18.Bölüm
YÖNETİM VE SENDİKA İLİŞKİLERİ :
Sendika Kavramı ve Tarihçesi :
Sendika; işçilerin veya işverenlerin çalışma ilişkilerinde ortak ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak ve geliştirmek için bir araya gelmesi suretiyle meydana getirdikleri tüzel kişiliğe sahip kuruluşlardır.
Modern anlamda sendikaların doğuşunda en önemli faktör Sanayi Devrimidir. Sanayi devrimi çok kötü çalışma koşullarına sahne olmuştur. Kötü koşullar işçilerin örgütlenme ihtiyacını doğurmuştur. İşçiler ekonomik ve siyasal konum bakımından güçlü olan işverenler karşısında eşit pazarlık gücü elde etmek için uzun süren kanlı mücadeleler ve grevler sonunda örgütlenme hakkını kazanmışlardır.
Sendikalarla ilgili ilk önemli gelişmeler İngiltere'de olmuştur. Sanayi Devrimi ile birlikte fabrika işçisi konumuna düşmek istemeyen ustalar ve kalfalar, Lonca sistemini terk etmemişler, yerine Meslek Kulüpleri kurmuşlardır.Bu dernek ve kulüpler önceleri yardımlaşma dernekleri şeklindeydi ancak kötü koşullar, usta ve kalfaları farklı birleşmelere yönlendirmiştir. Bu hareketler yaygınlaşınca Hükümet endişelenmiş ve 1799 da kabul edilen yasa ile bu tür birleşmeler için genel yasaklar getirilmiştir. Buna karşın,grevler ve mücadeleler sürmüştür. 1824 de bir yasa ile grev ve yasaklara esneklik getirilmiştir.
SENDİKALAŞMA İLKELERİ :
İş Kolu İlkesine Göre Sendikalaşma :
İşler, dokuma ,gıda,taşımacılık vb. şeklinde gruplandırılmaktadır. Burada İşçilerin sendika kurma ya da üye olmada mesleklerine bakılmaksızın sadece “işyerinde yapılan işin” girdiği iş grubu esas alınmaktadır. Bir işyerinin girdiği iş kolunun tespiti Çalışma Bakanlığınca yapılır. Çalışma bakanlığı tespit ile ilgili kararını Resmi Gazetede yayınlar.
Meslek İlkesine Göre Sendikalaşma :
Aynı meslekten olan kişiler birleşerek sendika kurmakta ya da kurulu sendikalara kayıt olabilmektedirler. Ülkemizde işkoluna göre sendikalaşma esastır.
SENDİKALARIN FAALİYETLERİ ve YÖNETİM ORGANLARI :
Sendikaların Faaliyetleri :
Sendikaların en önemli faaliyeti “toplu iş sözleşmesi” yapmaktır. Sendikanın doğuş nedenlerinin başında; işverene karşı topluca hareket ederek haklar elde edebilmektir. Bunun yanında Toplu iş uyuşmazlıklarında mahkemeye başvurmak,grev ve lokavt kararı verme ,üyelerin mesleki ve sosyal gelişimine katkıda bulunmak vb. de sendikaların faaliyetlerindendir.
Sendikaların Yönetim Organları :
Sendikalar Kanununa göre sendikaların dört zorunlu organı vardır ;
Genel Kurul / Yönetim Kurulu / Denetleme Kurulu / Disiplin Kurulu
. Genel Kurul :
Sendika ile ilgili temel kararların çoğu burada alınır.
- Organların seçimi
- Tüzük değişikliği
- Bütçenin görüşülmesi
- Gerekli taşınmaz malların alımı konusunda genel kurula yetki verilmesi
- Konfederasyonlara üye olma veya üyelikten çekilme
- Feshetme
- Delege seçiminde uyulacak esasların düzenlenmesi
. Yönetim Kurulu :
Sendikaların faaliyetlerini yürüten bir yönetim kurulu mevcuttur. Sendika veya sendika şubeleri yönetim kurulu en az üç en çok dokuz üyeden oluşur.
- Sendika veya sendika şubesinin temsil edilmesi
- Gerektiğinde üye/üyelere yetki verilmesi
- Sendikanın kanuna göre yönetilmesi, gelir gider işlemlerine ilişki hesapların yapılması,gelecek dönem bütçesinin hazırlanarak Genel Kurula sunulması YK nın görevleridir.
Denetleme Kurulu :
Genel Kurul tarafından seçilir ve üç kişiden oluşur. İdari mali denetimlerde bulunur.
Disiplin Kurulu :
En az üç en çok beş kişiden oluşur. Sendikanın tüzüğüne amaç ve ilkelerine aykırı hareket ettiği ileri sürülen üyeler hakkında soruşturma yapmakla görevlidir.
SENDİKALARIN AMAÇLARI :
Örgüt büyüdükçe ve işçi sayısı arttıkça işverenin işçilerle diyalogu kopmaktadır. İşte sendikaların ortaya çıkış nedenlerinden biri de budur.Sendikalar aracılığıyla çalışanlar işyerindeki kararlara katılma,bunları etkileme şansına sahip olurlar.
Sendikal örgütler,diğer yaşayan örgütler gibi birer açık sistemdirler ve dış çevreden etkilendikleri gibi dış çevreyi etkilerler. Ülkedeki ekonomik koşullar (enflasyon,işsizlik) sendikaların amaçlarını doğrudan etkiler.
Bununla birlikte sendikaların belli temel amaçları vardır : Örneğin Gompers bu amaçları İşletme Sendikacılığı ve Sosyal Sendikacılık adı altında iki grupta toplamıştır.
İşletme Sendikacılığı : Üyelerin taleplerini karşılamada sendikaların bir işletme gibi davranmasıdır. Bu anlamda sendikalar üye sayılarını ve üye çıkarlarını en üst düzeye çıkarmaya çalışırlar.
Sosyal Sendikacılık : Sendikanın ekonomik ve politik konulara üyelerinin çıkarları yönünden yaklaşmasıdır.
Dessler'e göre sendikaların Amaçları :
a- Sendika Güvenliği :
Her şeyden önce sendikalar varlıklarını güvenceye almak isterler .Sendika güvenliğinin 5 ayrı türü vardır :
. Kapalı Sistem : Bu sistemi benimseyen ülkelerde bir işletme yalnızca sendika üyelerini işe alabilir.
. Sendikal Sistem : Bu sistemde işletmeler sendika üyesi olmayanları da işe alabilirler. Ama bu kişiler belli bir süre içinde bir sendikaya üye olmak zorundadır.
. Temsili Sistem : Bu sistemde işe girmek için sendika üyesi olma zorunluluğu yoktur.Ancak çalışanlar, “sendikal çıkarlardan herkes yararlanmalıdır” ilkesi gereği sendika aidatını ödemek zorundadır.
. Açık sistem : Herkes sendikaya üye olma olmama hakkına sahiptir ve üye olmayan aidat ödemez.
. Üyelik aranjmanlarını Sürdürme Sistemi : Çalışanların bir sendikaya üye olması zorunlu değil ancak üye olanlar sözleşme süresince üyeliklerini devam ettirmek zorundadır.
b- Mali ve Diğer hakları Saklama :
Güvenliklerini sağlayan sendikaların en temel diğer amacı,üyelerine daha iyi haklar sağlamaktır.
SENDİKA ÇEŞİTLERİ :
İşçi Sendikaları :Bir işverene bağlı olarak emeğiyle çalışanların kurdukları sendikalardır. “İşçi sendikaları, işkolu esasına göre faaliyette bulunmak amacı ile bu iş kolundaki işyerinde çalışan işçiler tarafından kurulur”.
İşveren Sendikaları :Yasaya göre işkolu esasına göre bu işkolundaki işverenler tarafından kurulur.
Üst Kuruluşlar :Aynı veya farklı işkolunda faaliyet gösteren işçi ve işveren sendikaları ,güç birliği yapmak amacıyla kongreler veya konfederasyonlar şeklinde örgütlenebilir. Türk-İş,Hak iş vb.
SENDİKALARA KATILMA veya KATILMAMA NEDENLERİ :
. İdeolojik nedenler.
. İşe başlamak için sendikaya üye olma zorunluluğu
. Bir gruba bağlı olma isteği
. Ekonomik nedenler
. Meslekleşme (bazı mesleklerde meslek bağlılığı ön plandadır. (doktorlar,mühendisler)
. Sendika amaç ve eylemlerini beğenmeme
. Yönetimle özdeşleşme : Genelde küçük işletmelerde görülür. Çalışan yönetimle özdeşleşmiştir. Bu nedenle sendikaya üye olma isteği yoktur.
İŞLETMELERDE SENDİKA TEMSİLCİLİĞİ :İşletmelerde sendikanın kendi üyeleri arasından seçtiği temsilciler bulunur. Bunların sayısı ;
İşyerinde işçi sayısı 50 ye kadar ise 1 ,51-100 arası en çok 2, 101-500 arasında 3, 501-1000 arasında 4,1001-2000 arasında en çok 6.
İşyeri sendika temsilcisinin görevleri şunlardır :
. İşçilerin dileklerini dinlemek ve şikayetlerini çözmek
. İşçi işveren ahengini devam ettirmek.
. İşçilerin haklarını gözetmek
. Çalışma şartlarının uygulanmasına yardımcı olmak.
GREV : İşçilerin topluca çalışmamak suretiyle işyerinde faaliyeti durdurmak veya işin niteliğini önemli ölçüde aksatmak şeklinde anlaşmalarıdır.
LOKAVT :İşyerinde faaliyetin sona ermesine yol açacak şekilde işveren veya işveren vekili tarafından kuruluşun verdiği karara uyarak işçilerin topluca işten uzaklaştırılmasıdır.Üç çeşidi vardır.
. Ekonomik bunalım dönemlerinde görülen daha çok saldırı lokavtları.İşverenler burada ücretleri düşürme amacı güderler.
. Koruma Lokavtı : Grev ilan edildiğinde veya greve katılmayan işçileri de kapsayacak olan ücret ödememe imkanına kavuşmak için yapılır.
. Dayanışma Lokavtı : Amaç lokavt ilan eden işverenleri desteklemektir.
TOPLU PAZARLIK :Toplu pazarlık bir süreçtir ve bu süreçte ele alınan konular şöyledir :
. Sözleşmenin amacı,kapsamı,süresi
. Tarafların hak ve ödevleri
. Çalışma koşulları ve çalışma yöntemleri
. Çalışmanın denetimi
Görüşmeciler belirlenir,taraflar görüşmeye çağrılır ,görüşmeler yapılır,toplu iş sözleşmesi uygulamaya konur.
Toplu pazarlık bir tarafta bir işveren grubu ya da daha fazla işveren kuruluşu ile diğer taraftan işçileri temsil eden bir ya da daha fazla kuruluşun bir anlaşma yapabilmek için bir araya gelmeleridir.
2001