LUBLIN


Synagoga
Wybudowana w 1567 roku. Okazała synagoga, nazwana później na cześć pierwszego rektora, rabina Salomona Lurii - "Maharszal szul". Najstarszy znany obiekt z bimą czterofilarową. Posiadała potężne sklepienie oparte na 12 filarach. Dookoła niej powstały inne budynki jak uczelnia talmudyczna, dom gminy, rzeźnia, bóżniczki cechowe rzemieślników żydowskich oraz dom w którym odbywały się Zjazdy Czterech Ziem.
      Wraz z dużą bóżnicą Maharszal Szul mieści się pod jednym dachem z nią mniejsza a mianowicie: Maharam Szul datująca się z tego samego okresu co duża. Nazwana tak dla upamiętnienia trzeciego rektora, rabina Meira ben Gedalia. Sala modlitewna była podłużna, bazylikowa, oddział dla kobiet był na tym samym poziomie co sala dla mężczyzn, tylko oddzielona od niej pięknymi filarami.

*

W miejscu, gdzie stały synagogi umieszczono tablicę pamiątkową.
Obie zabytkowe synagogi stały jeszcze po wojnie, lecz w 1954 roku zostały rozebrane na polecenie ówczesnych władz miasta.

Synagoga, ul. Lubartowska 10
Dawna bóżniczka Chewra Nosim (Bractwo Tragarzy Zwłok), zbudowana w 1889 r. Od 1987 r. pełni funkcję Izby Pamięci Żydów z Lublina. Są tu eksponowane dawne fotografie, przedmioty historyczne oraz tablica pamięci Polaków, którzy nieśli pomoc Żydom w czasie okupacji niemieckiej. W drugiej części sali odprawiane są modły.

Synagoga, ul. Lubartowska 85
Budynek wzniesiony w latach 1928-30. Była to słynna Jesziwat Chachmej Lublin (Jesziwa Mędrców Lublina). Założona przez Meira Szapiro kształciła rabinów. Znajdowała się w niej m.in. sala modlitwy, jednoprzestrzenna, z wbudowanymi galeriami, wspartymi na okrągłych kolumnach, obiegającymi salę z trzech stron. Sala zajmuje drugie i trzecie piętro w południowym skrzydle gmachu. Gmach zachował się bez większych zmian, obecnie mieści się tu Akademia Medyczna.
    Na parterze w jednym z pokojów znajduje się izba pamięci, traktowana przez odwiedzających jesziwę jako sala modlitwy.

*

Oprócz nich powstało z czasem szereg innych synagog, bóżniczek cechowych i klojzów chasydzkich. Spośród nich warto przypomnieć:
 
  • synagogę Cwi Hirsza Doktorowicza faktora króla Władysława IV. Zbudowana w pierwszej połowie XVII wieku (późniejsza synagoga kotlarzy)
  • synagogę Abrahama Heilperna (zwaną Parnas Szul)
  • synagogę Saula Wahla, legendarnego jednodniowego króla polskiego (późniejsza synagoga kuśnierzy). Trudno dziś stwierdzić czy bóżnica ta została założona przez Wahla czy też jedynie przez niego odwiedzona. Tradycją tej bóżnicy było iż w Simchat Tora przywołuje się do noszenia Tory powtarzając za każdym razem starą formułę "Za zgodą pana i księcia Saula Wahla obdarzony zostaje Pan zaszczytem noszenia Tory"
  • synagogę handlowców (zwaną Meszorsim-szul)
  • klojz cadyka Jakuba Icchoka Horowitza ("Widzącego z Lublina")
  • klojz cadyka Lejba Eigera ("Płaczącego cadyka")


W okresie międzywojennym istniało tu co najmniej 10 ważniejszych synagog i kilkadziesiąt mniejszych domów modlitwy. Wszystkie zostały zniszczone w czasie II wojny.

Cmentarz, ul. Sienna
Oficjalnie założony w 1555, powierzchnia l hektar, ogrodzony murem z cegieł. Jest on najstarszym zachowanym cmentarzem żydowskim w Polsce. Pozostało tu około 100 nagrobków, najstarszy z nich to nagrobek rabiego Jakuba Kopelmana ha-Lewi z 1541 roku. Są także groby innych wybitnych osobistości, jak: rabin Szalom Szachna (zm.1558), nauczyciel Talmudu Jehuda Lejbel ben Meir Aszkenazy (zm.1597), rabin Cwi-Hirsz ben Zacharia Mendel, rabin Jicchok Ajzyk Segal (zm.1735). Cmentarz odwiedzają Żydzi z całego świata, składając kamyki i kwitłech oraz zapalając świece. Szczególnie licznie, zwłaszcza przez chasydów, odwiedzany jest grób jednego z najsławniejszych cadyków, rabiego Jakuba Jicchoka Horowitza (zmarł w 1815 roku), zwanego Jasnowidzem z Lublina. Nie zachowały się natomiast nagrobki innych sławnych osobistości tu pochowanych, jak: rabin Salomon Luria (zmarł 1573), rabin Meir ben Gedalia (zmarł 1616), cadyk Lejbel Eiger (zmarł 1887), nad którego grobem stał do wojny ohel.

Cmentarz, ul. Walecznych
Założony w 1829, powierzchnia 8,6 hektara, ogrodzenie murowano-metalowe, zachowanych około 50 nagrobków. Cmentarz ten był miejscem pochówku wybitnych przedstawicieli gminy lubelskiej. W czasie okupacji hitlerowcy dokonywali na cmentarzu egzekucji. Macewy posłużyły do utwardzenia "Czarnej Drogi" w obozie koncentracyjnym na Majdanku. Po wojnie postawiono tu pomniki, tablice pamiątkowe i mauzoleum symbolizujące ofiary holocaustu. W roku 1988 ustawiono ohel na miejscu, w którym pochowany był rabin Szapiro; w latach pięćdziesiątych zwłoki rabina ekshumował jego brat i pochował je w Jerozolimie. Znajdująca się na terenie cmentarza Izba Pamięci jest miejscem stałej wystawy poświęconej lubelskim cmentarzom żydowskim.

Cmentarz, Wieniawa
Założony w 1828 roku, całkowicie zniszczony, obecnie - stadion sportowy. Pomniki z cmentarza zostały użyte przez hitlerowców jako materiał budowlany. Część macew odnaleziono w czasie prac remontowych i obecnie znajdują się one na cmentarzu w Lublinie.

Szpital żydowski, ul. Lubartowska
Zbudowany w 1886 roku. W 1939 roku był to jeden z najnowocześniejszych szpitali w Polsce. W 1986 roku na ścianie budynku odsłonięto tablicę pamiątkową.

Dom starców oraz "Ochronka" dla dzieci, ul. Grodzka 11
24 marca 1942 r. dzieci oraz starcy zostali wywiezieni i rozstrzelani przez Niemców na łąki na Tatarach. Na ścianie dawnego żydowskiego domu starców i sierot wmurowana została tablica pamiątkowa. W budynku tym mieściły się również biura Gminy Wyznaniowej Żydowskiej.

Dom ludowy, ul. Czwartek
Wybudowany z inicjatywy lubelskich socjalistów żydowskich. Na ścianie żydowskiego domu ludowego im. Pereca odsłonięto w 1987 roku tablicę pamiątkową.

Budynek, róg ul. Noworybnej i Rybnej
W pomieszczeniach tego domu działał Centralny Komitet Żydów w Polsce (do 1945 r.) i Wojewódzki Komitet Żydów w Lublinie (do 1949 r.).

Pomnik Ofiar Getta Lubelskiego, pl. Ofiar Getta
Pomnik w kształcie macewy, według projektu prof. B. Zagajewskiego. Odsłonięty w 1962 roku ku czci Żydów lubelskich wymordowanych podczas ostatniej wojny przez Niemców.

Pomnik i mauzoleum, Majdanek
Na miejscu obozu koncentracyjnego; obóz założony został jesienią 1941 roku na obszarze 270 hektarów w miejscowości (obecnie przedmieście Lublina) Majdanek; obóz funkcjonował do lipca 1944 roku i w tym czasie poniosło tu śmierć 360 000 więźniów, w tym 120 000 Żydów, w wyniku głodu, chorób, tortur, trucia gazem i rozstrzeliwania (np. w dniu 3 listopada 1943 roku Niemcy rozstrzelali jednorazowo 18 400 Żydów).
Zobacz też: "Obozy śmierci"

Tablica pamiątkowa
Odsłonięta 23.07.1996 roku, poświęcona tym wszystkim, którzy udzielali pomocy więźniom Majdanka.

Tablica pamiątkowa, pl. Zamkowy 10 (dawna Szeroka 28)
Wmurowana 6.10.1997 roku w miejscu gdzie niegdyś mieszkał i pracował współtwórca chasydyzmu w Polsce cadyk Jakow Icchak Horowic zwany "Choze-Me'Lublin" (Widzący z Lublina).

* * *

    W XIV wieku istniała w Lublinie zorganizowana gmina, ale Żydzi mieszkali tutaj już wcześniej (pierwsza wzmianka z 1316 roku), początkowo na przedmieściu Kazimierz Żydowski (Piaski Żydowskie), potem na stoku wzgórza zamkowego. W 1453 Żydzi z Lublina otrzymali od Kazimierza Jagiellończyka przywilej dotyczący swobody handlu. Największy rozkwit gminy nastąpił w XVI wieku i do połowy XVII wieku. W 1518 funkcjonowała tu jesziwa. W 1523 miejscowi Żydzi uzyskali równe z mieszczanami prawa i przywileje w zamian za udział w budowie umocnień wokół miasta. W 1547 roku założono hebrajską drukarnię, ale wielką sławę zdobyła następna drukarnia, założona w 1578 roku przez Kalonimusa, syna Mordehaja Jaffe. W 1555 Żydzi otrzymali potwierdzenie zezwolenia na zajęcie gruntu pod cmentarz, jatki i szpital. W roku 1567 została wybudowana okazała synagoga (późniejsza Maharszal szul) i jesziwa. W 1568 roku mieszkało w Lublinie około 500 Żydów. W XVI wieku powstała słynna na całą Europę szkoła talmudyczna o randze akademii. Najsłynniejszym uczniem był Mojżesz Isserles. W latach 1580-1764 obradował w Lublinie żydowski Sejm Czterech Ziem. W 1616 wzniesiono kolejną synagogę Maharam szul. Strasznym ciosem dla gminy stała się rzeź Żydów, dokonana w 1655 roku przez Moskali wraz z Kozakami (przeszło 3 tys. zabitych Żydów, miasto żydowskie spalone). Gmina odrodziła się w II połowie XVIII wieku, w 1787 roku mieszkało tu 4231 Żydów. W XIX wieku stał się Lublin jednym z ważniejszych ośrodków chasydyzmu, głównie za sprawą słynnego cadyka Jakuba Jicchoka Horowitza zwanym Widzącym z Lublina (zmarł w 1815 roku), ucznia zarówno Wielkiego Magida jak i Elimelecha z Leżajska. W 1886 powstał szpital. W końcu XIX wieku istniały tu 43 chedery. Do tradycji dawnej akademii żydowskiej nawiązywała uczelnia (szkoła rabinacka) "Jesziwat Chachmej Lublin", w roku 1930 otrzymała ona nowy istniejący do dziś budynek.
     W dniu wybuchu wojny na 115 tys. mieszkańców Lublina było około 43 tys. Żydów. Gmina miała 7 synagog, 2 mykwy, dom ludowy im. Pereca, szpital, szkoły "Jawne", "Talmud Tora" i "Bajs Jakow", bibliotekę "Tarbut", sierociniec i dom starców. Niemcy wkrótce po wejściu powołali Judenrat, na jego czele stanął Mark Alten, w marcu 1941 roku utworzyli getto. Uwięzili w nim około 35 tys. osób. W marcu - kwietniu 1942 roku wywieziono około 30 tys. do obozu zagłady w Bełżcu, zaś 4 tys. do Majdanu Tatarskiego; we wrześniu tegoż roku Niemcy wymordowali na miejscu około 2 tys. osób i w październiku w drugiej masowej egzekucji 1800 osób. Ostatnich Żydów lubelskich przewieziono w listopadzie 1942 do obozu na Majdanku.

*

    Żydzi mieszkali też w sąsiedniej Wieniawie, włączonej do Lublina w 1916. Istniała tu synagoga znana od 1828 roku, będąca jedynym murowanym budynkiem w mieście. W sąsiedztwie synagogi znajdował się cmentarz.

* * *

    29 czerwca 2001 roku został otwarty Szlak Pamięci Żydów Lubelskich. Trasa długości 2,5 km przebiega przez 13 obiektów i miejsc związanych z historią żydowskiej społeczności w Lublinie. Szlak rozpoczyna się u podnóża Zamku Lubelskiego a kończy przy Bramie Grodzkiej na Starym Mieście.



OKOLICE LUBLINA

BARANÓW
Cmentarz
Powierzchnia 3 hektary, nie ogrodzony, zdewastowany, brak śladu grobów.

BEŁŻYCE
Cmentarz, ul. Bednarska
Powierzchnia 0,8 hektara, zdewastowany, brak śladu - obecnie zabudowa miejska.

Cmentarz, przy drodze do Wierzchowisk
Ogrodzony siatką, zdewastowany całkowicie, nagrobków nie ma.

* * *

    Pierwsi Żydzi osiedlili się w Bełżycach na początku XVI wieku, zajmowali się handlem. Pod koniec XVI wieku żył tu słynny lekarz żydowski Jakow Nahman. W 1764 roku było w Bełżycach 949 Żydów, w 1897 roku - 1705. W końcu XIX wieku zasłynął szeroko rabin Gedaliah Samuel Jakobson. W 1921 roku było tu 1882 Żydów, a tuż przed wybuchem wojny - około 2100.
    Okupacja niemiecka zaczęła się od połowy września 1939 roku. W 1940 roku Niemcy przywieźli do Bełżyc około 300 Żydów ze Szczecina, a w 1941 roku - 500 z Krakowa i 500 z Lublina, ww maju 19942 roku - kilka tysięcy Żydów z Niemiec. W październiku 1942 roku deportowano około 3000 Żydów do obozu na Majdanku pod Lublinem. Całkowita likwidacja getta bełżyckiego nastąpiła w marcu 1943 roku; część Żydów zamordowali Niemcy na miejscu, a około 600 wywieźli do obozu w Budzyniu.

BISKUPICE
Cmentarz, 300 m od rynku, dojście ulicą Miłą
Założony w XVIII wieku, powierzchnia 0, 4 hektara, nie ogrodzony, zdewastowany, zachowanych około 20 nagrobków, z których najstarszy pochodzi z 1792 roku. Ostatni pogrzeb odbył się na przełomie XIX/XX wieku. Cmentarz był niszczony po II wojnie światowej, nagrobki zostały rozkradzione przez okolicznych mieszkańców. Obecnie teren cmentarza jest używany jako pastwisko.

Cmentarz, w sąsiedztwie starego cmentarza
Założony pod koniec XIX lub na początku XX wieku. Ostatni znany pogrzeb odbył się tu w 1942 roku. Powierzchnia 0,3 ha, nie ogrodzony, zachowane 2 macewy, jedna z nich z 1926 roku. Na cmentarzu znajdował się kiedyś ohel rabina.

* * *


Początki żydowskiego osadnictwa sięgają tu XVIII wieku. W 1921 roku żydowska populacja liczyła 129 osób - 14,6 % mieszkańców.

BOBROWNIKI
Cmentarz
Założony w pierwszej połowie XIX wieku, chowano na nim głównie Żydów z odległego o 6 kilometrów Dęblina, powierzchnia 1,8 hektara, nie ogrodzony, zachowanych kilka nagrobków; zbiorowa mogiła około 300 Żydów zamordowanych w czasie okupacji przez Niemców. Niemcy wywozili z cmentarza nagrobki i wyłożyli nimi chodniki m. in. wzdłuż rynku i ulicy Okólnej, być może nagrobki te do dziś się tam znajdują.

BYCHAWA     
Synagoga, ul. Kościuszki
Zbudowana w 1810 roku, na miejscu poprzedniej, drewnianej wzniesionej w XVIII wieku. Przebudowana po pożarze w latach 1876 - 1897. Orientowana, na planie prostokąta, z kwadratową salą modlitw, przykrytą sklepieniem dziewięciopolowym. Po wojnie przebudowana na warsztat samochodowy. Zachowana wnęka na aron ha-kodesz, oraz malowidła ścienne.

Cmentarz, ul. Kościuszki (obok synagogi)
Założony w 1911 (?), powierzchnia 0,5 hektara, ogrodzony siatką, zdewastowany, nie ma nagrobków.

Cmentarz, ul. Partyzantów
Nie ogrodzony, zniszczony, obecnie pole uprawne.

* * *

    Pierwsze wzmianki o Żydach pochodzą z XVI wieku. Gmina powstała w XVII wieku. W grudniu 1940 roku hitlerowcy utworzyli getto, w którym uwięzili około 2700 osób.
    W październiku 1942 roku wszystkich wysiedlili do obozu w Bełżycach. Większość zginęła w obozach zagłady na Majdanku i w Sobiborze.

CHODEL
Cmentarz, ul. Polna
Założony w 1872 roku, nie ogrodzony, całkowicie zniszczony. Dziś na terenie cmentarza czynna kopalnia piasku, urządzona przez dawne władze lokalne.

DĘBLIN     
Synagoga, ul. Okólna
W czasie wojny zdewastowana, po wojnie przez jakiś czas w części budynku mieściła się łaźnia, później magazyn.

Cmentarz
Znajdował się w niedalekich Bobrownikach. W czasie II wojny nagrobkami z cmentarza wybrukowano ulice w Irenie. Z odnalezionych fragmentów wzniesiono pomnik - lapidarium.

Tablica, na cmentarzu katolickim
Na płycie symbolicznego pomnika ofiar hitleryzmu skromna wzmianka o Żydach.

* * *

    Żydzi mieszkali tu na terenie osady Irena założonej w 1854 roku (była to osada składająca się z 96 domów drewnianych, przeznaczonych w razie konieczności do zburzenia w ciągu 24 godzin) oraz w pobliskich Bobrownikach. Była tu siedziba dynastii chasydzkiej, której założycielem był Izrael Taub, zwany Modrzycer rebe, twórca licznych melodii zwanych nigunim. Jego dwór przyciągał wielu muzyków żydowskich.

GŁUSK     
Synagoga
Nie zachowała się do dzisiaj.

Cmentarz
Założony w XVIII wieku, powierzchnia 0,9 hektara, nie ogrodzony, całkowicie zdewastowany; z nagrobków wykonano krawężniki chodników m.in. ulicy Brzozowej w Głusku. W okresie okupacji hitlerowcy dokonywali tu egzekucji na Żydach. Na cmentarzu znajduje się pomnik poświęcony rozstrzelanym ofiarom.

* * *

    W Głusku urodził się w II połowie XVIII wieku Abraham Abbe, jeden z pionierów Haskali w Polsce.

JANOWIEC
Cmentarz
Nie ogrodzony, całkowicie zdewastowany, nagrobków nie ma.

JASTKÓW
Cmentarz
Nie ogrodzony, całkowicie zdewastowany, nie ma nagrobków.

KAMIONKA
Cmentarz, ul. Nowa
Powierzchnia 0,9 hektara, nie odrodzony, zdewastowany, zachowanych 8 nagrobków.

KAZIMIERZ DOLNY      
Synagoga
Pierwsze wzmianki o synagodze pochodzą z 1557 roku, kiedy to Żydzi starali się o pozwolenie na budowę nowej, murowanej synagogi po zniszczeniu przez pożar poprzedniej, drewnianej. Z synagogą kazimierską wiąże się wiele legend. Według tradycji Żydów kazimierskich pierwszą synagogę w mieście miał ufundować w podarunku król Kazimierz Wielki. Niektóre kamienie z muru budynku miały pochodzić ze Ściany Płaczu w Jerozolimie. We wnętrzu miały znajdować się parochety - zasłony na rodały, które według legendy wykonane były przez Esterkę, domniemaną kochankę króla Kazimierza Wielkiego. Dla niej to właśnie władca ten, miał wybudować w sąsiedniej Bochotnicy zamek - miejsce tajemnych spotkań obydwojga kochanków.

Synagoga
Wzmiankowana przed 1622 rokiem.

Synagoga
Wzmiankowana po 1677 roku.

Synagoga, ul. Lubelska
Zachowana do dziś w prawie niezmienionej bryle, zbudowana w drugiej połowie XVIII wieku z lokalnego kamienia wapiennego. W opisie z początku XIX wieku wspomniano o dobrze zachowanej polichromii na sklepieniu i ścianach. Zniszczona w 1939 roku, odbudowana po wojnie z przeznaczeniem na kino. Zrekonstruowano wbudowane ośmioboczne sklepienie, jednak bez dekoracji. Zachowało się sklepienie w przedsionku. Na jednej ze ścian zewnętrznych wmurowana tablica, upamiętniająca 3000 Żydów z Kazimierza zamordowanych przez Niemców. Napis na tablicy: "Ku czci trzech tysięcy polskich obywateli żydowskiej narodowości, dawnych mieszkańców Kazimierza Dolnego, zamordowanych przez okupanta hitlerowskiego w czasie II wojny światowej."

*
Obok synagogi znajduje się odrestaurowany budynek jatek koszernych z pierwszej połowy XIX wieku.

Cmentarz, ul. Lubelska
Założony w 1568 roku, całkowicie zniszczony, obecnie - boisko szkolne. W czasie okupacji nagrobki z cmentarza zostały wykorzystane do wybrukowania chodników w mieście.

Cmentarz, ul. Czerniawy
Założony w 1851 roku, powierzchnia 0,71 hektara, nie ogrodzony, zalesiony, zachowanych kilkadziesiąt nagrobków, najstarszy pochodzi z połowy XIX wieku. W czasie okupacji na jego terenie hitlerowcy dokonali kilka masowych egzekucji na Żydach i Polakach, nagrobkami z cmentarza brukowano podwórka. Po wojnie wydobyto z ziemi kilkaset potłuczonych nagrobków i wybudowano z nich na cmentarzu pomnik-lapidarium o niezwykłej ekspresji. Jest to jeden z najciekawszych pomników pamięci w Polsce. Także na zboczu wzniesienia znajduje się obelisk upamiętniający kazimierskich Żydów.

Judaica
W tzw. Muzeum Złota, mieszczącym się w podziemiach starej kamienicy opodal rynku eksponowany jest m.in. zbiór pięknych sreber żydowskich (balsaminki, korony na Torę, świeczniki i inne przedmioty).

* * *

    Pierwsze wzmianki o Żydach w Kazimierzu Dolnym pochodzą z 1406 r. Dzielnica żydowska istniała wokół Małego Rynku oraz wzdłuż ulicy Lubelskiej. W 1656 roku prawie cała gmina została wymordowana przez wojska Czarnieckiego. W 1676 Żydzi uzyskali przywilej od Jana III Sobieskiego na zamieszkanie, kupno i wznoszenie budynków i wszelkiego rodzaju działalność gospodarczą, potwierdzony przez Stanisława Augusta w 1765 roku. Żydzi zajmowali silną pozycję w handlu zbożem. Swoje magazyny miał tu m.in. Szmul Jakubowicz (Zbytkower), bankier królewski i warszawski liwerant wojskowy.
     W czasie okupacji na terenie miasta Niemcy utworzyli getto w obrębie ulicy Lubelskiej i Małego Rynku. W wąwozie Małachowskiego zorganizowali obóz pracy. W dniu 13 III 1942 roku pierwszy transport kazimierskich Żydów został wysłany do obozu przejściowego w Opolu Lubelskim, a stamtąd kolejowym transportem do obozu zagłady w Sobiborze. 30 III 1942 r. deportowano większość kazimierskich Żydów do obozu zagłady w Bełżcu. Śmierć w hitlerowskich obozach zagłady poniosło około 3000 Żydów z Kazimierza.

KOCK     
Cmentarz
Powierzchnia 1,75 hektara, ogrodzony metalowym płotem, zdewastowany, zachowanych 10 nagrobków. Postawiono nowy ohel.

Dom cadyka, ul. Wojska Polskiego/Polna
Budynek z charakterystyczną wieżyczką.

Grób Berka Joselewicza, ul. Berka Joselewicza (za miastem)
W 1809 roku Berek Joselewicz zginął w bitwie pod Kockiem i tu został pochowany.

* * *

    Żydzi mieszkali w Kocku już w początkach XVII wieku. W 1765 roku żyło tu 793 Żydów, a od 1770 rabinem był Mosze Lima. W 1827 roku Żydzi stanowili 36% ludności miasteczka, zajmując się szewstwem, krawiectwem, garncarstwem, czapnictwem i wyrobem dywanów. W 1809 roku zginął w bitwie pod Kockiem i tu został pochowany Berek Joselewicz.
Na początku XIX wieku stał się Kock jednym z ważniejszych ośrodków chasydyzmu, bowiem w 1829 roku osiadł tu sławny cadyk Menachem Mendel Morgenstern, zwany "Mendel z Kocka" (1787-1859), urodzony w Biłgoraju, uczeń Jasnowidza z Lublina i Świętego Żyda z Przysuchy, nauczyciel Icie Majera z Ger (Góry Kalwarii). W 1913 roku otwarto jeszywę (być może budynek tej szkoły jeszcze istnieje?). W 1905 roku powstał żydowski związek zawodowy, aktywny był Bund. W 1927 roku mieszkało w Kocku 2529 Żydów (68% ludności miasta). Ostatnim rabinem był od 1924 roku (od 1929 także cadykiem) aż do wojny w 1939 roku Josef Morgensztern.
     W 1939 roku mieszkało tu około 2500 Żydów. W sierpniu 1942 roku Niemcy wszystkich wypędzili do Parczewa i tam wymordowali.

KOŃSKOWOLA
Cmentarz
Założony w XVIII wieku, powierzchnia 2 hektary, nie ogrodzony, zdewastowany, nie ma nagrobków; jedyny nagrobek uratowany z tego cmentarza znajduje się obecnie w muzeum w Puławach.

KRAŚNIK     
Synagoga
Pierwsza bóżnica, drewniana powstała tu po 1584 roku.

Synagoga, ul. Bóżnicza
Zbudowana w latach 1637-54, przebudowana w latach 1823-57, remontowana po wojnie i używana przez spółdzielnię rzemieślniczą. Zbudowana na planie kwadratu z jednokondygnacyjna salą męską i dwukondygnacyjną częścią mieszczącą przedsionek, na górze babiniec. Całość przykryta dachem łamany polskim. We wnętrzu zachowały się fragmenty polichromii.

Synagoga, ul. Bóżnicza
Tzw. bóżnica mała, zbudowana prawdopodobnie w pierwszej połowie XIX wieku. Po 1945 roku zdewastowana. W 1948 odbudowano wnętrza, przed 1966 zamurowano część okien. Zachowała się oprawa bimy - cztery kolumny wolnostojące połączone archiwoltami.

Cmentarz, ul. Podwalna
Powierzchnia 0,16 hektara, całkowicie zniszczony, obecnie - teren zabudowy miejskiej.

Cmentarz, ul. Strażacka
Powierzchnia 0,64 hektara, całkowicie zniszczony, obecnie - zieleń miejska (park).

Cmentarz, ul. Góry
Powierzchnia 1,82 hektara, ogrodzony murem kamiennym, zdewastowany, zachowane 3 nagrobki.

Pomnik, ul. Bieruta (?)
Obelisk ustawiony na terenie, na którym znajdował się w latach 1942-44 obóz pracy, filia obozu koncentracyjnego Majdanek, w którym trzymano około 3000 Żydów, zmuszonych do pracy w niemieckiej fabryce samolotów, setki Żydów ginęły w wyniku ciężkich warunków i egzekucji.

Tablica pamiątkowa, w szkole powszechnej nr 2
Wmurowana z inicjatywy dyrekcji, ufundowana przez Fundację Rodziny Nissenbumów. Tekst w języku polskim i żydowskim: "Żydowskim uczniom i nauczycielom tej szkoły zamordowanym przez hitlerowców w latach 1939-44 wieczna pamięć".

* * *

    Prawo zamieszkiwania w Kraśniku Żydzi otrzymali od księcia Aleksandra Słuckiego w 1584 roku, to jest po zniesieniu przywileju De non tolerandis Judaeis. Faktycznie Żydzi w Kraśniku mieszkali znacznie wcześniej. Pierwsza wzmianka na ten temat pochodzi z 1531 roku, chociaż oficjalnie nie wolno jeszcze było Żydom wtedy mieszkać w granicach miast, często czynili to nielegalnie. W końcu XVI wieku w księgach magistrackich było zarejestrowanych 20 rodzin żydowskich, stanowiących ok. 10% ogólnego zaludnienia. Żydzi mogli już mieszkać w dowolnie wybranym przez siebie miejscu, nawet w centrum rynku. Nie napotykali również wtedy na większe ograniczenia w dziedzinie gospodarczej. W 1637 roku pożar strawił większą część miasta. Wydany wtedy dekret zabraniający Żydom odbudować swoje domy i stragany na głównych ulicach wokół rynku. Wyznaczono im place budowy na peryferiach miasta. Wspomniany dekret nie pozwala też przechodzić pogrzebom żydowskim przez rynek miejski. Na Żydów, którzy ledwie odbudowali się po wielkim pożarze, spadło kolejne nieszczęście, kiedy w 1648 r. oddziały kozacko-tatarskie pod wodzą Bohdana Chmielnickiego napadały na miasta Lubelszczyzny. Kraśnik został spustoszony przez Tatarów. Żydowska społeczność żyła w ciągłym napięciu, z poczuciem nieustającego zagrożenia, tak ze strony wroga zewnętrznego, jak i wewnętrznego. Rokrocznie w każdy Wielki Czwartek tłumy chrześcijan napadały na żydowskie domy i sklepy, rabując i mordując ich właścicieli. Wobec nieustających zagrożeń spadał stale procent ludności żydowskiej w Kraśniku. Podobnie było na przełomie XIX i XX wieku. W jeszcze większym stopniu spadł odsetek ludności żydowskiej na początku lat trzydziestych naszego stulecia, bo wynosił tylko 40%. Kraśnik był jednym z ważniejszych ośrodków chasydyzmu. Do najbardziej popularnych rzemieślników wśród Żydów kraśnickich należeli krawcy, kuśnierze, rzeźnicy, fryzjerzy, zegarmistrzowie, szewcy i złotnicy. Jako ciekawostkę warto podać, że w XVII wieku wszyscy rzeźnicy w Kraśniku byli Żydami, do nich należały też wszystkie sklepy mięsne.
     Wybuch drugiej wojny światowej położył kres temu wszystkiemu. Na samym początku okupacji Niemcy dokonali masowego mordu. Przy pomocy granatowej policji władze okupacyjne zaczęły prawdziwe polowanie na komunistów lub ich sympatyków. Niemcy wtedy zastrzelili na głównym placu miasta 26 Żydów. Po tym masowym mordzie wielu młodych Żydów uciekło z miasta i w ten sposób uratowali swoje życie. Wkrótce Niemcy zaczęli tworzyć getto i obozy pracy. Jednocześnie zaczęli transportować Żydów do bliskiego Majdanka i innych obozów zagłady.

KURÓW
Cmentarz
Nie ogrodzony, całkowicie zdewastowany, nie ma nagrobków.

LUBARTÓW     
Cmentarz, ul. Cicha
Założony w 1819 roku, powierzchnia 1,17 hektara, ogrodzony siatką, zachowanych 30 nagrobków (najstarszy z 1848 roku), lapidarium zmontowane z fragmentów rozbitych nagrobków.

Cmentarz, ul. Żabia
Założony w XVII wieku, całkowicie zniszczony - obecnie zabudowany teren miejski.

* * *
Gmina żydowska istniała tu już w XVI wieku.

ŁĘCZNA     
Synagoga
Drewniana. Brak innych danych.

Synagoga, ul. Bóżnicza 19
Murowana, zbudowana w 1648 roku, na miejscu poprzedniej - drewnianej, barokowa. Pierwotnie była to tylko sala dla mężczyzn z centralną wieżową czterofilarową podporą sklepienia. W pierwszej połowie XIX wieku od zachodu dodano przedsionek z umieszczonym nad nim babińcem; tę część rozbudowano po pożarze z 1848 roku. Zdewastowana podczas II wojny. Po wojnie rozebrano część zachodnią. Odbudowana w latach 1953-64. W trakcie odbudowy sklepienie sali głównej zastąpiono kasetonowym stropem żelbetowym. Wewnątrz zachowana centralna podpora sklepienia oraz portalowa oprawa na aron ha-kodesz z dekoracyjną górną kondygnacją. Na suficie zachowały się fragmenty polichromii. W budynku dawnej synagogi mieści się obecnie muzeum.

*

Na jednej z zewnętrznych ścian synagogi tablica ku czci i pamięci 1046 Żydów rozstrzelanych w latach 1940-42 na skarpie obok synagogi.

Synagoga, ul. Bóżnicza 17
Parterowy budynek, w którym prawdopodobnie mieścił się bejt ha-midrasz. Pod wieloma warstwami farby na ścianach zachowały się polichromie. Na ścianie zachodniej, w niszy zachowała się umywalnia do rytualnego obmywania rąk. Obecnie mieści się tu biblioteka.

Cmentarz, przy szosie
Powierzchnia 1,1 hektara, ogrodzony siatką, zdewastowany, zachowane tylko 2 nagrobki.

* * *

    Pierwsza wzmianka o Żydach mieszkających w Łęcznej pochodzi z 1501 roku. Gmina istniała od połowy XVI wieku. Odbywały się tu posiedzenia Sejmu Czterech Ziem i Sejmu Litewskiego. Na miejscowe jarmarki przybywali Żydzi, Grecy i Ormianie. W 1674 mieszkało tu 181 Żydów. W 1856 roku mieszkało tu 1679 Żydów (62% ludności), zajmowali się handlem żywym inwentarzem, dzierżawami i szynkarstwem. W roku 1897 było 2446 Żydów, w 1921 roku - 2019, a w 1939 roku - około 2300 (53% ludności).
     W czasie wojny hitlerowcy założyli tu obóz pracy, a także getto, w którym mieszkali Żydzi tutejsi oraz przywiezieni z Czech i Słowacji - razem około 3 tys. osób. Część z nich (ponad tysiąc osób) rozstrzelano przed synagogą, a resztę wywieziono w październiku i listopadzie 1942 roku do obozu zagłady w Sobiborze.

MARKUSZÓW     
Synagoga
Nie istnieje.

Cmentarz
Powierzchnia 0,54 hektara, resztki muru ogrodzeniowego, zdewastowany, zachowanych około 30 nagrobków, najstarszy z 1849 roku.

* * *
Pierwsze wzmianki o Żydach pochodzą z XVII wieku.

MICHÓW
Synagoga
Nie istnieje.

Cmentarz
Powierzchnia 1,5 hektara, nie ogrodzony, całkowicie zdewastowany, nagrobków nie ma.

NAŁĘCZÓW
Synagoga
Brak bliższych danych.

OPOLE LUBELSKIE    
Synagoga, ul. Cicha
Wzniesiona około 1880 roku z białego kamienia. Obok niej znajdował się parterowy budynek szkoły żydowskiej, również z białego kamienia. Obie budowle nie przetrwały do czasów współczesnych.

Cmentarz, ul. Józefowska
Powierzchnia 2 hektary, nie ogrodzony, zdewastowany, nie ma nagrobków; część nagrobków z cmentarza prawdopodobnie zabrali okoliczni chłopi do wznoszenia budynków inwentarskich.

* * *


    W 1931 roku w Opolu Lubelskim mieszkało 4193 osób narodowości żydowskiej, a w 1939 4325. Istniało tu 420 żydowskich zakładów rzemieślniczych i 270 sklepów. Większość Żydów utrzymywała się pracy w warsztatach bądź z drobnego handlu. W osadzie funkcjonowało 5 żydowskich garbarni, dwie olejarnie oraz 3 kaszarnie.
   Od końca 1939 roku Niemcy zaczęli przesiedlać tu Żydów z innych miejscowości m.in. z Puław, Józefowa oraz z Wiednia, a w późniejszym czasie z Kazimierza nad Wisłą i Wąwolnicy. Getto założono w marcu 1941 roku. Obejmowało ono zachodnią część miasteczka. Teren ten od marca do czerwca ogrodzony był drutem kolczastym, a później wysokim na 2,5 metra płotem z grubych żerdzi i desek. Życiem getta kierował Judenrat. W jego skład wchodziło 18 najzamożniejszych i najbardziej wpływowych Żydów opolskich. Judenratowi podlegała służba porządkowa licząca 30 osób. W marcu i w maju 1942 roku nastąpiły deportacje do Bełżca i Sobiboru. Ostatecznie getto zostało zlikwidowane 24.X.1942 roku, a jego prawie 9 tysięcy osób deportowano do Sobiboru i Poniatowej. Ogółem w getcie przebywało ponad 14 tysięcy Żydów, około 500 osób zdołało zbiec z getta i ukryć się w okolicznych lasach.

OSTRÓW LUBELSKI
Cmentarz
Powierzchnia 1,85 hektara, całkowicie zdewastowany i zniszczony, brak śladu - zabudowa miejska.

* * *

    Pierwsi Żydzi osiedlili się tu w XVI wieku. W 1676 mieszkało tu 60 Żydów. W XVII i XVIII wieku otrzymywali przywileje m.in. handlowe oraz na budowę bóżnicy. W XVIII wieku następuje znaczny wzrost ludności żydowskiej, w 1765 r. mieszkało tu 344 Żydów. W 1856 roku mieszkało tu 851 Żydów (33% mieszkańców), w 1897 - 3221 Żydów. Na przełomie XIX i XX z silne wpływy chasydyzmu. W latach dwudziestych i trzydziestych XX w. syjonizmu. W okresie międzywojennym gmina posiadała m.in. synagogę cmentarz i mykwę.
     Ostrów został zajęty przez Niemców pod koniec września 1939 roku. W październiku 1939 r. powołano Judenrat. Latem 1942 roku hitlerowcy dokonali egzekucji na 50 ostrowskich Żydach. W październiku 1942 Żydzi zostali deportowani do Lubartowa a stamtąd do obozów zagłady.

PARCHATKA
Cmentarz
Zdewastowany, brak śladu.

PIASKI
Synagoga
Drewniana, istniejąca tu w XVIII wieku, pod koniec XIX wieku przebudowana na murowaną.
Budynek przetrwał wojnę, ale po pożarze w latach 50. został rozebrany. Na miejscu synagogi wybudowano kościół polsko-katolicki. W kościele znajduje się tablica pamiątkowa informująca, iż wcześniej istniała w tym miejscu synagoga.

Cmentarz, ul. 500-lecia
Powierzchnia 0,38 hektara, całkowicie zdewastowany i zniszczony, obecnie plac targowy.

Cmentarz, ul. Mogiłkowa
Powierzchnia 1,28 hektara, ogrodzenie - resztki żywopłotu, zdewastowany, zachowanych kilka nagrobków oraz zbiorowa mogiła.

* * *
Pierwsza wzmianka o Żydach pochodzi z 1578 roku.

PONIATOWA
Pomnik, na miejscu dawnego obozu jenieckiego
W końcu 1942 roku Niemcy zaczęli zwozić tu Żydów z Opola Lubelskiego, potem w kwietniu i maju 1943 roku z Warszawy; w nocy z 7 na 8 listopada 1943 roku dokonali masowej zbrodni, rozstrzeliwując około 15 000 Żydów.

PUŁAWY     
Cmentarz, ul. Końskowola
Założony w 1895 roku, powierzchnia 0,99 hektara, nie ogrodzony, zdewastowany, nie ma nagrobków.

Cmentarz, ul. Włostowica
Nie ogrodzony, całkowicie zdewastowany.

*

Na miejscowym cmentarzu wojskowym znajduje się 15 grobów żołnierzy pochodzenia żydowskiego.

Nagrobek
W miejscowym muzeum przechowywany jest nagrobek z 1849 roku, uratowany ze zdewastowanego cmentarza w Końskowoli.

Pomnik
Na miejscu zniszczonej przez Niemców synagogi ustawiono granitowy głaz dla uczczenia pamięci 3600 Żydów, mieszkańców przedwojennych Puław, którzy zginęli w obozach zagłady. Odsłonięcie nastąpiło w dniu 27.08.1987 roku.

* * *

    Żydzi zaczęli osiedlać się w Puławach na początku XIX wieku, od połowy stulecia dominowały wśród nich wpływy chasydyzmu. W latach 1875-84 nauczał tu rabin Elijach Lerman, zaś w 1888 roku założył swój dwór znany cadyk Chaim Jisroel Morgensztern. W roku 1897 w Puławach mieszkało 3883 Żydów (73% ludności miasteczka). Najwięcej rzemieślników zajmowało się szewstwem. W 1907 roku powstał żydowski bank, wkrótce też zawiązały się partie polityczne "Bund", "Agudat Israel" i "Poalej Syjon". W roku 1910 mieszkało tu 6111 Żydów. Po 1920 roku powstał żydowski związek zawodowy, stowarzyszenie kupców, otwarto prywatne szkoły hebrajskie. Tuż przed wojną mieszkało około 3600 Żydów.
     W październiku 1939 roku Niemcy utworzyli getto, w grudniu wywieziono wszystkich Żydów do Opola Lubelskiego, stamtąd zaś - później - do obozu zagłady w Sobiborze.

RYKI
Synagoga
Obecnie dom, towarowy.

Cmentarz, nad jeziorem
Powierzchnia 0,5 hektara, nie ogrodzony, zdewastowany, nie ma nagrobków. Kilka macew zabranych z tego cmentarza znajdowało się w Rykach u jednego z właścicieli posesji wykorzystywane jako materiał budowlany.

SOSNOWICA
Tutejsza gmina żydowska posiadała cmentarz, mykwę i dom modlitwy. Podlegała gminie żydowskiej w Ostrowie.

URZĘDÓW
Synagoga
Wzniesiona pod koniec XIX wieku na północ od rynku. Została zniszczona w czasie II wojny.

Synagoga, ul. Podstawie
Zachowany budynek to zapewne dawny bejt ha-midrasz. Po 1945 umieszczono w nim przedszkole.

Cmentarz
Założony około 1900 roku. Zniszczony w czasie II wojny.

* * *

    Pomimo przywileju de non tolerandis Judaeis z 1566, potwierdzonego w 1588 i 1616 mieszkali tu nieliczni Żydzi. Ich napływ nastąpił po 1862. Gmina została utworzona pod koniec XIX wieku. W 1827 roku mieszkało tu 12 Żydów, w 1889 - 242, a 1921 - 284 (8% ludności).

WĄWOLNICA
Cmentarz, ul. Za Rzeką
Powierzchnia 0,5 hektara, nie ogrodzony, zdewastowany, zachowało się 9 nagrobków (w tym 8 uszkodzonych).

* * *

W czasie II wojny światowej hitlerowcy utworzyli tu getto. Dnia 22.III.1942 roku dokonali rzezi, a ocalałych z pogromu 800 Żydów przetransportowali do Opola Lubelskiego i do obozu pracy w Poniatowej.

UWAGA !!!
Część zamieszczonych tu informacji może być nieaktualna !
Jeśli uznasz, że czegoś tu brakuje - Napisz !

          Źródła:

  • Eleonora Bergman, Jan Jagielski "Zachowane synagogi i domy modlitwy w Polsce" Warszawa 1996
  • Przemysław Burchard "Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce" 1990
  • Jan Jagielski "Cmentarze żydowskie w Polsce" Studia z dziejów Żydów w Polsce T.1, ŻIH Warszawa 1995
  • Jan Jagielski "I pokój stanie się działem sprawiedliwości" Kalendarz Żydowski-Almanach 5752
  • Janusz Żmudziński "Bramy czasu w synagodze" Turystyka 5-6.08.2000
  • Beniamin Zylberberg "Żydzi w Kraśniku i ... z Kraśnika" Kalendarz Żydowski-Almanach 5754
  • Andrzej Trzciński "Stary cmentarz żydowski w Lublinie" Kalendarz Żydowski 5748
  • Almanach gmin żydowskich w Polsce Warszawa 1939
  • Irena Bracławska "Pierwszy w Polsce turystyczny Szlak Pamięci" Słowo Żydowskie 10.08.2001
  • Eugeniusz Kosik "Zagłada Żydów w Opolu Lubelskim" Biuletyn ŻIH nr 2 kwiecień-czerwiec 1989

*

Podziękowania dla Bartka Choroszewskiego
za informacje z Kocka