ZBORLU A NOSTRU – 3/2000 27
L I M B A A R M Â N Â*
Tu etuslu 6 EH (Eta-a Hristolui),
limba armânâ, limbâ neolatinâ aftohtonâ, shi-avea intratâ tu câluchili-a ljei
structurali. Efrásea Torna-torna fratre
tsânutâ tu yrama al Thephylactus Simocatis (7lu etusu EH) easti luyursitâ ti
prota mârtirii anyrâpsitâ ti limba
armânâ.
Câftărli shtintsifitsi di adzâ
deadirâ apandisi ti-amintarea-a limbâljei armânâ. Limba formalâ a statlui
Romanu ditu apiritâ cljimatu Bizantium tora sh-multi etusuri nâpoi, pânâ tu
anjlji al “Iraklios” (tu-ahurhita-a etuslui 7 EH), eara limba latinâ
Dupâ hopa protaricâ Romanâ a
limbiloru neolatini, inshirâ ditu limba popularâ latinâ a Balcanjloru Latinum
Balkanicum, patru limbi neolatini: Armâna sh- Meglenita, tu axa Egnatia;
sh-Istrorumâna sh-Dacorumâna, tu axa-a Dunâljei. Tu-unâ idhyi cali, limbili
neolatini moderni: italeana, frântseasca, spaniola, purtughedza, etc., inshirâ
ditu limba popularâ latinâ ditu
ascâpitatâ. Tu-aestâ turlii putemu s-exiyisimu uidiserli namisa di limba
armânâ shi-alanti limbi Evropeani
neolatini ditu Balcanj, hâbârsiti ma ninti.
Anda cilâstâseashti cariva
s-aproachi tsiviliztsia Armâńiloru cu tinjii, fenomenu tsi easti lâyaru aspusu
sh-di insâshi limba armânâ, va s-discoapirâ câ adetsli, cântitsli, pirmithili,
sh-proverbili suntu amplini di-unâ apurioasâ avutsâlli. Tru anjlji ditu soni,
cu cilâstâseri individuali icâ di sutsati, publicări di-aestâ turlii inshirâ
tru lunjinâ. Aesti publicări ascotu tru migdani unu avutu materialu,
limbisticu, historicu, sotsialu, cari
adarâ unâ pusimatâ “literaturâ verbalâ”.
Protili seamni anyrâpsiti a
limbâljei armânâ shi-au dârâtsina tru mesea-a etuslui 18 sh-suntu ma multu
insriptsiunj di-alfabetu sh-texti grâtseshtsâ, adrati di-anvitsats
sh-lexicoyrahi cari ufilisea shi-alfabetlu latinescu sh-atselu grâtsescu.
Prota yramaticâ a limbâljei armânâ (Vlahâ)
al M. Boiagi, fu tipusitâ Viena, tu anlu 1813. Aestâ yramaticâ pripuni
alfabetlu latinescu ta s-poatâ limba s-anchirdhâseascâ unâ formâ literatâ.
Aestâ huzmeti fu sh-ma ninti andrupâtâ di alti “hilji” a limbâljei Latinâ.
Tu-unâ noauâ yramaticâ armânâ a
academitsloru N.Katsani–N.Dima (Sârunâ 1990), limba armânâ easti anyrâpsitâ cu literi latini sh-cu
adâvgări di literi ditu alfabetlu grâtsescu.
Pânâ sh-tu dzua di adzâ apofasea ti-alfabetu nu easti efcula ti itia câ
suntu multi parametri (historitsi, religioasi, culturali, polititsi) tsi lipsescu
luyursiti. Cumu tsi s-hibâ, unâ aprucheari nincljinatâ câtrâ altu sinferu
sh-ni-arâchitâ a aestâlj luyurii, tu spiritlu a shtintsâljei, nu poati
s-abneagâ câ unâ limbâ neolatinâ cumu easti armâna poati s-hibâ anyrâpsitâ cama
ghini tu alfabetlu latinu.
Limba armâneascâ, cari nâoarâ
eara multu teasâ shi-azburâtâ tu Balcanj, adzâ cheari dzuâ di dzuâ.
Ufilisirea-a limbâljei fu pi-anarya-anarya njicshuratâ nu ti itii naturalâ, ama
historicâ sh-sotsialâ. Pri ciuda la tuts aeshtsâ factori, limba armânâ, pânâ
sh-tu catandisea greauâ di adzâ di vârtoasâ antisotsialidzari, di
dizbâteari/hâbinari a vecljiloru ligâturi astreasi sotsiali sh-di cumunicari,
easti nica unâ realitati.
Omlu prindi s-anveatsâ s-tinjiseascâ
cathi yishteari natsiunalâ hasâ, shi-aestu averu nu lipseashti s-hibâ
nihâbârsitu, câ ashi cumu aspuni unu mari anvitsatu di adzâ, Naom Chomsky,
nu-ari limbi buni icâ slabi, cu-anami icâ fârâ anami, ama ari limbi avuti
(advansati) sh-limbi ma putsânu ânaintati cu cari oaminjlji s-acâchisescu.
Yrâfusirea-a aestoru cântitsi tu
limba armânâ adratâ cu-ahândoasâ
ducheari sh-tinjii ti cultura a noastâ, easti unâ shcurtâ colectsiuni a
Sutsatâljei Armânâ di Veria cu scupolu ta-s yrâfuseascâ sh-s-ascoatâ tru
migdani limba armâneascâ
*(Fragmentu di pi cuverta a ploaciljei “Cântitsi ditu bana Armâńilor” scoasâ anlu
aestu di Sutsata Armâniloru di Veria.
Armânipsiri ditu limba inglezâ di
Mihali al Prefti)