Uwagi na temat zrozumienia pojęcia „pustości” (siunjata)
w notatkach o Lamrimie

Tożsamość "ja" jako źródło powstawania cierpienia (dukkha)

Brak urzeczywistnienia "pustości" (skt. siunjata) tożsamości "ja" jest jednym z głównych (obok braku urzeczywistnienia "pustości" zjawisk) źródeł powstawania cierpienia (pali. dukkha). Nauka o braku indywidualnej tożsamości "ja" odnosi się do ujęcia doktryn o naturze rzeczywistości w tak zwanej hinajanie, buddyjskiego ujęcia zwanego też doktryną śrawaki, którego celem jest wyzwolenie samego siebie od wszelkich cierpień.

Tożsamość "ja" jest przyczyną cierpienia w tym sensie, gdyż intuicyjnie wydaje się istnieć w relacji z pięcioma skupiskami (skt. skandha) jako obiekt cierpienia (pali. dukkha). Wg nauk buddyzmu jest to jednak tylko niejasne, nawykowe i błędne wyobrażenie inherentnej tożsamości "ja", a łatwo to wykazać poprzez zanegowanie podstawowych cech tej tożsamości, takich jak:

* że jest pojedyncza oddzielna,

zanegowane jest to, gdyż istniałaby tylko własna tożsamość „ja” oddzielnie, bez zagrożenia zniszczenia z zewnątrz (przez innych), bądź przez samego siebie ze wzg. na brak wielości komponentów tego siebie (pojedynczość), np. brak pięciu skupisk,

* że jest trwała nieprzerwanie istniejąca,

zanegowane jest to gdyż, nie byłoby obaw, że coś mogłoby się stać tej tożsamości w następnych momentach jej trwania, tym bardziej, że wszystko się zmienia, również pięć skupisk, nawet wiele razy w ciągu życia,

* że jest niezależna,

zanegowane jest to, gdyż nie byłoby obaw, że ta tożsamość „ja” mogłaby być zagrożona przez „innych” np. zjawiska bądź osoby z zewnątrz.

"Pustość" (siunjata) istnienia zjawisk, a Doskonałe Oświecenie

Urzeczywistnienia "pustości" (skt. siunjata) zjawisk oprócz doprowadzenia do wyzwolenia od cierpienia (pali. dukkha) umożliwia w buddyzmie również osiągnięcie Doskonałego Oświecenia. Nauka o tym odnosi się do ujęcia doktryn o naturze rzeczywistości w tak zwanej mahajanie, buddyjskiego ujęcia zwanego też doktryną bodhisattwy, który szuka Doskonałego Oświecenia nie tylko dla samego siebie, ale przede wszystkim w celu pomocy wszystkim czującym istotom.

Zgodnie z przekazem madhjamaki, najwyższej doktryny o siunjacie w buddyzmie, wszystko jest współzależnie istniejące i powiązane ze sobą np. poprzez Dwanaście Ogniw Współzależnego Powstawania oraz Prawo Czynów Karmicznych.

Na poziomie konwencjonalnego rozumienia, wszystkie zjawiska tworzą się i zanikają pod wpływem odpowiednich dla nich przyczyn i warunków. Ostatecznie wg analizy jednak nie można w tych zjawiskach odnaleźć ich inherentnej, wrodzonej i niezależnej egzystencji. Zjawiska jednak wydają się tak pojawiać i zanikać, nie ma dlatego również totalnej pustości, jako nicości.

Madhjamaka to "Droga Środka", która udowadnia, że teoria "pustości" przekracza poza błędy wszystkich „skrajnych” poglądów, takich jak np. nihilizm (że nic nie istnieje i nie podlega się żadnym konsekwencjom swoich czynów) oraz eternalizm (wszystko istnieje, tak jak się wydaje być, jako z góry ustalone, realne w sposób inherentny i niezmienny oraz dlatego nie ma możliwości osiągnięcia transcendencji np. wyobrażenia doskonałości jako nieosiągalnego absolutu).

"Pustość" należy więc traktować jako niczym "nieograniczoną przestrzeń" dla rozwoju wszystkich doskonałych cech oraz usunięcia wszystkich błędów, np. zaciemnień od niewiedzy. Gdyby zjawiska były inherentne i niezależne z trwale wrodzonymi i nie mogącymi się już zmienić cechami, nie byłoby żadnych możliwości, a wszystko byłoby już z góry ustalone i przeznaczone. Jednakże teoria o "pustości" neguje inherentność zjawisk i ukazuje, że współzależność zjawisk obejmuje wszystko całkowicie. Każda więc czująca istota wg tego ujęcia ma nieograniczone możliwości rozwoju nawet aż do Doskonałego Oświecenia wg buddyzmu.

Natura Buddy, a "pustość" siunjata

Każda nauka lub praktyka, która sprzeczna jest z właściwym zrozumieniem "pustości" siunjata (istnienia tożsamości "ja" bądź zjawisk) nie może być zgodna z naukami buddyzmu, a jeżeli sprzeczna jest z postawą bodhiczitty, nie zalicza się do buddyjskiej mahajany. W mahajanie w celu rozwoju tych cech kultywuje bodhisattwa Sześć Paramit zbierając stopniowo nagromadzenie zasługi i mądrości, niezbędne aby osiągnąć oświecenie, tj. trzy ciała buddy, co zajmuje czas trzech niezliczonych okresów
(skt. kalpa). Wadżrajana, szczególna odmiana mahajany, również to umożliwia bodhisattwie, choć o wiele bardziej efektywnie.

W mahajanie istnieją dwie tradycje nauk odnoszących się do natury rzeczywistości tzw. siunjaty. Pierwsza tradycja związana jest z przekazem Nagardżuny o madhjamace o „Środkowej Ścieżce”. Druga tradycja związana jest z przekazem Asangi o „naturze buddy”, przekazem, na którym oparto nauki czittamatry. W praktyce wadżrajany jednak główny nacisk kładzie się na nauki o „naturze buddy” w celu zrealizowania bezpośrednio doskonałej obecności poza wszelkimi konceptualnymi wyobrażeniami zwanej Przejrzyste Światło, stanu, który określany jest niekiedy jako absolutnie istniejący.

Buddyzm, choć obejmuje wiele pozornie niezgodnych ze sobą nauk, tak naprawdę nie zawiera sprzeczności. Jasno o tym mówią nauki o Lamrimie, gdzie np. istniejące obecnie różne tradycje, wliczając wajbaszikę, sautrantikę, czittamatrę i madhjamakę, można traktować jako kolejne etapy w stopniowych medytacjach na tzw. "pustość" siunjata oraz odniesienie do poglądów o naturze buddy. Można przy tym wykazać, że przekaz Nagardżuny o „Środkowej Ścieżce” to podejście przybliżające ku naturze rzeczywistości przez wyeliminowanie wszystkiego tego, co nią nie jest, tzn. wszystkich niewłaściwych „skrajnych” poglądów i praktyk, kierując się głównie analitycznym wnioskowaniem. Przekaz Asangi o „naturze buddy” to podejście pomagające za to opisać naturę rzeczywistości taką jaką powinna ona być, pomimo że należy ją doświadczyć „poza słowami” przez praktykę. Tym niemniej, że przekaz Nagardżuny wydaje się być bardziej precyzyjny niż Asangi, oba te przekazy bezsprzecznie się wspomagają tworząc jedną kompleksową całość.