17.BÖLÜM
İş Doyumu Kavramı :
İnsan yaşamının önemli bir kısmı iş yerinde geçmektedir. İş yalnız ekonomik açıdan değil,bireyin psikolojisi açısından da önemlidir. Bireyin üretken ve huzurlu olması nasıl sağlanır ve sadece ücret yeterli midir? Bu soruların cevabında İş Doyumu önemli fonksiyona sahiptir.
İş Doyumu; ‘'İşin kapsamı ve iş ortamına karşı bireyin olumlu tutumlarının tümüdür.İş Doyumu, işin özellikleriyle personelin istekleri uyduğu zaman gerçekleşir.
İş Doyumu Çalışmalarının Amacı :
Çalışanların performansının en iyi düzeyde olması istenir. Ancak ihtiyaçları tatmin edilmiş bireyler,doyumlu olan bireyler mutlu ve üretken olabilir. Bu çerçevede İş Doyumu çalışmaları 5 amacı yerine getirmek için yapılır :
1- Organizasyondaki Potansiyel Problemleri Teşhis Etmek :
İşinden doyumlu olan birey olumlu davranışlar içindedir. Doyumsuz olan bireyler ise olumsuz davranışlar sergiler.Böylece işletme yöneticileri,çalışanların iş doyumlarını olumsuz etkileyen faktörler halinde bilinçli ve duyarlı hale gelirler. Bu olumsuzlukları ortadan kaldırma yönünde uygulamalara gidilir.
2- Devamsızlık ve İşten Ayrılmaların Nedenini açıklamak :
Verimliliğin düşmesine yol açan işten ayrılmaların kökeninde çoğu kez İş Doyumsuzluğu yatar. Ücret yetersizliği,ilerleme imkanının olmaması,amir vb. nedenler olabilir.
3- Personel Tutumlarındaki Örgütsel Değişimlerin Etkisini Değerlendirmek :
İş Doyumu araştırmaları ,çalışanların işlerine karşı olan tutum,davranış ve düşüncelerini ortaya koyması açısından önemlidir. İşletme Yönetimi bu çalışmaların sonuçlarını değerlendirip,gelecekteki politikasını ona göre belirleyebilecektir.
4- Yönetim ve Sendika Arasındaki Çatışmalara Doğru Bilginin Sağlanması :
İş Doyumu araştırmalarının sonucu işçi-işveren arasında düzenleyici ve kanıtlayıcı bir role sahiptir.
5- Yönetimle Çalışanlar Arasında İyi Bir İletişimin Sağlanması :
Çalışanları işlerinden memnuniyet derecesi,iletişim sisteminin iyi işleyip işlememesine bağlıdır. İş doyumu ve İletişim süreçlerinin geliştirilmesi,birbirini etkileyen ve Sinerjik bir sonuç ortaya koyacaktır.
I-İŞ DOYUMUNU OLUŞTURAN FAKTÖRLER
1. İŞ DOYUMUNU OLUŞTURAN BİREYSEL FAKTÖRLER :
a- Personelin Beklentileri :
Her insan işine karşı bir beklenti içindedir. Çalışanların beklentileri, İş Doyumunu etkilemektedir.İş ve Meslek,bireyin beklentilerine cevap verebildiği oranda doyum sağlayıcıdır.Ayrıca her çalışanın beklentisi farklı olabilmektedir.
Günümüzde Ücret,beklentiler içerisinde en önemlisidir. İnsanlar ihtiyaçlarını tatmin etmek ve yaşam standartlarını yükseltmek için Yüksek Kazanç Beklentisi içindedirler. Bu beklentisi gerçekleşen personel işinden doyumlu olmaktadır.
b- Personelin Kişiliği :
Personelin işinden beklentileri öncelikle kendi kişiliği ile ilgilidir. Kişi; kişilik yapısına uygun işlerde doyum sağlar ve mutlu olur. Çalışanların kişiliklerinin farklı olması, bu kişilerin farklı beklentiler içinde olmalarına ve organizasyon içinde gelişen olayları farklı şekillerde algılamalarına yol açmaktadır. Kimi personel uzlaşmacı ve sakin iken,kimi personel mücadeleci ve inatçı kişiliğe sahip olabilmektedir.
c- Personelin İş Tecrübesi :
Tecrübesiz kişilerin genelde gerçekçi olmayan beklentileri vardır. İşletmeye kabul edilen kişi çalışma koşullarının üst düzeyini hayal eder. Dolayısıyla ilk yıllarda personelin beklentisi fazladır .Zamanla iş hayatının katı gerçeğini kavrayan personel tatminsizlik duygusuna kapılır.
Tatminsizliğin oluşumuna neden olan faktör personelin gerçekçi olmayan beklentileridir. Bu beklentiler zamanla tecrübe kazanılmasıyla gerçekçi temellere oturur.
İnsan davranışı; kişinin yaşamı,tecrübesi ve olaylara bakış açısına göre oluşur. Yaşam ve tecrübedeki değişmeler kişinin olaylara bakış açısını da değiştirir.Bu çerçevede çalışma hayatını yeteri kadar tanıyan personel,Doyum Kavramının zamana bağlı olduğunu ve ilerde beklentilerine ulaşabilmesi için o an bazı olumsuzluklara katlanması gerektiğinin bilinci içindedir.
d- Personelin Sosyal Kişiliği :
Aile bağı zayıf olan,standardın altında yaşayan ,iş alışkanlığı oluşturmayan kişilerin İş Doyumunun düşük olduğu yönünde bulgular vardır. Yetiştirilme tarzına bağlı olarak sorumsuzluğu tercih eden,yükselmek için gerekli arzuyu taşımayan kişi özel beklentilere de sahip olmayacaktır. Bu durumda doyumun düşük olması doğaldır.
Çevre bireyin kendi ailesinden tüm insanlığa kadar geniş bir alanı kapsar.Ailesi,diğer insanlarla uyumlu olan,onlar tarafından sevildiğini hisseden kişinin Doyum Sağlamasının bir nedeni olacaktır.
e- Personelin Hizmet Süresi :
Çalışanların işte kalma süresinin uzunluğu yaşla ilgilidir. Yaş ilerledikçe,aynı işte kalmaya devam eden çalışanlarda İş Doyumu yükselmektedir. Sürekli olarak iş değiştirme arzusu İş doyumsuzluğunun belirtisidir. Zamanla aynı işte kişinin kıdeminin artması,başarma hissi doyum sağlamasında etkilidir. Genel olarak zaman geçtikçe,örgüt personelin ihtiyaçlarını daha çok karşılayacağından ;Örgüte bağlılık ve iş doyumu düzeyinin artacağı kabul edilir. Yıllarca aynı işte kalan kişi zamanla işini hayatının bir parçası olarak görmekte ve giderek örgütle bütünleşmektedir. Buna paralel olarak organizasyon personele daha geniş olanaklar sunacaktır ve iş doyumu böylelikle artacaktır.
f- Personeli Eğitim Düzeyi :
Eğitim iş doyumunun başlıca faktörlerindendir. Eğitim düzeyi kişinin işini daha iyi kavrayıp,daha başarılı olmasını sağlamakta ve İş Doyumunun oluşumuna katkıda bulunmaktadır.
2. İŞ DOYUMUNU OLUŞTURAN VE İŞ ORTAMINA BAĞLI FAKTÖRLER :
a-İşin Genel Görünümü ve Zorluk Derecesi :
Personelin işinden tatmin olmasında etkili faktörler arasında işin genel görünümü,çalışana sağladığı sosyal ve ekonomik çıkarlar ile iş ortamı şartlarının özel bir yeri vardır.
Bu faktörler,üzerlerinde işlem yapılabilecek değişkenlerdir.
İşin genel Görünümü İş Doyumunun önemli bir kaynağıdır. İşin çalışana sağladığı ücret,statü,vb. yeterli olmasına rağmen,işin genel yapısı çalışanın kişilik ve beklentilerine cevap verecek düzeyde olmadığından bu durum bir doyumsuzluk nedeni olmaktadır.
‘'İşin Zenginleştirilmesi'' bazı yeteneklerin ortaya çıkarılmasına ve bu suretle de İş doyumunun oluşumuna katkıda bulunmaktadır. İş monoton ise çalışan sıkılacak ve çabuk yorulacaktır.Çalışanların özellik ve yeteneklerine göre işlerde çalıştırılmaları iş doyumuna ulaşmada etkilidir.
b-Ücret :
İş Doyumunda şüphesiz en önemli faktördür. Yapılan araştırmalar İş Doyumu ve İŞ Doyumsuzluğunun temel faktörlerinden biri olarak Ücreti göstermektedir. Ücret personelin ekonomik ihtiyaçlarını karşılaması yanında onun saygınlık basamağındaki yerini belirlemesi bakımından da önemlidir.
c-İşletmenin Sosyal Görünümü,Çalışma Koşulları ve İş Güvenliği :
Organizasyonun sosyal yapısına ilişkin özellikler; Çalışma arkadaşları,yöneticiler,diğer bölüm üyeleri,rol ve statü dağılımları gibi faktörlerden oluşur. Her işletmenin kendine özgü bir sosyal yapısı ve görünümü vardır.Sosyal görünümü üstün bir işte çalışma personele prestij sağlamaktadır. Bu da iş doyumunu artırır.
İş güvenliğinin olması çalışanlar için ayrı bir doyum faktörüdür. Çalışan işinde güvenlik unsurunun var olduğunu ve kendine değer verildiğine inanıyorsa bu doyum sağlamasına yardımcı olacaktır. İş Güvenliğinin olması işteki muhtemel kazaları da engeller. Araştırmalar,İş Doyumu ile kazalar arasında negatif bir ilişki olduğunu göstermektedir. İş Güvenliğinin varlığı doyumu artırdığı gibi,yönetimi de kolaylaştırır.
d- İlerleme Olanağı :
İlerleme,çalışanın kademesinde bir değişme olmadan ,yaptığı işten daha önemli bir işe geçmesidir. Örneğin Muhasebe memurluğundan Finans Memurluğuna geçiş bir ilerleme olabilir. Daha kısası Yatay yönde bir iş değişikliği ilerlemedir. Kişinin işinden doyum sağlamasında etken olan “ilerleme ve yükselme olanağı” bazı değişkenlerle ilgilidir. Yükselme olanağı derecesi,sıklığı,adilliği vb. Doyum sağlayıcılık niteliğini artıran etmenlerdir.
Yükselmek; dinamik bir yaşantı sürdürmek isteyen her çalışanın özlemidir. Yükselme fırsatı yakalayan personel kendine daha fazla güven duyar,kişiliği gelişir ve yetkilerinin artmasıyla çalışma isteği artar.Bu şekilde İlerleme ve Yükselme olanağı iş doyumuna katkıda bulunur.
e- Uygun Ödüllendirme Sistemi:
Ödüllerin beklenilen düzeyin altında / üstünde olması İş Doyumunu etkilemektedir. Ödüller beklentilerle uyumlu olursa, çalışan doyuma ulaşacaktır. Gerçekleşmeyen ödüller ise İş Doyumunu olumsuz etkiler. Bu nedenle organizasyonlarda Uygun ve Eşit bir ödül sistemi uygulanmalıdır. Her çalışanın başarısı ölçüsünde ödüllendirileceği hissi oluşturulmalıdır.
f- Amir :
Personelin İşinde doyum/doyumsuzluk göstermesinde etkili faktörlerden biri de amirdir. Ücret artışları,işte yükselmeler vb. durumlarda çoğu zaman amirler kilit rol oynar. Çalışanın işinde başarılı olup olmadığı da amir tarafından belirlenir. Bu nedenlerle Amir çalışanların İş doyumlarını olumsuz etkilememek üzere görevinin gereklerini yerine getirmeli ve adil olmalıdır. Amir çalışanlarını yeterince tanımalı,arzu ve düşüncelerini göz önüne alarak görev dağılımı ve yönetimini sağlamalıdır. Böylelikle işinde doyumlu personel sayısı artacaktır.
g- Çalışanların Kararlara Katılım Derecesi :
“Kararlara Katılma” son yıllarda Yönetim Bilimcilerin önemle üzerinde durdukları bir konudur. Bu sistemlerde kararlar özgür ve eşit tartışma temelleri üzerine oturtulur. Kararların alınmasında söz sahibi olmak, çalışanlar üzerinde Güdüleyici bir etkiye sahiptir. Bu nedenle de kararlara katılım derecesi kadar İş Doyumu artacaktır.
II. İŞ DOYUMUNU ETKİLEYEN ÖRGÜTSEL YAPI VE SÜREÇLER :
a-Motivasyon :
Motivasyon temel bir psikolojik süreçtir. Motivasyon amaca yönelik davranışla ilişkilidir. Doyum ise amaca yönelik davranıştan kaynaklanan bir tutumdur. Bu açıdan çalışanın Doyuma ulaşması için öncelikle Motive edilmesi önemlidir.
Çalışandan bekleneni almak için onu en iyi şekilde motive etmek gerekir.
Çalışanların motive edilmesini sağlayan faktörler; başarı,kabullenilme,işin kendisi,sorumluluk,Gelişme ve İlerleme fırsatlarıdır. Bu Motivasyon faktörlerinin bulunması çalışanın doyumunu artırır. Ancak bu faktörlerin bulunmaması çalışanları Doyumsuz yapmaz,yalnızca Doyuma ulaşmamış yapar.
Günümüzde organizasyonlar,çalışanlarının motivasyonunu sağlamak için bazı uygulamalarda bulunmaktadır. “Özendirici Araçlar” denen bu yaklaşım, Sos yo-Ekonomik Araçlar,Örgütsel Ve Yönetsel Araçlar ve Psiko-Sosyal Araçlar olmak üzere üç grupta toplanabilir.
b- İnanç ve Tutumlar :
Tutum; bir dizi olguya olumlu/olumsuz tepki gösterme eğilimidir. Tutumların İş Faktörleri üzerindeki etkisi ölçülebilir. Çalışanın tutumlarına göre oluşan Davranışları organizasyon açısından öneme sahiptir. İş doyumunun oluşumunda TUTUM 3 temel bileşene ayrılabilir. Bunlar; “Duygusal,Bilişsel ve Davranışsal” dır. Duygusal bileşen olumlu ya da olumsuz olabilir. Bilişsel bileşken kişinin bilgi ve inançlarından oluşmaktadır. Davranışsal bileşen ise kişinin nesneye karşı belli bir davranış eğilimi içinde olması şeklinde kendini gösterir.
Kişinin işinde Doyumlu olmasında onun inançları da etkili olmaktadır.Tutumlar ;inançların,hislerin ve davranışların bir sonucudur. Çalışan bir işin önemli olduğuna inandığında bu durum onun davranışlarını etkileyip,işlerine karşı olumlu tutumlar belirlemesini sağlayacaktır. Bu ise iş doyumunu artırır.
c- Eğitim :
Çalışanın Eğitim düzeyi onun iş doyumunu etkileyen değişkenlerden biridir.genel olarak,eğitim düzeyi arttıkça doyum da artmaktadır. Ancak dikkat edilmesi gereken noktalar vardır. Mesela yüksek eğitimli birinin düşük ücretle çalışması başlı başına bir doyumsuzluk kaynağıdır. Demek ki durumun yüksek ücretle desteklenmesi gerekir.
d- Örgüt Geliştirme :
Örgüt geliştirme adı altında uygulanan bir dizi program son yıllarda büyük rağbet görmüş ve yaygınlaşmıştır. Bu yaklaşımın hedefi çalışanların Doyum düzeyinin artmasıdır. Modern Yönetim stratejileri kullanan işletmelerde uygulanmaktadır.
Örgüt Geliştirme; bir bütün olarak organizasyonun performansını geliştirmeyi amaçlamaktadır. Bu nedenle çalışanların inanç,tutum ve davranışlarını değiştirmek,birbirleri ile daha etkin haberleşmelerini sağlamak ,sorunların tartışılabildiği bir ortam yaratmak ,düşünce arzu ve önerileri birbirleriyle paylaşabilecekleri bir ortamı geliştirmek,Örgüt Geliştirme programının temel hedefidir. Gerçek hedeflere dayalı bir Örgüt Geliştirme Programı ekip ruhunu geliştirir,çalışma koşullarını,uyumu geliştirir ve iş doyumunun artmasına yardımcı olur.
e- İletişim ve Algı :
İletişim örgüt içinde emir ve haberlerin yayılmasını sağlayan bir süreç olarak tanımlanabilir.İletişim haber ve emirlerin yanı sıra duygu ve düşüncelerin de yayılmasını sağlar. İyi bir iletişim ağı, güdüleyici özelliklere sahiptir.Örgütle ilgili konularda bilgi sahibi olmak,üstleriyle özgürce tartışabilmek,öneriler iletebilmek vb. çalışanlarda kendilerine değer verildiği inancını güçlendirerek iş doyumuna katkı sağlar. Organizasyon içinde amir ve yöneticilerin haberleşmeye daha çok ihtiyaçları bulunmaktadır.
f- İnsan Kaynakları Yönetimi Politikası :
İşletmelerin uyguladığı İK Politikası da çalışanların mevcut doyum düzeyinin yükseltilmesinde rol oynayan bir değişkendir.
İşletmeler açısından belli başlı personel politikaları : Tedarik ve İşe Yerleştirme,Geliştirme ve Eğitim,Ücretlendirme,Personel Sağlığı vb.dir.
Organizasyon tarafından belirlenen bu politikalar,Personel yönetimince uygulamaya konur.
Sağlam ve Sağlıklı bir Personel Politikasının ilkeleri şöyle özetlenebilir :
. Politika kesin ve anlaşılır olmalı
. Politika tutarlı olmalı
. Politika esnek olmalı
. Politika tamamlayıcı nitelik taşımalı
. Politika yeterli derecede geniş olarak hazırlanmalıdır.
Sonuç olarak çağdaş ve çalışanların beklentileri ile uyum içinde olan Personel Politika Uygulamaları çalışanların doyum düzeyini artırıcı özellik taşır.
g- İşletme Kültürü :
Organizasyonların da insanlar gibi kişilikleri vardır. İşletmeler de insan ilişkileri bakımından arkadaşça,sıcak,yenilikçi,samimi vb. değişik yapılarda olabilir. İşletmenin bu durumu işletmenin kültürünü yansıtır.
1980lerden itibaren işletmeler için kültür kavramı önem kazanmıştır. İşletme Kültürü bir yerde işletme değerleriyle birlikte oluşmaktadır. İşletme Kültürünü oluşumu şu adımlara bağlıdır ; uygun kişilerin seçimi,yöneltme,terfi ve teşvik
2001