II. BÖLÜM : PARA

PARANIN FONKSİYONLARI :

1- Hesap Birimi :

Paranın kullanılmadığı ve sadece A,B,C mallarının üretildiği bir ekonomide üç tane fiyat olacaktır ; A malının B ve C cinsinden değeri ve B malının C cinsinden değeri. 3 maldan ibaret bir ekonomide üç fiyat olduğu kabul edilir. Yeni bir D malının devreye girdiğini kabul edelim.Bu durumda D'nin A,B,C cinsinden üç fiyatı oluşacaktır. Yani her yeni mal devreye girdiğinde,ekonomide malın kendisi hariç, mevcut mal sayısı kadar fiyat oluşacaktır.

Ekonomide n tane mal varsa ve her mal n-1 fiyat oluşumuna neden oluyorsa, toplam olarak ekonomide n.(n-1) tane fiyat olmaktadır. Ancak bu hesaplamada her mal hem kendi hem de başka mal cinsinden ifade edilmektedir. Örneğin 1 kilo un = 2 kg buğday; 2 kg buğday = 1 kg un gibi. Bu nedenle formülü 2 ye bölerek çift sayımı önlemiş oluruz. n. (n-1)/2 .

Fakat n tane maldan birini seçip ekonomideki tüm malları bu cinsten ifade ettiğimizde n-1 sayıda fiyat çıkacaktır. Yani 10 mal bulunan bir ekonomide 10.(10-1)/2 = 45 yerine 10-1 = 9 tane fiyat bilmemiz gerekecektir. Görüldüğü üzere tek bir malın hesap birimi olarak kullanılması bilgide tasarruf sağlamaktadır.

Para,ekonomide hesap birimi fonksiyonunu üstlenerek bilgi temininde ve bilgi işlemede tasarruf sağlamaktadır.

2- Mübadele Aracı :

Trampa Ekonomisinde mübadele malın malla değişimi şeklindedir. Bçyle bir ekonomide ticari organizasyon son derece güçtür. Örneğin A,B,C gibi üç mal üretilen bir ekonomide üç ayrı ticaret noktası olması gerekecektir. A'nın B ve C ile ve B'nin C ile değiştirildiği bir organizasyon. Yeni bir mal devreye girdiğinde ise bunun değişimini sağlayacak üç yeni ticaret noktası gerekecektir. Neticede para kullanılmayan ve n tane mal üretilen bir ekonomide n. (n-1)/2 sayıda ticaret noktası gerekir.

Ancak paranın devreye girmesiyle birlikte n sayıda mal üretilen bir ekonomide gerekli ticaret noktası sayısı sadece n-1 tanedir.

Paranın devreye girmesiyle arz ve talebin fiziki olarak uyuşması zarureti de ortadan kalkmaktadır. Paralı ekonomi; ev almak isteyen berber ile traş olmak isteyen müteahhit arasında doğabilecek sorunları da çözmektedir.

3- Değer Saklama Aracı :

Finansal aktiflerin hiçbir türünün bulunmadığı bir ekonomide ,üreticiler ve tüketiciler bütün tasarruflarını fiziki varlık olarak tutmak zorundadırlar. Bu nedenle bireylerin tasarrufu Yatırım niteliği taşır. Yani bireyin tasarrufu,yatırımına eşit olur.

Böyle bir ekonomide kişilerin tasarruflarının üzerinde yatırım yapma imkanı da kısıtlıdır. Tasarruf imkanlarının sınırlılığı tasarruf yapmanın cazibesini azaltır ve tasarruf düzeyi düşer.

Tasarrufun devir imkanlarının azlığı ise yatırım düzeyini sınırlar.

Ayrıca Finansal Aktiflerin bulunmayışı Faizin oluşumunu engelleyecek ve yatırımların verimlilik sırasına göre realize edilmesini sınırlayacaktır.

Para diğer finansal aktiflerle birlikte güçlü bir finansal sistemin kurulmasını mümkün kılar.Böyle bir ekonomide kişiler tasarruflarını fiziki varlık olarak tutmak zorunda değildirler. Aynı şekilde tasarrufların Kredi olarak devri de kolaydır.

Neticede Finansal Ekonomide yatırımlar ve tasarruflar artar. Kredi Faizleri ise mevcut kredilerin en yüksek verimli yatırımlardan başlayarakdaha az verimli yatırımlara doğru dağılmasına yol açar. Kredi hacmi sınırlı olduğundan verimsiz yatırımlar otomatik olarak devre dışı kalır.

Parasal Ekonominin bir diğer katkısı da Ek Kredi dediğimiz olgudur. Ek Kredi ; tasarruf eyleminden bağımsız olarak meydana gelen kredileri ifade eder. Bunlar banka Sisteminin yarattığı krediler olup,sorumsuz kullanımlara konu olmadığı sürece son derece faydalıdır.

Bazı iktisatçılar,paranın değer saklama aracı olarak kullanılmasının sakıncalarına da değinmişlerdir. Paranın Değer Saklama Aracı olabilmesi,yani paranın fon piyasalarında değerlendirilmeyip nakit olarak tutulması , ekonomideki talep açığına sebep olmaktadır.

PARANIN ÖZELLİKLERİ :

Herhengi bir objenin para olarak tanımlanabilmesi için şu özellikleri taşıması gerekir :

- Homojenlik Özelliği : parayı temsil eden objelerin tümünün aynı maddi değeri temsil etmesidir.

- Bozolmama ve taşınmaya elverişli olma özelliği

- Taklit edilememesi

- Zaman içerisinde değerini muhafaza edebilme özelliği

Tarih boyunca bu özelliklere haiz objeler para olarak kullanıldı.Günümüzde kağıt para ve ufaklıklar kanuni ödeme araçları olarak parayı temsil eder. Ancak iktisatçıların para özelliği gördüğü başka objeler de bulunmaktadır. Bu objeler ekonomideki para miktarının tanımlanmasında tartışmaya neden olmaktadır.

Bir ülkedeki para biriminin sayılan özelliklerden uzaklaşması halinde Para İkamesi dediğimiz olay yaşanır. Para İkamesi sürecinde yerli para yerine artan ölçüde yabancı para kullanılmaya başlanır.

PARANIN ORTAYA ÇIKIŞI :

Paranın ortaya çıkışı ekonomik nedenlere bağlanabilir. Başta A.Smith olmak üzere çeşitli bilim adamları ,paranın mübadeleyi kolaylaştırmak için düşünüldüğünü düşünmüşlerdir.

Yapılan araştırmalar ise paranın ilk kullanımının mübadeleden ziyade ,gömüleme amaçlı olduğunu ortaya çıkarmıştır. Paranın ilk ortaya çıkışı insanbların tanrılarla ilişkisinde belirlenmiştir. İnsanlar ,paranın özelliklerini taşıyan ve sonradan para olarak kullanılan kıymetli malları ,tanrılarına hediye etmek üzere üretip saklamışlardır.

Yine çok eskilerde bazı mallar güç ve prestij simgesi olarak üretilmiş ve gömülenmiştir. K.Amerika'da bazı yerliler,belli kutlama günlerinde parçalamak üzere bakır tabaklar,yün örtüler biriktirmişlerdir.

Mübadelenin yaygın olmadığı bu dönemlerde ;doğrudan harcamalar için öngörülmeyen ,fakat değer temsil eden ve değer temsil ettiği herkesce bilinen bu mallar para olarak tanımlanabilir. Nitekim bunların bazıları mübadelenin yayılmasıyla para olarak kullanılmıştır.

Tarihin ilk aşamalarında para olarak kullanılan bazı malların ,ticaretin olmadığı dönemlerde de üretilip değer temsil eden mallar olarak saklanmış olması bazı araştırmacıları paranın ortaya çıkışında ekonomi dışı sebepler aramaya yönlendirdi.

Diğer taraftan bazı bilim adamları parayı ''İnsanlık tarihinin sadece belli bir zaman kesitinde mübadele için gerekli '' görmektedirler. Fama'nın değerlendirmesi bu çerçevede ilginç bir yaklaşım olarak karşımıza çıkar; Fama'ya göre ,teknoloji gelişince mübadele devam edecek ancak paraya gerek kalmayacaktır. Bireyler ekonomik faaliyetlerini elektronik kartlar vasıtasıyla sürdürecek ve merkezi bir elektronik muhasebe sistemi tüm hesapları düzenleyecektir. Böyle bir düzende bazı kıymetli maddeler mübadele için gerekmemekle birlikte değer ölçüm birimleri olarak paranın kovulmasını kolaylaştıracaklardır.

Ticaret öncesi dönemle ilişkin bulgular,Fama'nın çalışması ile bütünleşince karşımıza şöyle bir tablo çıkar;

Ticaret öncesi dönemde para vardı. Uzay Çağında para ortadan kalkacaktır.Şu halde para ekonomi dışı bir Fenomendir. Bu tabloya bakarak paranın ekonomi dışı bir fenomen olduğunu söylemek pek gerçekçi değildir. Fama'nın görüşleri tartışmaya açıktır.

Ancak para ve para ile ilişkili konuların ekonomi dışı boyutları olduğu,özellikle sosyolojik,teknolojik ve siyasi yönlerinin önem arz ettiği kesindir. Bu boyutluluk çerçevesinde parasal sorunlar adeta esrarengiz bir şekilde karşımıza çıkmaktadır.