ความแตกต่างเหล่านี้ ทำให้คนติมอร์รวมกันไม่ติด ไม่มีความคิดที่จะเป็นผู้นำ เพราะเป็นผู้ตามมาตลอด ไม่มีความคิดแห่งความเสียสละเพื่อแผ่นดิน เพราะถูกกดขี่รีดนาทาเร้นมาตลอดห้วงประวัติศาสตร์ จึงไม่จำต้องเสียสละให้ใคร มีแต่คิดเพียงปกป้องตนเองและครอบครัวเท่านั้นพอ
ในขณะที่โปรตุเกส ก็ยึดหลัก "ปกครองคนโง่ ดีกว่าปกครองคนฉลาด" ชาวติมอร์จึงมีโอกาสในการศึกษาน้อยมาก การเกษตรกรรม ก็เป็นเกษตรกรรมที่ใช้ระบบดั้งเดิม ตั้งแต่สมัยโบราณ ระบบชลประทานก็เพิ่งได้รับการพัฒนา ในสมัยที่อินโดนีเซียเข้ามาครอบครอง เมื่อ 25 ปีที่ผ่านมานี่เอง
อินโดนีเซียทุ่มงบประมาณ ในการพัฒนาติมอร์เป็นจำนวนมหาศาล ตลอด 25 ปีที่ผ่านมา สร้างความอยู่ดีกินดีให้กับชาวติมอร์ แต่ในขณะเดียวกัน อินโดนีเซียก็เข่นฆ่าชาวติมอร์นับแสนคนเช่นกัน ชาวติมอร์คนนึงบอกผมว่า "อินโดนีเซีย ช่วยพัฒนาติมอร์มากมาย แต่อินโดนีเซียก็เข่นฆ่าคนติมอร์มากมายเช่นเดียวกัน"
สาเหตุเหล่านี้ทำให้ติมอร์ เป็นประเทศที่มีความแตกแยกในสังคมเป็นอย่างมาก ทั้งแนวความคิดทางการเมือง ทางสังคม มีเพียงอย่างเดียวที่สามารถหลอมรวมคนติมอร์ใหห้เป็นหนึ่งเดียวได้ คือ ศาสนาคริสต์ นิกายโรมันคาทอลิค ที่มีผู้นับถือกว่า 99 เปอร์เซนต์ทั่วประเทศ
จึงไม่น่าแปลกใจ ถ้าหากวันหนึ่งเราจะเห็นความแตกแยก เกิดขึ้นในติมอร์ และเห็นสงครามกลางเมืองเกิดขึ้นมาอีกครั้ง บทเรียนของติมอร์ น่าจะเป็นบทเรียนให้บางดินแดนที่ต้องการเอกราช หรือแยกตัวเพื่อปกครองตนเอง ได้ศึกษาว่า ยุคแห่งประเทศเกิดใหม่ ได้ผ่านพ้นไปแล้ว หากยังทุรังต่อสู้เพื่อแยกตัวออกไปจากประเทศแม่ สังคมจะเต็มไปด้วยความขัดแย้ง เข้าทำนอง เมื่อเอกราชได้มาด้วยเลือด เลือดก็นองแผ่นดิน เพื่อหล่อเลี้ยงเอกราชที่ได้มาอย่างไม่มีที่สิ้นสุด
หน้าหลัก บันทึกจากติมอร์ รู้จักกับผู้เขียน พันโท ศนิโรจน์ ธรรมยศ