LECCION COMPLEMENTARIA

LA TERMINACIÓN N tiene tres empleos distintos:
1- Señala el complemento directo del verbo transitivo.
1-a Ĝi montras la retan komplementon de transitiva verbo.
 
 
 
Petro batas Paŭlon.
 
 
2- Señala el fin de un movimiento.
2-a Ĝi montras la celon de movo.
Iru tien. Li falis teren.
Después de preposición que indica movimiento (al, ĝis) no irá n.
    1.  
 
3- Reemplaza una preposición.
3-a Ĝi anstataŭas prepozicion.
Li laboris du horojn (= dum du horoj).
Petro alvenis ĵaŭdon (= je ĵaŭdo).
La domo estas 30 metrojn larĝa (= je 30 metroj larĝa).
Siempre que la claridad no se vea afectada, podrá reemplazarse una preposición por la n final. Después de preposición no va acusativo.
______________
En estos ejemplos están empleados los tres oficios de la terminación n: Petro iris en la ĉambron, malfermis la fenestron kaj kvin minutojn li rigardis. Petro ĵetis la ŝtonon kontraŭ la pordon kaj malproksimiĝis kelkajn metrojn.
EL ARTÍCULO. El objeto del artículo es aclarar el sentido de la oración, impidiendo que se confunda la cosa a que nos referimos con otra semejante. Por lo tanto, podemos dejar de usar esta palabra cuando no aclara una idea. Será pues correcto decir: Leono estas besto. Rozo estas floro. Lakto estas pli nutra ol vino.
En español decimos "vive en el Perú", "vive en Chile"; en Esperanto: Li loĝas en Peruo, li loĝas en Ĉilo. No se usará pues, el artículo delante de nombre propio - que no necesita determinación.
Cuando un nombre propio va precedido de un título, como sinjoro, doktoro, generalo. No lleva artículo: Profesoro Martínez estas malsana. D-ro Zamenhof estis kuracisto.
CI. En Esperanto, como en inglés, no existe prácticamente el tuteo. No obstante, si se siente la absoluta necesidad de esta forma íntima, se puede emplear el pronombre ci: tú: Mi cin amas - Yo te amo.
PRONOMBRE REFREXIVO. Al emplear el reflexivo sia, recuerde que:
    1. el adjetivo sia nunca va delante del sujeto:
    2. sia precede al objeto (complemento) poseído por el sujeto:
Juan (sujeto) juega con su perro (perteneciente al sujeto). Johano ludas kun sia hundo. Juan (sujeto) y su perro (sujeto) juegan. Johano kaj lia hundo ludas.
Compárense los siguientes ejemplos: La sinjoro ordonis al sia servisto vesti lin - El señor ordenó a su sirviente vestirlo (que lo vistiera). La sinjoro ordonis al sia servisto vesti lin - El señor ordenó a su sirviente vestirse (que se vistiera).
En Esperanto, como en castellano, las palabras iu, tiu, ĉiu, kiu, neniu - alguien, ese, quien, etc.- pertenecen gramaticalmente a la tercera persona, aunque se refieran a la primera o segunda: Ĉiu el ni ricevos sian porcion - cada uno de nosotros recibirá su porción. Neniu el vi evitos sian sorton - ninguno de vosotros evitará su suerte (destino). Tiu el vi, kiu opinias sin kapabla - aquel de vosotros que se considere capaz.
El sujeto no puede ser explícito: Esti en sia elemento - estar en su elemento. Timi sian propran ombron - temer su propia sombra.
ORACION DIRECTA. Si alguien nos dijo ayer "yo iré mañana" y nosotros lo repetimos, podremos escoger entre la forma directa: "él me dijo: yo iré mañana", y la forma indirecta: "él dijo que iría mañana". En Esperanto en la oración indirecta la forma lógica que se hubiera empleado en la oración directa:
él dijo: "iré mañana". él dijo que iría mañana.
li diris: "Mi iros morgaŭ". Li diris ke li iros morgaŭ.
él dijo: "yo soy brasileño". él dijo que él era brasileño.
Li diris: "mi estas brazilano" li diris ke li estas brazilano.
-UJO da la idea general de continente, de recipiente. De ahí las formas supujo (que contiene sopa), pomujo (que contiene manzanas), Italujo (que contiene italianos). Por consiguiente la palabra kafujo podría significar: caja para café, cafetera, planta de café o país del café. Pero, recordemos que en todos los idiomas las palabras reciben su significado exacto por el contexto. No obstante eso, podremos siempre en Esperanto contar con recursos para construir la palabra precisa que nos haga falta. Así tendremos: kafskatolo - caja para café. Kafkruĉo - vasija para café, cafetera, kafarbo - árbol de café, cafetero, y kaflando - país del café.
LOS NOMBRES DE LOS PAÍSES del antiguo continente se forman agregando el sufijo uj o la palabra lando al nombre del pueblo que le dio origen: Germano, Germanujo (= país de los germanos): Dano, Danujo (= país de los daneses).
En el nuevo continente, por el contrario, el habitante recibe el nombre del país que lo habita: Peruo, peruano; Brazilo, brazilano.
Pero también encontraremos en nuestras lecturas, la terminación io para formar nombres de países: Italio, Francio, Rusio. Meksikanoj loĝas en Meksiko. Francoj loĝas en Francujo, Franclando aŭ Francio.
ADJETIVO ATRIBUTIVO. Compare estas dos frases: "Juan encontró a su bella novia" y "Juan encontró bella a su novia". En el primer caso, la cualidad "bella" es permanente en la novia, y lo es para todo el mundo; e el segundo, Juan encuentra que su novia es bella, le atribuye esa cualidad, aunque quizá no la posea. El Esperanto distingue la cualidad permanente (epíteto) de la circunstancial (atributo) de este modo:
Johano trovis sian belan fianĉinon.
Johano trovis sian fianĉinon bela.
Note que en el segundo caso, bela va sin -n final.
Mi vidis la fermitan pordon - Vi la puerta cerrada (no la abierta).
Mi vidis la pordon fermita - Vi (que) la puerta (estaba) cerrada.
Que también puede decirse: Mi vidis ke la pordo estis fermita.
QUE. Cuando "que" puede reemplazarse por el, la, lo, los, las cuales (pronombre relativo) se traduce por kiu, kiuj, según los casos.
Los libros que (los cuales) ves sobre la mesa son del señor que (el cual) estas de pie.
La libroj, kiujn vi vidas sur la tablo estas de la sinjoro, kiu staras.
Recuérdese, además, que "que", cuando es pronombre relativo va detrás del nombre que reemplaza, en tanto que "que" conjunción sigue generalmente al verbo.
Mi vidas, ke la libroj, kiujn vi aĉetis estas interesaj.
Veo que los libros que (los cuales) Ud. compró son interesantes.
Cuando "que" reemplaza a "qué cosa" se pone kio.
¿Qué (cosa) haces? - Kion vi faras?
¿De qué (cosa) se trata? - Pri kio temas?
Si "que" significa cuán, cuánto, en frases admirativas, se traduce por kia.
¡Qué (cuánto) calor! - Kia varmo!
¿Qué (cuán) hermoso día! - Kia bela tago!
El "que" de más que, menos que, es ol: pli ol, malpli ol.
Y en los demás casos (conjunción), "que" se traduce por ke:
Mi deziras, ke vi lernu - Deseo que aprendas.
Mi kredas, ke li venos - Creo que él vendrá.
Oni diras, ke... - Se dice que...
Mi laboras por ke li ripozu - Trabajo para que él repose.
PARTICIPIO ADVERBIO. "Vi a Pedro caminando por la calle" puede significar: "yo, caminando por la calle, vi a Pedro", o bien "yo vi a Pedro que caminaba por la calle".
En Esperanto diremos en el primer caso: Marŝante sur la strato mi vidis Petron y, en el segundo: Mi vidis Petron marŝanta sur la strato. En el primer caso empleamos el participio adverbial porque deseamos indicar cómo el sujeto hace algo (¿cómo? - caminando = cuando el sujeto caminaba).
Se usa, pues, el participio adverbial (activo o pasivo) y en cualquiera de los 3 tiempos) cuando éste se refiere al sujeto de la proposición, en los demás casos, conservará su forma adjetiva.
DE es la preposición más usada en Esperanto y en español. Damos aquí algunos ejemplos en que su uso difiere en las dos lenguas. En Esperanto el uso de de es más preciso que en español:

Una tasa de té

taso da teo

Una tasa de porcelana

taso el porcelano

Una tasa de María

taso de Maria

Una mesa hecha de pino

tablo farita el pino

Una mesa hecha por Juan

tablo farita de Johano

El primero de todos

la unua el ĉiuj

¿de qué se trata?

Pri kio temas?

Se trata de los siguiente

temas pri la jeno

Cubrir de flores

kovri per floroj

Estatua de bronce

bronza statuo

A partir de mañana

ekde morgaŭ

La ciudad de Rosario

urbo Rosario

Máquina de vapor

vapormaŝino

Enfermedad del corazón

kormalsano

Pasar de largo

preterpasi

Dejar de lado

flankenlasi

De parte mía

je mia flanko, miaflanke

Acaba de partir

li ĵus foriris

 
TENER se traduce teni, pero solo en el sentido de asir.
Mi tenas libron en la mano - Yo tengo (asgo) un libro en la mano.
Mi havas multajn librojn - Yo tengo (poseo) muchos libros.
Y en castellano "tenemos" que ir, que hacer (debemos ir, hacer, etc.)
Mi devas iri, fari, ktp.
Tengo algo que hacer

Mi havas ion por fari

No tengo nada

Mi havas nenion

Tengo hambre

Mi estas malsata, mi malsatas.

 
HACER. Este verbo en castellano se usa para "hacer" de todo:

Hace calor

Estas varme

Hace largo rato

Antaŭ longa tempo

Hace mucho

Antaŭ longe

Hacerse el dormido

Ŝajnigi esti dormanta

Hacerse de dinero

Gajni, akiri monon

Se hace de día

Tagiĝas

Se hace tarde

Malfruiĝas

Se hizo pedazos

Disrompiĝis

Esto hace bien

Tio bone efikas

 
POR - PRO. Estas dos preposiciones no deben confundirse. Por indica finalidad: oni ne devas vivi por manĝi, sed manĝi por vivi. - No se debe vivir para comer, sino comer para vivir.
Pro indica causa, motivo de una acción: Pro tiu vundo li mortis - por (a causa de) esa herida murió. Compare: Li venis por tio - el vino para eso. Pri tio li venis - por eso vino.
FORNO. Cuando queramos precisar a qué clase de horno u hornillo nos referimos, diremos: bakforno (de hornear), kuirforno (de cocina), hejtforno o hejtilo (estufa), altforno (alto horno), etc.
 
ALGUNAS EXPRESIONES
Lo más pronto posible
(tiempo)
velocidad)
Kiel eble plej baldaŭ
Kiel eble plej rapide

Ni yo, ni él

Nek mi, nek li

Hasta la vista

Ĝis revido!

¡Qué le vaya bien!
(de salud)

Fartu bone

El cree en Dios

Li kredas je (al, pri) Dio

Gracias a Dios

Dank´ al Dio

De tanto en tanto

De tempo al tempo

Poco a poco

Iom post iom

Por otra parte, por otro lado

Aliflanke

Hay que (se debe) comer para vivir

Oni devas manĝi por vivi

Casa vez más

Pli kaj pli

Parece increíble

Ŝajnas nekredebla

Más vale (mejor)

(estas) pli bone

Es preferible

(estas) prefere

Muchas gracias, le agradezco mucho

Mi tre dankas

No hay de qué

Ne dankinde

Más vale algo que nada

Pli bone io ol nenio

Es preferible una vez que nunca

prefere iam ol neniam

 
ABREVIATURAS MÁS USUALES

bv., bonvolu

Tenga a bien, por favor

d-ro, doktoro

doctor

E-o, Esp-o, Esperanto

Esperanto

Ekz., ekzemple

por ejemplo

f-ino, fraŭlino

señorita

k.c., kaj cetere

y además

k-do, kamarado

camarada (masculino)

k-dino, kamaradino

camarada (femenino)

k.s., kaj similaj

y semejantes

k.t.p., kaj tierl plu

etcétera

N.B., notu bone

nota bene

n.ro, numero

número

p.d., post dato

postdata

prof., profesoro

profesor

s-no, samideano

"samideano"

s-ro, sinjoro

señor

s-ino, sinjorino

señora

t.e., tio estas

es decir, esto es

U.E.A., Universala Espeanto-Asocio

Asociacion Universal de Esperanto

Estas abreviaturas suelen escribirse también sin puntos o guión, por ejemplo: k-t-p. o ktp.