Khäo Sát Thi Ca Bình Dân
Tìm vŠ thi ca bình dân tÙc là Çi vào vÛ trø h‡n mang, chÙa Ç¿ng m¶t th©i gian d¢ng d¥c, m¶t không gian bao la, nÖi Ãy chúng ta chÌ còn b¡t g¥p nh»ng vi‰t tích, nh»ng âm hÜ«ng chÒng chÃt ng‡n ngang tØ th©I sÖ c°. Hình bóng, màu s¡c lÅn l¶n ljn n‡I nhãn quang chúng ta không th‹ nào hình dung Ç܆c m¶t khung cänh rÕ rŒt. DܧI l§p bøi th©I gian dày Ç¥c Ãy, dù b¶ óc con ngÜ©I có tinh vi ljn Çâu cÛng chÌ cho phép chúng ta nhÆn ÇÎnh theo chiŠu hܧng suy tÜ cûa mình. NhÜng chiŠu hܧng suy tÜ chÌ m§I là mûi tên Çi‹m chÌ ta vŠ th‰ gi§I th£m sâu cûa dï vãng. Cu¶c hành trình còn nhiŠu cam go, vÃt vä; không gian thì mù mÎt, m†i vÆt ÇŠu m© äo trong kí Ùc, khi‰n chúng ta không còn bi‰t ÇÎnh hܧng là Çâu, vì ngày nay chúng ta trª låi con ÇÜ©ng bÎ lãng quên Ãy, nh»ng chÙng tích Çánh dÃu cho kÈ l» hành Çã bÎ th©I gian xóa nhòa. Nh»ng nÈo ÇÜ©ng dÅn vŠ lâu Çài væn hóa dân t¶c Çã bÎ cÕ dåi phû kín. Quá khÙ phai dÀn. MuÓn tìm låi tâm tÜ cûa dân t¶c Çã bÎ th©I gian khép kín t¿ ngàn Ç©I, kÈ l» hành phäi tåo cho mình nh»ng døng cø cÀn thi‰t: Çó là chi‰c la bàn dÅn hܧng và m¶t chìa khóa mª cºa lâu Çài væn hóa dân t¶c. La bàn? Chúng tôi muÓn nói ljn chiŠu hܧng suy tÜ, tÙc là con ÇÜ©ng dÅn chúng ta ljn th‰ gi§i dï vãng. Và chìa khóa, chúng tôi muÓn nói ljn kÏ thuÆt s¡p x‰p Ç‹ d¿ng lên ngôi nhà væn h†c dân t¶c. ñÜ®c th‰ chúng ta m§I có th‹ phiêu du vào dï vãng Ç‹ t¿ hình dung cho ra m¶t vÛ trø, m¶t th‰ gi§I Çã bÎ chôn lÃp t¿ ngàn xÜa. Tôi muÓn nói ljn bình dân. ChÌ có bình dân là nh»ng hình änh rõ rŒt cûa m¶t dân t¶c. ChÌ ª Çó ta m§i nhÆn thÃy tâm hÒn chÃt phát, t¿ nhiên nÄy nª, không bÎ ràng bu¶c bªI nh»ng tøc lŒ quá cÀu kÿ. Ÿ Çó h† ca tøng tình ái, ta thÃy h† bi‰t yêu mà không giÃu gi‰m cõi lòng. Cä m¶t væn chÜÖng chân thÆt cäm Ƕng, súc tích trong nh»ng câu ca dao m¶c måc mà bà mË hát ru con hay Çúa møc ÇÒng nghêu ngao trên lÜng trâu gi»a nh»ng lŠ ru¶ng um cÕ, trong nh»ng câu hò trên sông, trong nh»ng ÇiŒu hò khoang mà ta Çã nghe trong nh»ng cu¶c giã gåo dܧI træng, gi»a nh»ng làng quê bình l¥ng, hay trong nh»ng truyŒn c° tích mà ta Çã ÇÜ®c nghe k‹ låi."
Trong báo Tao ñàn sÓ 69 ra ngày 3-10-1942, LÜu Tr†ng LÜ vi‰t:
" Nܧc ta là m¶t trong nh»ng nܧc có phong tøc thuÀn nhã và trang nghiêm vào bÆc nhÃt. �nh hܪng Kh°ng-giáo v§I m¶t luân lš ch¥t chë Çã Çi sâu vào tâm hÒn khi‰n m‡I chúng ta trª nên nh»ng trang væn nho lÍ Ç¶ và Çài các.
Væn chÜÖng vì vÆy mà lúc nào cÛng ÇÜ®m vÈ nghiêm nghÎ, thÆn tr†ng. Các væn nhân, thi sï trܧc nhÃt là m¶t nhà Çåo ÇÙc.
NhÜng phäi chæng Çó là tính chÃt Ç¥c biŒt ViŒt nam?
Không, væn chÜÖng Ãy là do môt sÓ thÜ®ng lÜu ÇÜ®c th¡m nhuÀn nh»ng l©I lë cûa thánh hiŠn. H† là sÓ ít.
Ta phäi xuÓng thÃp hÖn, ljn nh»ng hång ngÜ©I mà sách vª là non sông, cây cÕ, nh»ng ngÜ©I chÌ ÇÜ®c h†c trong quy‹n sách thiên nhiên, ÇÃt Çai, ÇÒng ru¶ng là nÖi h† sÓng.
Ca Dao
ChØng nào Çá nát vàng phai
Bi‹n hÒ lÃp cån, m§i sai l©i thŠ.
Træm næm lòng g¡n då ghi,
DÀu ai Çem båc ǰi chì cÛng không.
Quå kêu nam Çáo n» phòng,
NgÜ©i dÜng khác h†, Çem lòng nh§ thÜÖng.
ChÌ ÇiŠu ai khéo vÃn vÜÖng,
M‡i ngÜ©i m¶t xÙ mà thÜÖng nhau Ç©i.
ChiŠu chiŠu låi nh§ chiŠu chiŠu,
Nh§ ngÜ©i áo tr¡ng khæn ÇiŠu v¡t vai.
ñèn nào cao b¢ng Çèn Châu ñÓc,
ñÃt nào dÓc b¢ng ÇÃt Nam Vang,
M¶t ti‰ng anh than Çôi hàng lŒ nhÕ,
Có chút mË già bi‰t bÕ cho ai
RÒng chÀu ngoài Hu‰
Ng¿a t‰ ÇÒng Nai,
Nܧc sông trong chäy l¶n sông ngoài
ThÜÖng ngÜ©i xÙ lå låc loài ljn Çây
Giä Çò mua kh‰ bán chanh
Giä Çi Çòi n® thæm anh kÈo buÒn.
Gió bay cÀu thÃp cÀu cao
Gió bay cÀu nào con chÌ mË coi.
Ba phen lên ng¿a mà vŠ,
CÀm cÜÖng níu låi xin ÇŠ câu thÖ.
Câu thÖ ba bÓn câu thÖ,
Câu Ç®i câu chÖ, câu nh§ câu thÜÖng
Anh vŠ GiÒng dÙa qua truông,
Gió lay bông sÆy Ç‹ buÒn cho em.
Nào khi n¥ng gánh em ch©,
Qua truông em Ç®i, bây gi© phø em.
Tr©i mÜa vÀn vÛ,
Ngó xuÓng âm phù,
Çá d¿ng tÙ bŠ;
Làm sao cho tr†n tình nghïa phu thê,
ñây chÒng, Çó v®, Çi vŠ có Çôi.
Sông dài cá l¶i biŒt tâm,
Phäi duyên phu phø ngàn næm cÛng ch©.
Chim chuyŠn nhanh §t líu lo,
Lòng thÜÖng quân tº Óm o gÀy mòn
Træm næm ai ch§ bÕ ai,
ChÌ thiêu nên phøng, s¡t mài nên kim.
ChÎ kia b§i tóc Çuôi gà,
N¡m Çuôi chÎ låi, hÕi nhà chÎ Çâu.
Nhà tôi ª dܧi Çám dâu,
ª bên Çám dÆu, ÇÀu cÀu ngó qua.
Than r¢ng nhà d¶t c¶t xiêu,
MuÓn Çi lÃy v® s® nhiŠu miŒng æn.
Ai vŠ nh¡n v§i ông câu,
Cá æn thì gi¿t, Ç‹ lâu h‰t mÒi.
Cá không æn câu thÆt là con cá dåi,
Vác cÀn câu vŠ nghï låi con cá khôn.
ChiŠu chiŠu vÎt l¶i cò bay,
Ông voi bÈ mía l¶i ngay vô rØng
Vô rØng bÙt m¶t s®i mây
ñem vŠ th¡t gióng cho nàng Çi buôn.
T§i Çây lå cänh lå ngÜ©i,
Træm bŠ nhÄn nhÎn ÇØng cÜ©i tôi quê.
T§i Çây xÙ sª lå lùng,
Chim kêu cÛng s® cá vùng cÛng kinh.
Ta vŠ ta tÃm ao ta,
Dù trong dù Çøc ao nhà cÛng hÖn.
Con quå nó ÇÙng ÇÀu cÀu,
Nó kêu b§ má lÃy trÀu khách æn.
Vì Çâu cá bóng hai mang,
Cá trê hai nghånh, tôm càng hai râu.
Ví dÀu tình bÆu muÓn thôi,
BÆu gieo ti‰ng d» cho rÒi bÆu ra.
BÆu ra bÆu lÃy ông câu,
BÆu câu cá bóng ch¥t ÇÀu kho tiêu.
Kho tiêu kho §t kho hành,
Kho ba lÜ®ng thÎt Ç‹ dành em æn.
Má Öi con vÎt ch‰t chìm,
Thò tay v§t nó, cá kìm c¡n con.
Em tôi khát sºa bú tay,
Ai cho bú thép ngày rày mang Ön.
Ai Çem con sáo sang sông,
Cho nên con sáo s° lÒng bay xa.
BÒng em Çi dåo vÜ©n cà,
Cà non chÃm m¡m cà già làm dÜa,
Làm dÜa ba bºa chÜa chua,
ChÎ kia xách Çïa låi mua ba tiŠn.
BÒng em Çi dåo vÜ©n dÜa,
DÜa Çà có trái chÎ chÜa có chÒng.
ChÎ Xuân Çi ch® mùa Hè,
Mua cá Thu vŠ, ch® hãy còn ñông.
ChÎ HÜÖu Çi ch® ñÒng Nai,
Bܧc qua B‰n Nghé, ngÒi nhai thÎt bò.
Chim bay vŠ núi tÓi rÒi,
Em không lo liŒu lÃy nÒi nÃu cÖm.
Træng tròn thì m¥c tròn træng,
BÆu xinh m¥c bÆu, bÆu x¢ng anh chê!
MË già ª tÃm liŠu tranh,
ñói no ch£ng bi‰t rách lành không hay.
Ngó lên Çám b¡p tr° c©,
ñám dÜa tr° nø, Çám cà tr° bông.
Rû nhau xuÓng bi‹n b¡t cua,
Lên non b¡n nhån, vô chùa nghe kinh.
Con mèo con chu¶t có lông,
–ng tre có m¡t, nÒi Çông có quai.
Ba phen quå nói v§i diŠu,
Cù lao ông Chܪng có nhiŠu cá tôm.
Có khó m§i có mà æn,
Không dÜng ai dÍ mang phÀn t§i cho.
Cha chài mË lܧi con câu,
Chàng r‹ Çóng Çáy, con dâu ngÒi nò.
NgÒi rÒi sao ch£ng xé gai,
ñ‰n khi có cá mÜ®n chài ai cho.
Chú kia nh° må trên cÒn,
Nܧc nôi không có miŒng mÒm lÃm lem.
Trâu anh con c«i con dòng,
Låi thêm con nghé c¿c lòng th¢ng chæn.
M¶t mình vØa chÓng vØa chèo,
Không ai tát nܧc Ç« nghèo m¶t khi.
Có vÃt vä m§i có thanh nhàn,
Không dÜng ai låi cÀm tàn che cho.
Bao gi© cá lš hóa long,
ñŠn Ön cha mË ¤m bÒng ngày xÜa.
Nghèo mà hay ch» thì hÖn,
Giàu mà hay ch» nhÜ son th‰p vàng.
ChÎ em ai nÃy,
ñØng lÃy h†c trò,
Dài lÜng tÓn väi æn no låi n¢m.
Gió næm non th°i lòn hang d‰,
Ti‰ng anh h†c trò mÜu k‰ Ç‹ Çâu.
MÜu k‰ anh Ç‹ låi nhà,
Ai dè em hÕi Ç¥ng mà Çem theo.
L« quan l« lính, l« làng,
L« bŠ dân giä, l« làng công danh.
Nào khi lên xuÓng võng dù,
Kêu dân dân då, bây gi© då dân.
L†ng che sÜÖng, dÀu thÜ©ng cÛng l†ng,
Ô bÎt vàng, dÀu tr†ng cÛng ô.
Quy‰t lòng ch© Ç®i trò thi,
DÀu ba mÜÖi tu°i l« thì cÛng Üng.
DÓc lòng lÃy chÒng hay ch»,
ñ‹ ra vào kinh sº mà nghe.
Sáng træng träi chi‰u hai hàng,
Bên anh džc sách, bên nàng quay tÖ.
Quay tÖ thì gi» mÓi tÖ,
DÀu næm bäy mÓi cÛng ch© mÓi anh.
Khuyên chàng džc sách ngâm thÖ,
DÀu hao thi‰p rót, Çèn m© thi‰p khiêu.
Tai nghe quan huyŒn Çòi hÀu,
Mua chanh cùng kh‰ g¶i ÇÀu cho thÖm.
Trai khôn tìm v® ch® Çông,
Gái khôn tìm chÒng gi»a Çám ba quân.