4.2. Mücadele Çalışmaları

Bu çalışmalar; tuzak ağacı hazırlama, kimyasal mücadele, biyoteknik yöntemler ve biyolojik mücadele tekniklerdir.

4.2.1. Tuzak ağacı ve kimyasal mücadele çalışmaları

Tuzak ağaçları Tablo 2'de belirtilen dönemlerde hazırlanmalıdır. Ancak iklim ve yükseltilere göre tuzak ağaçları denize yakın yerlerde Mart sonu Nisan'da hazırlanırken, özellikle 1000 m'nin üzerindeki yükseltilerde Nisan veya Mayıs ayında hazırlanmalıdır. Özellikle 2000 metre yükseltideki ibreli ormanlarda tuzak ağacı hazırlama dönemleri Tablo 3'te görülmektedir. Serez (1983) Ips sexdentatus'un 10 Nisan'da uçmaya başladığını ifade etmektedir. Burada ana amaç, böcekler yumurta koymadan önce tuzak ağaçlarının hazırlanmış olmasıdır. Tuzak ağacı böceğin uçma zamanından en az iki hafta önce hazırlanması gerekmektedir. Ataman (1967), bu sürenin 20-30 gün önce yapılması gerektiğini belirtmektedir. Çanakçıoğlu (1989) ve Öymen (1989)'e göre tuzak ağaçları böceğin uçma zamanından 2-4 hafta önce hazırlanmalıdır. Hazırlanacak tuzak ağacı 25 cm kuturdan daha kalın ağaçlar arasından seçilmelidir. Tuzak ağaçlarının miktarı ise bölgedeki böcek populasyonuna göre değişmektedir. Özder (1978)'e göre, böcek yoğunluğuna bağlı olarak hektara 4-20 arasında tuzak ağacı hazırlanabilir. Çanakçıoğlu (1989) ve Öymen (1989)'e göre fazla önemli olmayan zararlarda hektar için 5-10 adet tuzak ağacı, büyük afetlerde ise bu miktar 50-60 ağaca kadar çıkarılabilir. Tuzak ağaçları 10-15 günde bir kontrol edilmelidir. Tuzak ağaçları yok edilmemeli, sadece ilk pupa görüldüğü zaman kabukları soyularak imha edilmelidir. Özder (1978) tarafından tuzak ağaçlarına gelen böcekler için en uygun devre, yumurtlamanın bitiminden pupalaşmanın başlamasına kadar olan zaman olup, soyulan kabukların yakılması veya ilaçlanarak böceklerin öldürülmesi belirtilmektedir. Astiaso ve Leyva (1970)'ya göre bir yöredeki etkin kabuk böceği salgınını, sadece tuzak ağacı yöntemiyle düşürmek çok güçtür. Bu durumda pek çok ağaç kesilmesini, bir bakıma meşçerenin kuruluşunu, hatta doğal dengeyi zorlayacak veya bozacak kadar ileri kesimleri gerektirmektedir.

Salgın gören 16 m boyundaki bir ladin ağacında Ips erginlerinden 2448 adet ana yolu açıldığı, 22 448 genç erginin geliştiğini ve 58 800 adet yumurta konulduğu belirtilmektedir (Gobeil 1936).

Tablo 2. Doğu Karadeniz Bölgesi'nde Ips sexdentatus'un yıl içerisindeki hayat seyri ve dönemleri (180-1800 m) (*)

* : Böceğin biyolojik evreleri ve tuzak ağacı hazırlama iklim hallerine ve yükseltiye göre değişmektedir.

Diri odunda kışlayan böceklerin imhası için geçmiş yıllarda (1960'lı yıllardan 1985'e kadar) Gaviton veya Corcide 3.10.0 + mazot karışımı kullanılmaktadır. İstif edilen ağaçlara veya devrik tek ağaca adı geçen ilaçlar pulverize edilir ve üzeri bezlerle örtülerek bir süre bekletilir. Bu yöntem, deliklerden çıkan böceklerin teması ile ölmeleri sağlanarak, genellikle iyi sonuç vermektedir. Ayrıca zamanla Oleorkorlin, Corlin (Lindan), Hekmalin (Lindan), Ormalin ve DDVP ile mazot karışımı kullanılarak da mücadelede edilmektedir.

Tablo 3. Sarıkamış yöresinde Ips sexdentatus'un yıl içerisindeki hayat seyri ve dönemleri (2000-2400 m) (Yüksel ve ark. 2000)

Werner ve ark (1986) kabuk böceğine karşı bazı ilaçlar denenmiştir. %1-2 Carbaryl + %0.5 lindane kimyasal karışımının %100 etkili, sadece %1 Carbaryl'in %89 etkili, %2 Carbaryl'in %96 etkili ve %0.5 lindane'nin de %95 etki1i olduğunu tespit etmiştir.

Maçka-Kapuköy (1100 m) ormanlarında 13.11.1996 tarihinde Ips sexdentatus zararı nedeniyle 10 adet ladin ağacının kuruduğu tespit edilmiştir. Aynı gün bu ağaçlarda, DDVP ile kabuklu ve kabuksuz olarak iki farklı ilaçlama denemesi yapılmıştır. Birer metre boyunda kesilerek alınan ağaç örnekleri, laboratuvar koşullarında (20±5 °C ve %60-70 nispi nem) izole edilmiş 50x50x90 m yetiştirme kafeslerinde gözlenmiştir. Alınan kabuklu ve kabuksuz ağaçlar, normalden 3 katı fazla ilaçlamaya tabi tutulmuştur. Sonuç olarak, kabuklu ağaçlarda %14.64, kabuksuz olan ağaçlarda ise %3.54 faal böcek kalmıştır (Tablo 4). Kabuğu tamamen soyulan ladin ağaçlarında böcekler kışlama deliklerinde bulunduğundan tam bir ölüm gerçekleşmemiştir. Şüphesiz, doğada ise böceklerin yaşam yüzdesi daha yüksektir.

Aslında kimyasal mücadele en son başvurulması gereken savaş yöntemi olmasına rağmen Fransa gibi ülkelerde dahi pestisit uygulamaları halen yapılmaktadır. Nallet (1990) Fransa'da halen 14 milyon hektar ormanın yılda sadece 600 ha'ında fungusit uygulandığını ve bazen 20000-60000 hektarında insektisitlerle tedavi çalışmaları yürütüldüğünü ifade etmektedir. Özellikle Fransa ormanlarında ladinde mantar zararları nedeniyle her yıl 500 000 m³ ladin ağacı ölmektedir. Ancak, Doğu Karadeniz Bölgesi'nde 1960'lı yıllardan beri Ips sexdentatus'a karşı en az bir milyon litre ilacın kullanıldığı unutulmamalıdır.

Piyasada, Dalla® ticari isimli insektisitin, katalogunda Ips sexdentatus'un mücadelesinde kullanılması tavsiye edilmektedir. Bu ilaç, cypermetrin ve fenitrothion aktif maddelerinden oluşmaktadır. Cypermetrin esas olarak Lepidoptera türlerinde etkili olup temas, mide zehiri ve beslenmeyi önleyici etkiye sahiptir. Ayrıca, repellent etkiside bulunmaktadır. Fenitrothion ise çiğneyici, emici ve delik açan böcekler ile akarlara karşı kullanılmakta olup, mide ve temas etkilidir. Ayrıca, yavaş nüfuz edicidir (Dalla® 2000). Ips sexdentatus'un kitle üremesi yaptığı alanlar ve özellikle tuzak ağaçlarında gerektiğinde alfacypermetrin, deltametrin ve fenitrothion'un kullanılmasını önerilmektedir (Alonso ve ark 1998).

Bu zararlıya karşı 1960'lı yıllara kadar mekanik, daha sonra ayrıca kimyasal mücadele yapılmış olmasına rağmen, genelde soruna bir çözüm getirilmemiş, ancak bu zararlının populasyonu bir miktar azaltılabilmiştir. 1985 yılında Artvin-Murgul ormanlarında bu zararlıya karşı sürdürülen kimyasal mücadele sırasında, böcek yuvalarında bol miktarda yırtıcılarına (Rhizophagus dispar (Payk.), Thanasimus formicarius (L.) ve Raphidia sp.) rastlanılmıştır. Bunun üzerine kimyasal mücadele uygulamalarına Artvin bölgesinde son verilmiştir (Alkan ve Aksu 1990). Giresun ormanlarında 1989 yılında kimyasal mücadele durdurulmuş, Trabzon bölge ormanlarında ise halen mekanik ve kimyasal mücadele çalışmaları devam etmektedir. Bu böcek özellikle Trabzon bölgesinde lokal alanlarda kitle halinde üreyerek yılda en az 2000 m³ ladin ağacının kurumasına neden olmakta ve bir potansiyel tehlike olarak varlığını sürdürmektedir.

Kimyasal savaşta istenilen başarının sağlanamaması bir yana, bazı kimyasal ilaçların ekosistem ve insanlara kadar uzanan yan etkileri de bulunmaktadır. Mücadelede asıl gaye, doğada süregelen biyolojik dengeyi, ondan yararlanırken bozmamaya özen göstermek ve dengenin herhangi bir nedenle bozulması halinde, ekosistem içinde yer alan unsurlardan yararlanarak tekrar sağlamaya çalışmaktır. Bundan dolayı doğal dengenin önceden belirlenemeyen bir zamanda gerçekleşmesini beklemek yerine biyolojik savaş için faaliyete geçilmelidir (Yüksel 1998b).