5/12.BÖLÜM
IS DEGERLEMESI :
Is Degerleme; bir isletmedeki islerin beceri,çaba,egitim,sorumluluk ve is kosullari gibi faktörler açisindan birbirlerine oranla tasidiklari degerlerin,’’Ücret Tespitine Esas Olmasi amaci ile Derecelendirilmesi’’dir. Böylece ise göre ücret düzeyi belirlenir.
Is Degerlemesinin Önemi :
Is Degerlemesi 1920den itibaren kullanilmistir. ‘’Esit ise esit ücret’’ prensibinin belirlendigi günümüzde islerin objektif olarak degerlenerek ücretlendirilmesi önemlidir.
Isletmelerdeki isler,degerlerine göre siniflandirilir ve ücretlendirme buna göre yapilir.
Is Degerlemesi sekildeki gibi yapilir :

Is Degerlemesinin Amaçlari :
- Is Degerlemesi,isçi-isveren arasindaki anlasmazliklara kalici çözümler getirir. Zira bu kesimlerin anlasmazlik konusu genelde ücrettir. Is Degerlemesi ile adil ücretlerin belirlenmesi,ücretleme esitliginin saglanmasi,Is Degerlemesinin amacidir.
- Is Degerlemesi; [Personel Seçimi Sürecinde] ‘’Ise Göre Adam’’ uygulamasina katki saglar. Is Degerlemesi sürecinde,isin gerektirdigi nitelik,özellik ve çalisma kosullari ortaya kondugu için bu bilgiler personel seçiminde kullanilir.
- Isletmede adil bir ücret tespit ve ayarlamasini saglayacak objektif ilke ve esaslarin ortaya konmasini saglamak da Is degerlemesinin baska bir amacidir.
- Is degerlemesi; egitim ihtiyaçlarinin en iyi sekilde belirlenmesine katki saglar.
- Ayni is kolunda faaliyet gösteren isletmelerde uygulanan Ücret sistemleri ile karsilastirmalar yapmak için gereken veriyi saglar.

Is Degerleme Süreci ve Asamalari :
Isletmelerde [Moral ve Is Doyumu] yüksek personele sahip olarak verimliligin yükseltilmesi için bütün islerin degerleme kapsamina alinmasi avantajlidir. Is Degerlemesi sürecinin baslica asamalari sunlardir :

Is Degerleme Sürecinin Asamalari

Is Analizi Verileri :
Is analizi çalismalari,esas olarak,IKY ile ilgili bütün süreçlerde oldugu gibi ,Is Degerleme çalismalarinda da temel veriler saglar. [bir isin ne oldugu,niçin ve nasil yapildigi,ne derece bilgi,yetenek,sorumluluk,ustalik gerektigi] Is analizi ile ortaya konur. Böylece ‘’Esit ise esit ücret’’ ilkesinin ilk asamasini Is Analizi olusturur.
Degerlemeci,Faktör ve Kapsam Belirleme :
Is degerlemesini yapacak kisinin uzman ve istatistiksel bilgi sahibi olmasi gerekir.
Degerleme sürecinde kullanilacak degerleme faktörlerinin de belirlenmesi gerekir. Bu baglamda baslica[deneyim,beceri,ustalik,çalisma ortami] gibi faktörler söz konusudur. Örnegin degerlemede ustalik faktörü kullaniliyorsa;Is degerlemesi kapsamina alinan islerin tümünde ustalik az ya da çok aranan bir nitelik olmalidir.
Bu arada hangi islerin Is Degerlemesine alinacagi önceden belirlenir.

Yöntem Seçimi :
Yöntem Seçimlerini daha sonra ele aliyoruz.Bir çok yöntem mevcut.
Uygulama :
Buraya kadar açiklamasi yapilan asamalarin uygulanmasina geçilir.
Ücret Yapisi :
Esas hedef isletmede Esit ise esit ücrettir. Bu baglamda Is degerlemesi ile isletmede ücret adaleti saglanir.Ücret yapisinin olusumuna katki saglanmis olur.

IS DEGERLEME YÖNTEMLERI :
A-SAYISAL OLMAYAN YÖNTEMLER:
1-Siralama Yöntemi :
En eski,kolay,hizli,ucuz olan is degerlemesi yöntemidir. Küçük ve is sayisinin az oldugu isletmelerde tercih edilir.
Bu yöntemde isler;isin yapilma güçlügü,sorumluluk düzeyi ve gerektirdigi çaba açisindan kendi aralarinda karsilastirilarak siralanir. Iki sekilde siralama yapilabilir :
a- Kart Siralama :
Bu teknikte,is degerlemesi yapanlar,her isle ilgili [Is Tanimi ve Is gerekleri] bilgilerini inceleyerek isleri önemlerine göre siralar.
b- Ikili Karsilastirma :
Yine Is tanimlarindan yararlanilarak,isler tek tek degerlendirilir ve diger islerle karsilastirilir. Bir matrisin satir ve sütunlarina karsilastirma yaparak islerin adi yazilir ve her bir is digerleri ile karsilastirilir. Bir isin degeri digerinden fazlaysa 2;esitse 1; digerinden az ise 0 yazilir.Matris dolduktan sonra islerin puanlari hesaplanir ve iser toplam puana göre siralanir.
Isler A B C D E Toplam
A - 2 2 1 2 7
B 0 - 1 2 2 5
C 2 1 - 0 0 3
D 2 2 2 - 2 8
E 0 2 1 2 1 6

2- Siniflama(Dereceleme) Yöntemi :
Esas olarak Siralama yöntemine benzer. Biraz daha büyük isletmeler içindir.
Yöntemin uygulanmasi; Islerin belli siniflara göre degerlemesinin yapilmasi seklindedir. Yani ilk önce [Is Sinifi ve Tanimi] yapilir,daha sonra Is Degerlemesi yapilir.
Is siniflarinin belirlenmesinde çesitli ölçütler esas alinabilir.Örnegin bir isletmede Atölye Isleri,büro Isleri,denetim Isleri,Yardimci Isler seklinde siniflama yapilabilir. Is siniflarinin sayisi ve kapsami belirlendikten sonra degerlemede ölçüt alinacak faktörler dogrultusunda is degerlemesi yapilir. Örnegin ABD’de Federal Is siniflama sisteminde 8 faktör esas alinmaktadir. Bunlar;isin güçlügü ve degiskenligi,denetleme derecesi,yargilama,özgürlük,görevsel iliskilerin türü ve amaci,sorumluluk,deneyim,bilgidir.
Is Siniflari kendi aralarinda daha önceden derecelendirildigi için,isler de dogrudan siralanmis olur.

B- SAYISAL YÖNTEMLER :
Is degerlemesinde kullanilan Sayisal Yöntemler kendi içinde Puanlama ve Faktör Karsilastirma olarak ikiye ayrilir.
1- Puanlama Yöntemi :
En sik kullanilan yöntemdir. Bu yöntemde isin degeri,bir çok faktör yardimiyla ve her bir faktöre belli bir sisteme göre puan vererek ,elde edilen toplam puan araciligi ile belirlenir.Sirasiyla su islemlerden geçerek is degerlemesi yapilir :
a- Temel ve Alt Faktörlerin Belirlenmesi :
Temel ve Alt faktörler isin niteliklerini yansitan bilesenlerdir. Yani is aslinda çesitli faktörleri içerir. Faktörler; temel ve alt faktörler olarak belirlenir ki bunlar isin niteligini yansitirlar.
Temel faktör : Is Becerisi / Alt faktör : Egitim,Yetenek ; Temel F : Çaba / Alt Faktör : Bedensel Çaba,Zihinsel Çaba.
b- Faktör Derece ve Degerinin Belirlenmesi :
Her faktör,isi belli oranda etkilemektedir. Is Degerlemesi için belirlenmis olan faktörler,tüm isler için önem tasir. Fakat bazi islerde daha üst düzeyde önem tasirlar. Örnegin Egitim faktörü bütün isler için önemlidir. Ancak,bir isletmede yazi isleri memurlugu ile bagli oldugu bölüm müdürlügü arkli düzeyde egitimi gerektirmektedir. Mesela, Is Becerisi temel faktörü içinde yer alan egitim alt faktörünün derecelendirilmesi söz konusu ise,ilgili isin ne derece egitim gerektirdigi derecelendirmeyle belirtilir.

c- Temel ve Alt Faktörlerin Puanlamasi :
Is Degerlemesinde kullanilacak faktörler genelde farkli degerler tasir. Her temel ve alt faktörün toplam puan içindeki agirligi ,o faktörlerin ölçtügü gereklerin önemini yansitir. Faktör agirligi örgütten örgüte degisir.
d- Islerin Puanlamasi ve Degerlenmesi :
Her faktör,derece ve verilen puanlar,açiklamali tablolar halinde degerlemeyi yapanlara verilir.Böylece degerlemesi yapilan her bir is içindeki her faktör için ‘’Derece Tanimlari Esasi’’na göre uygun puan belirlenir.
2- Faktör Karsilastirma Yöntemi :
Sayisal is degerleme yöntemlerinden bir digeridir. Isler faktör degerlerine göre ölçülür. Ancak bu yöntemde puan yerine parasal degerler kullanilir. Bu yöntemde kullanilan faktör sayisi daha azdir. Çogunlukla kullanilan faktörler ; beceri,zihinsel çaba,bedensel çaba,sorumluluk,çalisma kosullaridir.
Kiyaslanan islerin faktör degerleri parasal olarak belirlenmektedir. Kilit Isler olarak da bilinen kiyas kabul edecek isler,bilinen tipik islerdir. Kolaylikla tanimlanabilen ve standart nitelik tasiyan bu isler,tüm islerin arasindan örnek olarak seçilir.
Faktör karsilastirma yönteminin asamalari söyledir :
. Temel faktörler dogru sekilde belirlenir.
. Kilit islerin,Is faktörlerinin parasal degeri belirlenir
. Isler parasal degerine göre siralanir.
. Kilit isler için bir faktör mukayese cetveli düzenlenir.
. Öteki isler,kilit isler yardimiyla degerlendirilir
. Isletmenin ücret yapisi olusturulur.
Örnek :
Bir isletme kilit is olarak operatör,tornaci,kalipçi,temizlikçi ve sekreter seklinde bes is seçiyor ve bunlari faktörlere göre ve parasal degerlere göre siralamaya tabi tutuyor.

Operatör 22 6 4 4 5 3
Tornaci 20 5 3 6 4 2
Kalipçi 18 4 5 3 3 1
Temizlikçi 16 3 2 5 1 5
Sekreter 14 2 1 2 7 2

Bu yöntemde is bir bütün olarak degil;faktör faktör karsilastirilmaktadir. Tabloda görünen faktör degerleri asagida Faktör Karsilastirma cetvelinde siralandiginda görünüm ;

Ücret Birimi Beceri Zihinsel Ç. Bedensel Ç. Sorumluluk Çalisma Kosul.
8
7 Sekreter Temizlikçi
6 Operatör Tornaci
5 Tornaci Kalipçi Temizlikçi Operatör
4 Kalipçi Operatör Operatör Tornaci
3 Temizlikçi Tornaci Kalipçi Kalipçi Operatör
2 Sekreter Temizlikçi Sekreter Tornaci Sekreter
1 Sekreter Temizlikçi Kalipçi

IS DEGERLEMESININ ÇALISMA ILISKILERINE ETKISI :
Iyi düzenlenen bir Is Degerleme sistemi isletme içinde tutarli bir ücret yapisinin kurulmasini saglar.Ancak isletme içi dengenin saglanmasi yeterli degildir ve Dis Denge de dikkate alinmalidir. ,Hem ayni hem de degisik sektörde faaliyet gösteren isletmelerin degisik ücret politika ve uygulamalari vardir. Dolayisiyla dis dengelerin de gözetilmesi iyi bir ücret sistemi olusturmanin unsurudur. Esit ise esit ücret ilkesi böylece en iyi sekilde uygulanirken,çalisan -isveren iliskileri de olumlu etkilenecektir.