16-a Leciono

 

- Diru al mi, sinjoro; chu vi estas la instruisto?
- Ne, sinjoro, mi estas lernanto.
- Jes, vi estas persono kiu lernas, vi estas lernanto.
Antau tri monatoj vi diris: "Mi lernos Esperanton", tiam vi estis lernonto.
Kaj post du au tri monatoj vi diros: "Mi lernis Esperanton", tiam vi estos lerninto.
Ni ankau povas diri: vi estas lernanta homo, vi estis lernonta homo, vi estos lerninta homo.
Tiel la persono kiu prezidas estas la prezidanto, la persono kiu amas estas amanto.
- Pardonu, sinjoro, sed ankorau mi ne tute komprenas...
- La participoj ne estas malfacilaj.
Bonvolu, observi la jenajn ekzemplojn:
Petro estas homo tre akurata. Li chion faras en la ghusta momento. Chiutage je la kvina horo, Petro trinkas tason da teo. Ni iru ghis la kafejo, kie Petro kutimas trinki sian teon kaj observu.
Estas kvin antau la kvina.
Sur la tablo estas taso kun kulereto, tekrucho kaj sukerujo.
La teo estas en la tekrucho (=teujo).
Petro trinkas la teon.
Petro ESTAS TRINKONTA la teon.
 
Estas ghuste la kvina.
La teo estas en la taso. Petro trinkas ghin.
Petro ESTAS TRINKANTA la teon.
Jam estas dek kvin post la kvina.
La taso estas malplena. Petro jam trinkis la teon.
Petro ESTAS TRINKINTA la teon.
 
 
Se morgau ni denove observos Petron en la kafejo ni vidos, ke je la kvara kaj kvindek kvin.
Li ESTOS TRINKONTA la teon.
Je la kvina
Li ESTOS TRINKANTA la teon.
Je la kvina kaj dek kvin
Li ESTOS TRINKONTA la teon.
Sed hierau mi ankau estis en tiu kafejo kaj vidis, ke kvin minutoj antau la kvina
Petro ESTIS TRINKONTA la teon.
Je la kvina
Petro ESTIS TRINKANTA la teon.
Je la kvina kaj dek kvin
Petro ESTIS TRINKINTA la teon.
Petro trinkas la teon kaj la teo estas trinkata.
Hierau je la kvara kaj kvindek kvin
La teo ESTIS TRINKOTA de Petro.
Je la kvina
La teo ESTIS TRINKATA de Petro.
Je la kvina kaj dek kvin
La teo ESTIS TRINKITA de Petro.
Nun je la kvara kaj kvindek kvin
La teo ESTAS TRINKOTA de Petro.
Je la kvina
La teo ESTAS TRINKATA de Petro.
Je la kvina kaj dek kvin
La teo ESTAS TRINKITA de Petro.
Kaj morgau je la kvara kaj kvindek kvin
La teo ESTOS TRINKOTA de Petro.
Ghuste je la kvina
La teo ESTOS TRINKATA de Petro.
Je la kvina kaj dek kvin
La teo ESTOS TRINKITA de Petro.
La trinkota teo estas ankorau en la teujo.
La trinkata teo estas en la taso.
La trinkita teo ne plu estas en la taso; ghi estas en la stomako de Petro (la trinkinto).
Chu je la 5-a Petro estas trinkinta la teon?
Chu je la 6-a la teo estas ankorau trinkota de Petro?
El kio estas faritaj viaj shuoj?
Lernonto achetas libron.
Lernanto uzas libron.
Lerninto metas la libron en la bibliotekon kaj portas sur la brusto la verdan stelon.
Amonto rigardas la fraulinon, esperas.
Amanto razas sin chiutage skribas parfumitajn leterojn, vidas chion rozkolora.
Aminto jhetas leterojn klaj portretojn en la fajron.
LERNANTO RAKONTAS...
Hierau mi estis sidanta antau mia skribotablo. Mi jam estios lerninta la 15-an lecionon de mia lernolibro kaj estis skribanta leteron al mia frato, kiam Petro eniris en la chambron.
- Kiel vi fartas? - Li diris. La vetero esats agrabla. Chu vi volas promeni kun mi tra la parko?
- Jes, kial ne? La leteron mi skribos vespere - mi respondis.
Mi surmetis mian jakon kaj ni foriris kune.
Dum ni estis marshantaj sur la strato li klarigis al mi la koncerton, kiun ni estos auskultontaj. Tiu koncerto jam estis ludita en la pasinta dimancho, sed pro la sukceso ghi estos ripetata (reludata) hodiau.
En la parko ni vidis la statuon de Mendoza, la fondinto de Buenos Aires.
En aliaj urboj estas monumentoj al Zamenhof, la kreinto de Esperanto.
Multaj promenantoj ghuis la belan veteron.
En la koncertejo jam multaj cheestantoj sidis. La ludontaj muzikistoj estis jam kun siaj instrumentoj.
Dum la koncerto la auskultantoj silentis.
Kiam ni revenis hejmen la suno estis malaperanta che la horizonto.
Kaj chu mi diru al vi sekreton? La leteron, kiun mi estis skribonta al mia frato mi ne skribis; ghi estas ankorau skribota.
Kion mi estis faranta, kiam venis Petro?
Kion diris Petro dum ni estis marshantaj?
Kien ni iris? Kion ni vidis tie?
Kiu estis Mendoza? Kiu estis Zamenhof?
Kiu sidis en la koncertejo?
Kion faras la auskultantoj?
Nun vi povas kompreni la signifon de la vorto Esperanto.
D-ro Zamenhof ne subskribis sian unuan libron per sia nomo, sed per pseudonomo "D-ro Esperanto", t.e. (tio estas), la doktoro kiu esperas, kiu havas esperon.
 
VOCABULARIO

EKZEMPLO

EJEMPLO

KREI

CREAR

KONCERTO

CONCIERTO

PETI

PEDIR, ROGAR

LETERO

CARTA

PREZIDI

PRESIDIR

PARFUMO

PERFUME

SUKCESI

TENER ÉXITO

PORTRETO

RETRATO

KLARIGI

ACLARAR, EXPLICAR

AKURATA

PUNTUAL

T. E. (TIO ESTAS)

ESTO ES, ES DECIR

FONDI

FUNDAR

BONVOLU

TENGA UD. A BIEN, HAGA UD. EL BIEN, POR FAVOR

KUTIMI

TENER LA COSTUMBRE

MI PETAS

LE RUEGO, POR FAVOR

 
LA INSTRUISTO PAROLAS
PARTICIPIO ACTIVO - ANTA, INTA, ONTA. En castellano el participio ("participa" del verbo y del adjetivo) es un adjetivo. En Esperanto, el participio podrá ser adjetivo, sustantivo o adverbio. Pero a pesar de ser mayores en Esperanto las posibilidades del participio, éste es mucho más simple que en cualquier lengua nacional.
El modo que sigue sirve para todos los verbos:
Mi parolas - yo hablo
Mi parolis - yo hablé
Mi parolos - Yo hablaré
Mi estas parolanta - Yo estoy hablando
Mi estis parolanta - Yo estaba hablando
Mi estos parolanta - Yo estaré hablando
Mi estas parolinta - Yo he hablado
Mi estis parolinta - Yo había hablado
Mi estos parolinta - Yo habré hablado
Mi estas parolonta - Yo he de hablar; yo estoy por hablar
Mi estis parolonta - Yo hube de hablar, yo estaba por hablar
Mi estos parolonta - Yo habré de hablar, yo estaré por hablar
En castellano usamos las formas compuestas a menudo sin verdadera necesidad: ¿Qué está haciendo Ud.? En lugar del simple: ¿Qué hace Ud.? En Esperanto preguntamos Kion vi faras? Y no Kion vi estas faranta?, es decir, que no se usarán las formas compuestas más que cuando sea necesario; cuando sea preciso relacionar dos hechos en el tiempo.
Compare: Cuando yo entré él estaba comiendo
Cuando yo entré él estaba por comer
Cuando yo entré él había comido
Kiam mi eniris li estios manghanta
Kiam mi enirios li estis manghonta
Kiam mi eniris li estis manghonta
Lo mismo es para los otros tiempos: Yo cantaré mañana - Mi kantos morgau. Yo estaré cantando cuando entre Pedro - Mi estos kantanta kiam Petro eniros.
El participio sustantivo también puede usarse en los distintos tiempos: La frase: "Él es el constructor" puede ser, según los casos:
Li estas la konstruanto - el que construye
Li estas la konstruinto - el que construyó
Li estas la konstruonto - el que construirá
Saluton.Cezaro, la mortontoj vin salutas
PARTICIPIO PASIVO - ATA, ITA, OTA.
Es el que indica que una persona o cosa sufre la acción del verbo: carta escrita, pan comido, hombre castigado.
En Esperanto el participio pasivo se forma con las terminaciones ata - ita - ota.

La domo estas

Konstruata la casa es (está siendo) construida

Konstruita la casa ha sido construida

Konstruota la casa está por ser construida

La domo estis

Konstruata la casa era construida

Konstruata la casa había sido construida

Konstruota la casa estaba por ser construida

La domo estos

Konstruata la casa será construida

Konstruita la casa habrá sido construida

Konstruota la casa estará por ser construida
Nótese que los participios pasivos se usan en Esperanto con una mayor precisión que en cualquier lengua nacional:
Konstruata domo es una casa por construirse (-ota), de la cual tenemos solo los planos. Konstruata domo, es una casa que se está construyendo (-ata), y Konstruita domo, es una casa ya construida, terminada (-ita). Domo konstruata el brikoj es una casa que se está construyendo con ladrillos. Domo konstruita el brikoj es una casa (ya) construida con ladrillos.
Y con esto ya hemos visto las 12 formas del verbo con que el Esperanto reemplaza con ventaja las miles de formas que el español necesita.