Home > Articles > Article

منبع: www.e-resaneh.com - نويسنده: محمد مهدی بهداروند

نقش رسانه‏‌ها در تغيير تفكرات جوامع بشرى

يكى از موارد و محورهاى اصلى مطالعات جامعه‌شناسان وسايل ارتباط جمعى (رسانه‌‏هاى گروهى) بررسى آثار و كاركرد اين وسايل در دو سطح خرد و كلان مى‏باشد.
در مورد تاثير رسانه‌‏هاى گروهى بر زندگى فردى و اجتماعى انسان‏‌ها به طور عمده سه نظريه‏‌ى جامعه‌شناختى وجود دارد كه عبارتند از:

1. برخى بر اين باورند كه ميزان تاثيرگذارى رسانه بر زندگى انسان نامحدود است.

2. گروهى ديگر كاركرد رسانه‌‏هاى گروهى را بى‌تاثير مى‏دانند.

3. عده‌‏اى معتقدند كه تاثير رسانه‏‌هاى گروهى مشروط است و ميزان تاثيرگذارى آن را در محدوده‏‌ى شرايط محيطى ارزيابى مى‏كنند.

البته ديدگاه‌ى افراطى در برخورد با رسانه‏‌هاى گروهى مطرح بوده است كه از زمينه‏‌ى خاص فكرى و تجربه‏‌هاى اجتماعى ويژه منبعث مى‏شود. برخى بر اين باورند كه وسايل ارتباط جمعى داراى چنان قدرتى هستند كه مى‏توانند نسلى تازه را براى اولين بار در تاريخ انسان پديد آورند. نسلى كه با نسل‏‌هاى پيشين بسيار متفاوت است.
«لازار سفلد» در تبيين اين ديدگاه مى‏نويسد:
«بسيارى تحت‌تاثير همه‌جايى بودن وسايل ارتباط جمعى(1) و قدرت بالقوه‌‏ى آنان به سختى هراسان شده‌‏اند. در سمپوزيومى، يكى از شركت‌كنندگان نوشت: قدرت راديو را مى‏توان با قدرت بمب اتم مقايسه كرد».(2)
برخى ديگر بر اين عقيده‏‌اند كه وسايل ارتباط جمعى تاثير چندانى بر مخاطبين خود ندارد. به نظر اين دسته از انديشمندان «دوران سبع‏» وسايل ارتباطى و با آن دوران رواج عقايد تند و اسناد اثرات جادويى و خارق‌العاده به وسايل ارتباط جمعى پايان يافته است.(3)
برآيند نهايى و دورى از افراط‌گرايى اين است كه وسايل ارتباط جمعى و ابزار اجتماعى - فرهنگى به معناى عالى آ�ن است و از اين جهت اثرات چشمگيرى بر جاى مى‏گذارند، اما اين آثار نه آن چنان است كه هيچ محدويتى نشناسد، يا آن كه چنان ناچيز است كه هيچ اعتنايى را شايسته نباشد، بايد ديد حدود تاثير اين وسايل چيست و در چه شرايطى اين تاثيرات محدوديت مى‏يابند يا قوی‌‏شدنى هستند.؟
با تمام اين اقوال، آن چه بديهى به نظر مى‏رسد، آن است كه به دور از آثار مثبت و منفى آن بايد اذعان داشت كه پيدايش دگرگونى‏هاى اجتماعى و تغيير ارزش‌‏هاى اجتماعى از مواردى است كه در نتيجه‌‏ى كاركرد رسانه‌‏ها صورت تحقق به خود مى‏گيرند. از سوى ديگر اين وسايل در فرايند تهاجم فرهنگى و مقابله با آن، جنگ روانى، استعمار ملت‏‌ها در امر بازسازى و دستيابى به توسعه‌يافتگى، تحقق هدف‏‌هاى آموزشى به سرگرمى و غيره كاربرد مؤثرى دارند.
امروزه در عصر انفجار اطلاعات ديگر اين حقيقت‏ به خوبى اثبات شده است كه از نظر كاركردهاى آموزشى، رسانه‏‌ها سهم و نقش قابل‌ملاحظه‏‌اى در انتقال ميراث فرهنگى و فكرى بشرى در ميان ملل و انسان‏‌ها دارا هستند.
در واقع با ظهور وسايل ارتباط جمعى پيشرفته، فرايند آموزش از انحصار مدرسه و آموزش‏گاه‏‌ها خارج شده و جهان پهناور به عرصه‏‌ى آموزش تبديل گرديده است. در اين فرايند وسايل ارتباط جمعى، محدوديت‏‌هايى از قبيل مكان و زمان، محدوديت‏ سنى، محدوديت‏‌هاى اقليمى و... از ميان برداشته شده و در زمينه‏‌ى سياست و حكومت، همان گونه كه رسانه‏‌ها بر تصميمات سياست‌مداران و هيات حاكمه اثر مى‏گذارند، به منزله‏‌ى ابزارى در دست‏ حكومت‏‌ها داراى كاربرد و كارآمدى محورى هستند.
با مراعات و لحاظ كردن جنبه‏‌هاى مثبت و منفى كاركرد رسانه‏‌هاى گروهى، اين پديده مى‏تواند از يک سو سبب وحدت، همبستگى و وفاق ملى شود و از سوى ديگر حكومت‏‌ها مى‏توانند از اين پديده در ايجاد همگونى، جهت‌دهى افكار عمومى و هماهنگ‌سازى نظريات توده‏ى مردم و جامعه نسبت‏ به نظام سياسى و كاركردهاى آن استفاده كنند، به طورى كه در نظام‏‌هاى استكبارى، صدا و سيما و مطبوعات، ابزارى قوى و مؤثر براى بيعت گرفتن از مردم و جامعه مى‏باشند. تا آن جا كه از مطبوعات كه مهم‏ترين و بارزترين وسايل ارتباط جمعى است ‏به عنوان «ركن چهارم‏» ياد مى‏شود.
بنابراين در تقسيم سه‌گانه مى‏توان كارآمدى اين پديده‌‏ها را در موارد ذيل مشاهده كرد:

1. عامل انتقال ارزش‌ها و هنجارهاى فرهنگى؛
2. ساماندهى ارتباط خانواده و فرد با دنياى خارجى؛
3. تاثيرگذارى بر نهادهاى سياسى اجتماعى جامعه.

بر اين اساس حيات سياسى اجتماعى بشر امروز به شدت تحت تاثير رسانه‏‌هاى گروهى قرار دارد. با در نظر گرفتن اين واقعيت مسلم كه پيام‏‌هاى رسانه‌‏ها هرگز از جنبه‏‌هاى سازنده و مخرب خالى نبوده، ضرورى است‏ به مطالعه و بررسى پديده‏‌ى ارتباطات و آثار و كاركردهاى آن بيش از پيش پرداخته شود.
اهميت اين كار از آن جهت است كه رسانه‏‌هاى گروهى با كاركرد خود، و با استقاده از دو عنصر اطلاعات و پيام، به صورت امواج صوتى تصويرى و غيره با هم درنورديدن مرزها بر افكار و اذهان انسان‏‌ها اثر نهاده و به كنش‌‏ها و رفتارهاى فردى و اجتماعى آن‏ها جهت مى‏دهند. پيام‌‏هايى كه در قالب امواج صوتى، تصويرى و يا كتاب و يا مجله در جهان امروز انتشار مى‏يابد در برخى موارد سبب ظهور و شكل‏‌گيرى حوادث، رخدادها و رويدادهاى سياسى مهمى در واحدهاى سياسى و در عرصه‏‌ى كشورها و حتى جهانى مى‏گردند. به عنوان مثال توليد و نمايش يک فيلم سينمايى، يا يک مقاله و يا يک كتاب كه جنبه‏‌ى توهين به اعتقادات و باورهاى دينى يک آيين را دارد، در فاصله‏‌ى كوتاهى به يک پديده‏‌ى سياسى مهم تبديل مى‏گردد.

تنوع و گستردگى ارتباطات در عصر كنونى

از ويژگى‏هاى عصر حاضر، ماشينى‌شدن زندگى، افزايش جمعيت، تقسيم كار و مشاغل، تخصصى شدن فعاليت‏‌ها، بسط و گسترش حوزه‏‌هاى مشاغل و حرف، تنوع امكانات بهره‌ورى و... است.
در چنين دنيايى رسانه‏‌هاى گروهى و ارتباطات از نقش حياتى در زندگى بشر برخوردار بوده و در عين حال متنوع و گسترده مى‏باشند. برخى از شناخته‌شده‌‏ترين و شاخص‏‌ترين انواع ارتباطات عبارتند از: ارتباطات سازمانى (ادارى)، ارتباطات اقتصادى، ارتباطات مديريتى و بالاخره ارتباطات سياسى.
ارتباطات سازمانى در فعاليت‏‌هاى مؤسسات و سازمان‏‌ها بر قرار است؛ ارتباطات اقتصادى محدود به قلمرو فعاليت‏‌هاى اقتصادى است، ارتباطات مديريتى در شاخه‏‌هاى صنعتى، مديريت تجارى و مديريت آموزشى و مديريت ‏سياسى جريان دارد. ارتباطات سياسى نيز به حوزه‏‌ى مملكت‌دارى، ارتباط ميان حكومت، شهروندان و كشورها با يكديگر مربوط مى‏شود.
سازمان يونسكو وسايل ارتباط جمعى را به صورت ذيل طبقه‌بندى كرده است:

1. وسايل ارتباط رودررو؛
2. وسايل ارتباط محلى، منطقه‏‌اى و گروهى؛
3. وسايل ارتباط جمعى.

بررسى جايگاه رسانه‏‌هاى عمومى در قبل و بعد از انقلاب اسلامى

با نگاهى به رسانه‏‌هاى گروهى و انواع آن در دوران قبل و بعد از پيروزى انقلاب اسلامى مى‏توان كاركردهاى آن‏ها را در تغييرات جوامع بشرى به خوبى دريافت.

- كار كرد سينما

به عنوان مثال، ورود سينما به ايران از دوران حكومت پهلوى مصادف بود با پيروى و تقليد از حال و هواى فيلم‏‌هاى غربى و... . كسانى كه متولى اين حرفه بودند، نه حس مسؤوليت دينى داشتند و نه عرق ملى، بلكه بعضا نسبت‏ به اسلام نيز از خود ضديت نشان مى‏دادند. (4)
عملكرد مخرب و منفى سينما در اين برهه از تاريخ ايران موجب شد تا نوعى مخالفت اجتماعى نسبت‏ به اين پديده در جامعه‌‏ى ايران به وجود آيد و خانواده‌‏هاى مذهبى و اصيل، روحانيون آگاه و بيدار به مخالفت جدى با سينما برخيزند.
آلودگى سينما به ابتذال و فحشا و اشاعه‏‌ى فرهنگ غربى، علماى دين را بر آن داشت تا فتواى شرعى عليه سينما صادر كنند. شيخ فضل الله نورى آن را وسيله‏‌اى جهت تخدير و عامل نوظهور غرب براى رسوخ در اعتقادات ملت ايران دانست. (5)

- بررسى كاركرد مطبوعات

با نگاهى به مطبوعات قبل از انقلاب مى‏توان به اين نكته پى برد كه يكى از عناصر (لاينفک فيلم‏‌هاى سينما) صحنه‏‌هاى مبتذل و اشاعه‏‌ى مسايل ضداخلاقى بود و نويسندگان فيلم‌نامه از درک احساسات و نيازهاى واقعى جامعه‏‌ى ايران عاجز بودند.
اصل در راه‌اندازى اين پديده در عصر پهلوى در حقيقت آن بود كه كوشش مى‏شد تا افكار عمومى را از مسايل اساسى مملكت منحرف ساخته و مردم را به صورت مصرف‌كنندگان انفعالى ارزش‏‌ها و عادات غربى در آورند.
خوشبختانه با پيروزى انقلاب اسلامى و با تغيير معيارهاى ارزش حاكم بر تمامى رسانه‏‌هاى گروهى؛ از جمله سينما، فرهنگ ضدارزش حاكم بر سينماها كنار گذاشته شد و اين رسانه عهده‏‌دار رسالت‏ سنگين و خطير؛ يعنى معرفى و تبليغ ارزش‌‏هاى اسلامى شد. در مقدمه‌‏ى قانون اساسى جمهورى اسلامى راجع به رسانه‌‏هاى گروهى كشور آمده است:

«وسايل ارتباط جمعى بايستى از جهت روند تكاملى انقلاب اسلامى در خدمت اشاعه‏‌ى فرهنگ اسلامى قرار گيرد، در اين زمينه از برخورد سالم انديشه‏‌هاى متفاوت بهره جويد و از اشاعه و ترويج ‏خصلت‏‌هاى تخريبى و ضداسلامى جدا پرهيز كند» . (6)

همين محتوى از اصل 175 قانون اساسى استنباط مى‏شود كه در آن اصول، خط مشى اهداف و وظايف رسانه‏‌هاى گروهى تعيين‌گرديده است. (7)
نمونه‏‌ى ديگر كاركرد رسانه‏‌هاى گروهى، مساله‌‏ى مطبوعات است. اين پديده براى نخستين بار در دوره قاجار به دستور عباس‌ميرزا وارد ايران شد.
اين رسانه هم متاسفانه در بدو ورود و در مرحله‏‌ى شكل‏‌گيرى خود، در شرايط نامطلوب تقليد سطحى از غرب و بى‏توجهى به هويت ملى تكوين يافت.
نسل اوليه‏‌ى مطبوعات كشور به شدت تحت نفوذ حكومت‌‏هاى استبدادى وقت‏ بودند و جز نقش جارچى و زبان يك‏طرفه‏‌ى حكومت نقش ديگرى را ايفا نمى‏كردند.
سال 1357 شمسى را سال طلايى مطبوعات ايران ناميده‌اند؛ زيرا در اين سال حدود چهارصد نشريه منتشر شد كه شروعى هت‌حضور مطبوعات در خدمت‏ بلوغ فكرى، آگاهى‏هاى سياسى و اجتماعى جامعه‌ى ايران محسوب مى‏شد.

جمع‌‏بندى و نتيجه‌‏گيرى

رسانه‏‏‌هاى گروهى، علاوه بر اين كه در فرآيند ارتباطات و جابه‌جايى اطلاعات در درون جامعه و ملل سهيم هستند، مى‏توانند با كاركرد خويش در عرصه‏‌هاى سياسى، فرهنگى و اقتصادى به موازات تحولات عميق در نهادهاى سياسى، اجتماعى، فرهنگى و دگرگونى باورها و ارزش‌هاى مسلم جامعه كارساز بوده و به عنوان يک دانشگاه عمومى در راستاى شكوفايى و اعتلاى فرهنگ جامعه به فعاليت‏ بپردازند و زبان هدايت ‏خويش را به كار بسته و جامعه را به سمت و سوى مطلوب هدايت نمايند.
 

پی نوشت‏‌ها

1. Ubiguity.
2. Lazarsfeld (P.F) merton (R.K.) mass Cummunication popular and organized social action, P. 492.
و نيز ر.ك: كازنو (ژان) جامعه‏‌شناسى وسايل ارتباط جمعى، ترجمه باقر ساروخانى و منوچهر محسنى، ص 45.
3. Lazarsfeld (P.F) merton (R.K.) op.cit, P : 494.
4. اغلب كسانى كه در صنعت ايران پيشگام بوده‏اند، يا فرنگ رفته و تربيت‌شده‌ى غرب بودند يا غيرمسلمان، نظير روسى‏خان كه از پدرى انگليسى و مادرى تاتار روس متولد شده بود و اوهانيان ارمنى كه از روسيه به ايران بازگشته بود به تقليد از غرب به فيلم‌سازى پرداخت. (كيهان شماره 14469، 9 / 2 / 71) .
5. همان.
6. حقوق اساسى و ساختار حكومت جمهورى اسلامى، قاسم شعبانى، ص 260، انتشارات اطلاعات، چاپ اول، 1363.
7. قانون اساسى جمهورى اسلامى / وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، چاپ اول، 1368.