marawi. Kuhaon unta nako akong card.” Sulti nako. Akong mata sa lamisa niya. Nakita nako nga sa kilid sa iyang lamisa kay adunay Qur’an (1).

“Wala koy Bible diri para pasumpaon ka na botohan sa imong amahan akong bana.” Iyang mata mibudlat pag-usab. “Paanhi-a na lang imong amahan dinhi karong hapon para mag-storya ming duha. Ingna sa nagsunod sa imoha na ugma na pod ko magpadayon kay gikapoy na ko.”

“Yes, madam. Ah, akong card diay madam.”

“Alas dos y medya kinahanglan naa na diri imong papa.” Mando niya dungan walhig sa iyang kamot Mura intawon kog langaw nga gibugaw.

“Madam, last na gud ang enrolment sa CBP uya. Unsaon nako pag CBP?” reklamo nako. Apan mura ra ko og boang sa iyang atubangan kay wala ko niya ginapaminaw. Naa siyay kaistorya sa iyang 7250 nga cellphone. Migawas na lang ko sa iyang opisina. Nasabtan na nako nganong murag dili ka kita og tawo ang mga estudyante paggawas nila sa iyang opisina. Sama na pod ko nila karon. Nagdiretso ko sa among classroom para kuhaon ang mga projects. Didto naabtan nako akong adviser nga nanghipos sa iyang mga gamit. Gihinay-hinay niya kini og putos sa iyang dala nga bag.

“Wala gihatag imong card?” pangutana sa akong adviser, mga libro sa iyang kamot.

“Wala Maam.”

“Wala koy mabuhat bahin niana. Maestra lang ko diri.” Miingon siya dungan butang sa libro sulod sa bag.

“Maam, nganong mamugos man siya nga botohan iyang bana? Naa naman silay kwarta pamalit og boto” pangutana nako. Gisulod nako sa cellophane ang akong mga projects.

“Kabalo naman siguro ka na gikulangan og tid dos mil among mga sweldo para idungag sa pondo sa candidacy sa iyang bana. Dili mi makasupak kay mawad-an mi og trabaho. Kamo pod gipasumpa para sigurado jud nga modaog iyang bana.” Miingon akong maestra dayon nanghupaw.

“Dili nako makuha akong cad taman dili muadto akong papa.” Ingon nako. Nahuman na nako og impake akong mga projects. Naay bag-ongnaabot nako nga klasmeyt, gatagbo pod ang kilay. Nakita nako nga ang akong maestra nga naglingo-lingo ug nanghupaw pag-usab sa iyang pagtan-aw kanamo.

“Ya Allah. Sobra na kaayo siya.” Yaw-yaw sa akong klasmeyt. Iyang duha ka kamot gitabon sa iyang nawong.

“Pareha ra tang tanan Joharie.” Sulti nako dala tapik sa iyang abaga.

“Maam, Joharie, muuna nako. Muadto sa ko sa akong papa.” Dala nako akong mga gamit, migawas ko sa among eskwelahan. Misakay ko og motor padulong sa tailoring sa akong papa.

Ang tailoring sa akong papa kay adunay upat ka makina ug duha lang ka sastriľ ikatulo siya. Akong papa ang master cutter ug ang tag-iya sa tailoring. Sa pagsulod nako didto, adunay pipila nga mga kustomer nga nagstorya-storya ug aduna pod naminaw og drama sa radyo.

“Papa, maayong hapon” akong pangayo og tahod. Gikuha nako iyang kamot ug nag-amin.

“Kaloy-an ka sa Ginoo.” Tubag sa akong papa.

“O, kumusta ang imong pag-adto sa inyong eskwelahan? Nakuha na nimo imong report card?” pangutana sa akong papa. Iyang giundangan iyang pagtabas sa tela ug mikuha siya og lingkuranan para palingkuron ko.

“Pa, wala gihatag sa principal akong card.” Mitug-an ko og ang akong simod mibudlot na sa kasuko.

“Ngano daw? Naa pa ba wala nabayaran? Unsa pay kulang?”

“Wala naman koy kulang. Ingon niya muadto daw ka sa eskwelahan unya alas dos y medya.” Akong giistorya. Sultian pa unta nako siya sa uban pang gisulti saa principal kanako pero nahunong ko kay namatikdan nako na napalong ang radyo ug nanghilom ang mga nagstorya nga mga kustomer. Wala gyud koy madungog maskin gamay nga saba. Paglingi nako naa diay ang mayor sa among lungsod. Adunay dala nga usa ka sulopin nga puno og mga pantalon. Sigurado ko, mga iparepair niya sa akong papa. Gitutukan nako siya. Sa tuo nga parte sa iyang hawak kay nakaipit ang 45mm nga pusil ug ang iyang hawak kay napalibutan og bala. Nagpantalon og maong si mayor, Guess pa ang brand. Ug ang iyang polo kay Calvin Klein, naay nakaipit nga sigarilyo sa bulsa niini. Milakaw siya padulong sa pwesto namo sa akong papa.

“Psst…ipa-repair nako ni.” Mando sa mayor sa akong papa. Iyang gipatong ang sulopin nga puno og pantalon sa lamisa. “Kuhaon na dayon ugma sa buntag. Ipakuha nako na sa akong pag-umangkon.”

“Uway (2) mayor. Walay problema.” Nataranta nga tubag sa akong papa.

“Pa, kadaghan ana, kaya nimo na humanon karong hapon? Sobraan naman--” gibangil sa akong papa iyang kamot sa akong baba.

“Ugma sa buntag ha?” mimando na pod siya. Ayha siya milakaw, isog kaayo iyahang mata sa iyang pagtutok kanako.

Gisundan nako siya og tan-aw. Nakita nako siya nga misakay sa sakyanan nga pula ug sa akong pag-obserba Intercooler ang ngalan. Niaging bulan dili man ka na iyang ginagamit nga sakyanan. Crosswind man to, nganong karon lahi na pod? Daghan na kaayo na siya sakyanan. Katong miaging tuig lang nakita nako nga tamaraw FX iyang ginagamit.

“Roselle, ayaw na kato usaba ha?” matod pa sa akong amahan. Namatikdan nako nga mi-andar na sab ang radyo ug nagsugug-sugod na sab nako kadungog ang mga tingog sa mga kustomer.

“Unya alas dos y medya ingon sa among principal. Dili niya ihatag akog card kung dili ka muadto.” Pinabundak nako pagkasulti sa akong papa. “Muoli nako, pa. Gigutom nako.” Akong pananghid.

“Sige. Pamasahe nimo o. Pag-ayo-ayo,” gituulan ko niya og beynte pesos. Akong gikuha ang kwarta ug diretso gawas sa tailoring. Sa wala pa ko migawas nakita nako nga naglingo-lingo ang ulo sa akong amahan.

Wala dayon ko makasakay og motor kay puro kini puno. Nagbaktas-baktas na lang ko gamay padulong sa bakeshop. Mupalit na lang ko og pan kay medyo gigutom pod ko. Sa akong pagbaktas, naagian nako ang dagkong pondok sa basura sa kilid pa gyud sa karsada ug mga barado ug baho nga kanal. Daghan ko nakita nga maskin mgs tao nga nagsakay man sa motor o nagbaktas pod, nagapanampong sa ilong mga ilong kon mulabay sila sa mga basura nga katambak sa dalan. Gatubig ang basura. Daghan kaayo mga langaw nga galupad-lupad sa ibabaw niiini. Sa mga kanal kay mga botelya, karaan nga mga plastic, ulod, wati-wati, lamok ug uban pa. Gasagol kining tanan sa itom ug pondo nga tubig sa kanal.

Naglakaw gihapon ko. Nakaagi ko og mga bag-ong tindog nga monumento sa mga Fraternity og Sorority. Sama na lang sa Alpha Sigma Phi, Alpha Gamma Rho ug uban pa. Hangtod sa miabot ko sa bakeshop. Pasulod nako sa bakeshop ug sa dihang nakita nako ang usa ka karatula nga nakapilit sa dingding niini. “Mabuhay 110th Araw ng Randaya” nakasulat sa poster. Milingi ko sa akong paliot dayon naglingo-lingo.

Nisulod ko sa bakeshop ug nagpalit og chicken bread. Wala dayon ko migawas. Katunga sa bread na ang akong nakaon sa dihang nakadungog ko og boto. Wala lang nako gipanumbaling kay naanad na gud ko nga sige lang naay boto. Sunud-sunod na pod ang boto. Ang mga tao sa sulod murag wala lang poy nadungog. Padayon lang sila sa pagpalit ug ang uban padayon sa pagkaon. Pagkahuman nako og kaon, migawas ko. Nahibal-an nako base sa mga storya sa mga tawo sa gawas sa bakeshop nga naay patay. Wala nako nakuratan o natingala kay gikan pa sa una, boto na ang kinaon namong mga tdili makumpleto ang adlaw kung walay boto.

Mipara ko og motor ug nakasakay ra jud ko. Puno ang motor ug saba kay nagstorya ang mga pasahero kaahin sa nahitabong patay.

“Christian ang namatay.A” Balita sa driver.

“Tinuod ka bapa?” pangutana nako. “Ai man gud nako dili Christian ang namatay kay abi gyud nako kay tungod sa rido (3).”

“Nagtinda lang daw sa mercado dayon gipangayuan og kwarta pero wala man muhatag di gipusil.” Misabat ang pasahero sa unahan.

Nihilom na lang ko pero padayon ko sa pagpaminaw. Nadunggan nako nga paryente daw sa ang among mayor ang gapatay sa tindero. Dayon mikalit lang og kapadulong sa eleksiyon ilang storya.

“Si mayor ug ang iyang vice kay manghatag og campaign fund unya mga alas siyete sa gabii.” Misulti ang driver.

Akong nahuna-hunaan nga ang among principal kay ig-agaw sa among mayor ug ang iyang bana kay ang vice sa among mayor. Pila na pod kaha ang kabayaran sa boto sa mga tawo sa among lungsod.

“Nadungog nako nga 1,500.00 daw kada tao” padayon og sulti sa driver.

“Bapa, diri lang. Dira ang bayad o. Salamat.” Minaog dayon ko sa motor. Midiretso ko sa among balay. Naabtan nako nga nagluto akong mama. Miamin ko sa iyaha.

“Kaloy-an ka sa Ginoo. ‘nak, wala lagi kay dala nga card? Di ba miadto man ka sa eskwelahan para kuhaon imong card? Niadto baya diri si Jalilah kaganiha. Magdungan ra daw mo og larga unya ala una.” Ingon akong mama. Nagaukay na siya sa sabaw sa manok nga iyang gitola.

“Wala gihatag sa among principal.” Mitubag ko. Gibutang nako akong dala nga mga projects sa usa sa mga angko sa among kusina. Akong go-storya sa iya ang tanan nga gisulti sa principal sa ako.

“Unya, makaapas pa ba ka ana sa enrolment sa CBP?”

“Alas singko man mahuman ang enrolment ‘ma. Usa ra man ka-oras ang biyahe padulong sa Marawi gikan diri. Pwede pa man siguro.” Akong tubag. Gahinay-hinay nako og trapo sa among lamisa.

Igo-igo lang gyud nahuman og luto akong mama, niabot akong papa gikan sa trabaho. Naghukad dayon akong mama og pagkaon.

“Mangaon na. Dali namo diri.” Tawag sa akong mama sa akong mga igsoon ug sa akong papa. Diretso dayon og kaon ang akong papa ug pagkahuman mibalik dayon sa tailoring kay gaapas siya nga humanon ang pantalon nga gipa-repair ni mayor.

“Muadto nako. Andama na imong mga gamit nak para sa imong biyahe unya.” Ingon sa akong papa. Dali-dali nga paggawas sa akong amahan.

Nabilin mi sa kan-anan sa akong mama ug duha ka igsoon. Akong mga igsoon kay grabe ang singot sa ilong sa sige og hinigop sa sabaw. Pagkahuman nako og kaon, misaka ko sa akong kwarto para I-check ang akong gamit. Nagpahuway kadyot ug pagkataud-taod naligo na sa tangke.

“Pagka alas tres niabot akong papa dala akong card.

“nak, dira ang imong card. Pagnaog na diira kay naa na ang sakyanan sa ubos, nagkuha nako daan para dili naka malangan.” Sulti sa akong papa. Daghan singot sa iyang kunot na nga agtang.

“Gipasumpa ka sa among principal pa na iboto iyang bana Papa noh?” pangutana nako sa iyaha.

“Anak, mas importante ang imong kaugmaon kaysa akong prinsipyo.” Tubag niya. Iyang gikuha akong ag sa akong kamot.

“Roselle, tara na. Basi masirad-an ka sa enrolment karon. Mobalik pa ko sa tailoring kay daghan pa ko humanon.” Gihatod ko sa akong papa sa sakyanan.

“Bye ‘ma, bye ‘pa.” Pananghid nako sa akong ginikanan mha naa sa among koral nagtan-aw sa akong paglarga.

Sa sakyanan, naga-ampo ko nga unta mahuman sa akong papa ang gipa-repair sa mayor. Bahalag dili na pod bayaran sa among mayor iyang gipa-repair basta dili lang siya malaparuhan niini kay tungod wala niya mahuman ang iyahang gipabuhat.

“Roselle…Roselle…bangon…” pukaw sa akoa sa akong kauban. Bugnaw ug gakuroig ang iyang kamot.

“naunsa ka? Ngano?” iyag gitudlo gamit ang iyang simod ang gawas. Pagtan-aw nako, nakita nako ang mga naka-bonnet na mga armado ug adunay mga pusil nga mga lalaki. Gipahunong nila ang among sakyanan ug hinay-hinay miduol sila sa among sakyanan ug gipanaog ming tanan nga pasahero pati na ang driver.

Siyam mi kabuok nga pasahero sa sakyanan, ika pulo ang driver. Gatindog mi sa daplin sa karsada, adunay upat ka armado nga gatutok sa ilang pusil dinhi kanamo. Ang tulo ka armado kay nag-check sa among gamit sa sakyanan.

“Pagdali dira ba!” siyagit sa usa ka armado nga gatutok og pusil kanamo sa iyang kauban nga nanghalungkat sa among mga gamit sa sakyanan. Iyang tingog kay pamilyar kaayo sa akoa.

“Roselle, kaila ko ana sa iyaha. Iyang tingog murag… murag kay Abdul nga ata-bata ni mayor.” Hung-hong sa ako sa akong kauban.

“Tama kay ang tatak nga Rocky ang timailhan sa mga sakop ni mayor.”

“Boss, nakuha na namo tanan ang mga mahalon nga gamit.” Syagit sa usa ka armado nga aduna poy sticker nga Rocky ang pusil.

“Kamo, igawas tanan ninyo kwarta dira ug mga alahas. Dali!” mando sa mga armado sa among atubangan. Ang boca sa pusil nakatutok sa amo. Tanan mi mikuot sa among mga bulsa. Nangtang-tang na og alahas ang ubang pasahero.

“Dira.” Gitunol nako ang 200.00 sa armado dala sa taas sa kilay ug pangyam-id.

“200.00 lang? Igawas tanan!” nakatutok ang oca sa pusil s akong kilid. Mabatian nako ang kabugnaw sa puthaw sa akong kiliran.

“Dili ka kasa—“ naputol akong isulti kay naay usa ka pasahero nga misukol.

“Ya Allah! Ambi na akong pitaka! Hayop ka!” siyagit niya sa armado. “Pambayad na sa hospital sa akong anak nga naa karon sa Iligan!” Iyang gisumbag ang armado apan wala pa kadapat iyang komo s alwas niini, nakadungog na mi og sagunson nga boto. Sa iyang tiyan midapat ang mga bala. Mipisik ang iyang dugo sa nawong sa armado ug sa pitaka nga gigunitan sa armado. Mura siya og manok nga hapit na namatay, nagtinga-tinga ug nagkurog-kurog ug pagkataud-taod, nasaksihan namo ang pagkabugto sa iyahang ginhawa.

“Imong kwarta dali!” siyagit sa ako sa armado. Murag wala koy madungog, nakatutok ra ko sa duguan nga lawas sa pasahero nga misukol. Gikuot niya akong bulsa sa likod ug gikuha niya akong pitaka. Wala na nako siya gibadlong.

Pagkahuman nila og pagpanguha sa among mga gamit ug kwarta, mura sila og mga tagulilong nga kalit lang gilamon sa kabugangan. Nakatutok gihapon ko sa patay nga lawas sa lalaki. Naligo siya sa iyang dugo.

“Roselle dali na, magbaktas na lang daw ta kay gibuslutan man sa mga armado ang mga ligid sa atong sakyanan.” Guyod sa akoa sa akong kauban.

“Pagdali namo kay awa-aw baya diri nga lugar.” Nadungog nako nga igon sa driver. Nakita nako nga usa siya sa nag-alsa sa patay nga lawas sa pasahero. Nagsugod na sila og baktas.

Nagbaktas ming tanan pabalik sa Randaya, wala man gud maskin usa sa amo nga adunay mga paryente sa duol. Sa akong tan-aw, sobra na tulo ka kilometro ang among gibaktas. Gapuli-puli ang mga lalaki nga pasahero sa pag-alsa sa patay nga lawas. Halos maligo na ang ilang mga nawoong sa singot ug sa ilang mga bukton kay adunay mga gagmay nga lugas sa singot. And ilang mga sanina ang ginahimo nilang pantrapo sa ilang singot sa nawong. Hangtod sa nagsagol na sa ilahang mga sanina ang ilang mga singot ug ang dugo gikan sa lawas sa patay.

“Pas-pas mo kay hapon na, lisod na ma-gabhi-an ta diri.” Siyagit sa usa ka pasahero sa amo.

Gipaspasan namo ang among mga lakang. Bugnaw na ang singot nga gatubod sa akong lawas. Mabatian nako nga gasakit na ang akong batiis, gusto nako mupahuway pero naghinay-hinay na og salop ang adlaw. Sige gihapon mi og baktas. Hangtod adunay milabay nga truck de carga. Gipara kini sa among kauban ug gipasakay mi. copras ang karga sa sakyanan ug napugos ko na mulingkod sa ibabaw sa copras. Giagwanta nako ang kabaho niini.

Ngit-ngit na ang palibot pag-abot namo sa among lugar. Alas-otso na sa gabi-i. Nagub-an man gud ang among gisakyan sa dalan busa nadugay mi sa pag-abot. Midiretso dayon ko sa among balay. Naa pa lang ko sa karsada, madunggan na nako ang tingog sa makina sa akong papa.

“Pa, maayong gabi-i.” Pangayo nako og tahod.

“O, nganong mibalik man ka? Gabi-I naman.” Halos molugwa iyang mata sa pagkakita sa ako. Mitindog siya ug giundangan ang iyang pagpanahi sa pantalon nga sa akong tan-aw pantalon ni mayor.

Gipakita nako sa iya ang report card nga akong dala. “Gitulis mi. mao ra gyud ni ang wala gi-apil og kuha sa mga armado. Mga bata-bata ni mayor ang nagtulis sa amo ug gipatay pod nila ang usa nga pasahero” sumbong nako sa iyaha.

“Unsa? Asa dapit? Unsay oras?” pinabundak nga pangutana sa akong papa. Nakita nako nga midako ang bangag sa iyang ilong. Murag wala nakoy makita nga espasyo sa tunga sa iyang duha ka baga nga kilay kay hugot gyud ang pagkatagbo niini.

“Sa Bara-as. Mga alas kwatro naman to.” Hinay nako nga tubag pagtubag.

“Unya naa ba kay samad? Unsa gipasakitan ba ka nila?” Na nghinawak na gyud siya ug ang iyang tuo nga kamot kay iyang gilamukos sa iyang nawong. Gitang-tang niya iyang antipara.

“Wala man. Gikuha lang nila tanan akong gamit ug kwarta. Wala na lang gyud nila giapil og kuha akong report card. Mapuslan pa man nila ni ba. Pwede nila panason akong ngalan ug pwede na nila ni gamiton para mang-ambak sa college. Dili pa sila ana, diretso na sila sa college, wa pay makalas na kwarta sa pagpahimo og card.” Dire-diretso nako sa pag-storya.

“Salamat sa diyos wala ka nila gipasakitan” Mihinay lang og kalit iyang tingog ug ang buslot sa iyang ilong mibalik sa normal. Iyang kilay na strit na og balik. Nakita nako nga nanghupaw dayon siya.

“Misukol ang pasahero ngano siya gipatay, di ba Roselle?” pangutana sa akong papa. Mibalik dayon siya og lingkod ug nagsugod sa pagsikad sa makina.

Wala ko katingog. Murag salida nga kalit lang gi-rewind sa akog huna-huna ang nahitabi ganiha. nAkita nako ang dugo nga migawwas sa lawas sa gipusil nga pasahero, ang iyang pag-agulo, ang pagkabugto sa iyang ginhawa.

“Di ba Roselle?”

“Ha? A…oo pa.” Milingkod ko sa sofa.

“Hala, lakaw na sa kusina. Adunay pagkaon sa kaldero, pagkaon na didto. Gabi- na.”

“Pa, mahuman nimo na karon? Daghan pa mana kaayo imong tahiunon.” Mibalhin ko og lingkod sa iyanng atubangan ug mitan-aw sa iyang pagtahi. Ang wala na sa parte sa pantalon ang gitahi ni papa. Naglisod gyud siya kay maong man man gud ang tela, gahi kaayo. Kapila mabali ang dagom ug kapila pod nga sige siya og usab kay pirmi dili matunong. Sige lang siya og kasayop. Pero pagkadugayan, natarong ra gyud kini niya og dako nga dagom ug gipungan niy ang tela para dili na mohiwi og balik.

“Paningkamutan nako nga mahuman ni.” Sikad na pod siya og paspas. Ang singot nga gagikan sa iyang ulo, mihinay-hinay og kahulog sa iyang aping.

Padayon ko sa pagtutok sa iyang gitahi. Nasulod na pod sa akong huna-huna ang nahitabo ganiha. Gitan-aw na lang nako akong papa. Gitan-aw nako iyang pagsikad, paspas gyud kini kaayo. Ang tuyok sa ligid sa makina kay mura og tapiraw kapaspas. Determinado gyud akong papa nga humanon ang gipatahi ni mayor. Unsaon kaha siya ni mayor kundili niya mahuman og tahi ang mga pantalon? Misulod lang og kalit sa akong huna-huna ang nawong sa pasahero. Nakulba-an ko. Dili lang unta diyos ko.

“Roselle, naunsa ka? Nganong nangluspad man ka? Pagkaon didto kaw basi dala ra na sa kagutom.”

“A…wala man pa. A… Pa...a…a…ako na lang tangkas sa tanod para dili na kaayo ka kapuyan ug para madali pod ka og kahuman.”

Nagtutok ko sa iyaha samtang nakigsulti ko sa iyaha. Naa gihapon ang rigodon sa akong dughan.

Nahunong og tahi akong papa ug mitan-aw kanako. “Sigurado ka?”

Mitando ko. Nakita nako nga naglingo-lingo siya ug nag-ngisi sayon kanako.

“Pagkaon sa didto.” Iyang tubag dayon padayon sa pagtahi. Iyang pagsikad sa makina kay mipaspas kumpara kaganiha.

Mitalikod nako ug paadto sa kusina pero iya kung gitawag.

“Imong card gibyaan man nimo basi libangan na og iring unya na samot dili ka ka-eskwela ana.” Sulti sa akong papa dala tudlo sa report card nako.

Gitutukan nako ang card. Nakapatong kini sa puno og hiuklas nga bangko nga tupad sa akong gilingkuran ganiha. Mibalik sa akong huna-huna ang akong pag-antos sa paglinya, ang nawong sa among principal, ang nawong sa gipatay. Gitan-aw nako akong papa. Duro gyud diya sa pagsikad.

“Dira lang sa na pa. Mukaon sa ko para makatabang ko sa imo.” Miadto dayon ko sa kusina. Ayha ko mitalikod para muadto sa kusina, nakita nako nga nanghupaw pag-usab akong papa dala pahiyom. Ug murag naa siyay gisulti nga dili nako masabtan kay hinay kaayo. Nanghupaw siya og balik ug mipadayon sa pagtahi.

NOTES

1. Holy book of Islam
2. Maranao term for “yes”
3. Family feud