ÖĞRETİM LİDERLİĞİNİN BİR DAVRANIŞ BOYUTU:

OKULUN MİSYONUNU TANIMLAMA*

Bülent AKDAĞ**

İstanbul Bahçelievler Lisesi Felsefe Öğretmeni

Marmara Üniversitesi EYD Doktora Öğrencisi

ÖZET

Bu araştırmanın amacı, öğretim liderinin “okulun misyonunu tanımlama” boyutunun ne olduğunu gösterebilmektir. Öğretim liderinin yaşam alanı, bir eğitim örgütü olarak, okuldur. Bir okul örgütü içindeki misyon tanımlama sürecini inceleyebilmek ve değerlendirebilmek, ister istemez, “vizyon” ve ”amaç” kavramlarını da ele almayı gerektirir. Dolayısıyla bu çalışmada, “örgütsel misyon kavramı”nın yapısı, vizyon ve amaçlar ilişkisinde değerlendirilmektedir.  Buna bağlı olarak, eğitim örgütlerinde misyon geliştirme ve paylaşmanın özellikleri gösterilmeye çalışılmıştır.

Bu çalışmada, okulun misyonunu tanımlama boyutunun görevleri olarak öğretim liderinin okulun amaçlarını geliştirme ve amaçları açıklama görevleri Milli Eğitim sistemimiz içinde yer alan ilköğretim ve ortaöğretime bağlı okullar açısından ele alınmıştır. Öğretim lideri olması beklenen okul yöneticisinin, okulun amaçlarını geliştirme ve ilgililere açıklama konusunda yapması gereken uygulamaların neler olduğu yargısal nitelikli örneklerle değerlendirilmiştir.

Araştırmada yöntem olarak tarama modeli kullanılmıştır ve veriler alanyazının taranması sonucunda elde edilmiştir.

Anahtar Sözcükler: Vizyon; Misyon; Amaçlar; Öğretim Liderliği.

ABSTRACT

The aim of this research is to indicate what the defining the school mission by teaching leader. The life area of teaching leader is school as an educational organization. In order to examine and evaluate the process in defining mission in a school organization it is necessary to deal with the concept of the terms ‘vision’ and ‘aim’. Therefore, in this research the structure of organizational mission was evaluated with the connection between vision and aims. Related to this, it is tried to be indicated the features  of developing and sharing mission in educational organizations.

One of the aims of a teaching leader is to develop and explain the aims of the school. In this research, the developing and explaining school aims depends on Primary and High school. The principal of a school who is expected to be a teaching leader is supposed to develop the aims of the school and explain them to the authorities. In this process, what should be done is held with judicable examples.

In the research scaning technique is used data was found with the scaning of literature.

Key words: Vision, Mission, Aims, Teaching Leadership

ÖRGÜTSEL MİSYON KAVRAMI

Vizyon, Misyon, Amaçlar

Tolstoy, umutların uyanık insanların rüyaları olduğunu söyler. Nereye ve niye gitmek istediğinizi bilmeden çok büyük bir olasılıkla oraya varamazsınız (Bennis,1999, s.44).

Nazi toplama kamplarından sağ kurtulmayı başaran Avusturyalı bir psikolog olan Viktor Frankl, önemli bir keşifte bulunmuştu: çevresindeki aşağılayıcı koşulların üstesinden gelmesini sağlayan gücü kendi içinde bulduğunda, yaşadığı deneyimin hem katılımcısı hem de gözlemcisi oluyordu. Bu zorlu sınavı kendisiyle paylaşan başkalarını gözlemledi. Çoğu insan ölürken, bazılarının hayatta kalmasını sağlayan şeyin ne olduğu kafasını kurcalıyordu. Sağlık, canlılık, aile yapısı, zeka, hayatta kalma becerileri gibi birçok etkeni inceledi. Sonunda bunların hiçbirisinin birinci derecede belirleyici olmadığına karar verdi. En önemli etkenin, bir gelecek vizyonu –hayatta kalmayı başaranları ayakta tutan, yapmaları gereken önemli bir iş kaldığı, yerine getirmeleri gereken bir misyon bulunduğu inancı – olduğunu fark etti (Covey, 1998, s.113).

Yarının liderleri; insanları bir vizyon, paylaşılan değerler ve amaçlar aracılığıyla yönetecekler. Yeats “sorumluluk rüyalarda başlar” demiştir. Vizyon, insanı uyandıran bir rüyadır. Liderin sorumluluğu ise vizyonu gerçeğe dönüştürmektir. (Bennis,1999, s.220). Gerçekte vizyon sözcüğünün etimolojisine baktığımızda da latincede visio kavramının; uyanık olmak, anlamak, kavramak gibi anlamlara geldiğini görmekteyiz. Ayrıca, hayalperest olan ve düşlerde dolaşan kişileri belirtmek için de vizyoncular sözcüğünün kullanılmıştır (Erçetin, 2000, s.88).

Vizyon, geleceği düşlemek ve tasarlamaktır; düşlerle gerçekleri dengeleyebilmek ve kurgulayabilmektir. Vizyon değerlerle farklılaşmak; değerlerde gönül gücüyle bütünleşmektir.

Vizyon, iletmek ve paylaşmaktır; riske girmek ve riski yönetmektir (Erçetin, 2000, ss.92-97).  Vizyon, boşluktan gelen mistik bir nitelik değildir. O, bir liderin geçmiş yaşantısı ve etrafındaki insanların tarihi ile ortaya çıkar (Maxwell, 1999, s.163).

Bill Gates, Microsoftun vizyonunu şöyle açıklamıştı: “Vizyonumuz çok basit. Her masada, her evde Microsoft yazılımını kullanan bir  bilgisayar” (Albrecht, 1997, ss.8-9). Ford Motor Company’de “Kalite Birinci İştir” sözü, kaliteye ilişkin vizyonu ortaya koymaktadır. İnsanlar ortak bir vizyon paylaştıklarında, aynı başarı görüntüsünü paylaşıyorlar demektir. Örneğin CNN’de paylaşılan ortak vizyon, bu kanalın her ülkede hem İngilizce hem de o ülkenin dilinde izlenebilmesidir (Stoner, 1997, ss.14-15). Hanry Ford’un vizyonu, ortalama vatandaşların sokaklarda arabayla dolaştığını görmekti. Sadece seçkinlerin değil, herkesin bu olanağa sahip olmasını istiyordu. Şirketinin misyonu, herkesin satın alabileceği taşıt araçları üretmek ve bunları halka ulaştırmaktı (Stoner, 1997, ss.14-15).

Bu güne kadar yapılan çalışmalarda vizyon kavramı genel olarak iki açıdan ele alınmaktadır: birincisi, kişisel vizyon, ikincisi örgütsel vizyon. Kişisel açıdan gelecekte olmak istediğiniz yeri; örgütsel açıdan ise örgütün gelecekte ulaşmak istediği konumu ifade etmektedir. Erçetin (2000, s.88)’in belirttiği gibi vizyon “...örgüte ilişkin, düşlenen bir geleceği tasarlayabilme, geliştirebilme ve paylaşabilmedir...”

Erdoğan (2000, s.96)’a göre ise “...vizyon misyonsuz olmamalıdır. Misyonsuz vizyon bir anlam ifade etmez. Yani sadece vizyonun geliştirilmesi yeterli değildir. Misyonun da amaçlar, hedefler ve eylemler ile genelden özele doğru şekillenmesi gerekir.” Bunu şu şekilde ifade edebiliriz:

Değerler—Vizyon—Misyon—Hedefler—Eylemler

Belirtmek gerekir ki, değerler tüm aşamalara özgüdür; öğretim lideri olarak okul yöneticisi gerek vizyon ve misyon belirlemede gerekse amaçların saptanmasında ve uygulamalarında insanla, toplumla, kültürle ilgili değerlere dikkat etmek ve onları korumak durumundadır.

Misyon sözcük anlamı olarak, bir kimseye bir kurula verilen özel görevdir. Misyon bir örgütün amacını diğerlerinden ayırt eder; örgütün, örgüt felsefesini canlandırır. Örgüt misyonu uzun dönemde, örgütün başarısını artırmanın ve stratejik yönetiminin etkili olmasının başlangıç noktasını oluşturur.

Misyon, varoluş nedeninizi açıklayan, amacınızı net bir şekilde ortaya koyan bir ifadedir ve “niçin ?” sorusuna yanıt verir. En güçlü misyonlar, sizin sunduğunuz ürün ya da hizmetlere göre değil, müşterilerinizin bakış açısına göre hazırlanmış olanlardır (Stoner, 1997, ss.14-15). Örgüt misyonu, paylaşılan değerleri veya ortak inançları göstermektedir. (Özbek, 2000, s.301-311).

Geliştirilen bir vizyonun, örgütün tüm üyeleri tarafından paylaşılması, açıklanarak iletilmesine bağlıdır. Açıklama sürecinin ilk aşaması; vizyonun yalın, işlevsel ve bütüncül bir anlayışla yeniden tanımlanmasıdır. Bu tanımlama sonucunda ortaya çıkan, anlaşılan, paylaşılan sonuç, misyondur (Erçetin, 2000, s.109). Diğer bir deyişle misyon, vizyon doğrultusunda belirlenmektedir. Daha sonra ise amaçların oluşturulması aşaması gelir. Bu süreç, özetle şöyle işlemektedir:

a. Ben düşüncesinden biz düşüncesine ulaşmak: Lider, geliştirdiği vizyonun izleyenlerce algılanmasını ve vizyonu izleyenlere benimsetmeyi sağlamalıdır.

b. Bugünkü ve gelecekteki bizi tanımlama: Bu aşamada ortaya konan stratejik amaç, çekirdek misyondur. Çekirdek misyon, kapsamlı misyon ifadesinin özünü oluşturur.

c. Gelecekteki bizin nasıl başarılacağını açıklama: Bu aşamada, çekirdek misyonda tanımlanan stratejik amaçlara ulaşmakta daha özel hedefler ortaya koyma ifade edilmektedir.

d. Gelecekteki bizin başarılması için içsel gelişme stratejileri belirleme: Örgütün özellikle yetersiz ve sorunlu olduğu alanlara öncelik verilmelidir.

Amaçlar örgütün “neyi başarmaya kararlı olduğunu”, “uzun dönemde neye yöneldiğini” ortaya koyar. Amaçların nasıl olması gerektiği, sorusuna şu karşılık verilebilir:

- Yalın ve anlaşılabilir olmalıdır.

- Vizyon ve misyona dayandırılarak oluşturulmalı ve değerleri yansıtmalıdır.

- Önem ve önceliklerine göre sıralanmalı ve gerçekleştirilebilir olmalıdır.

- Kontrol kolaylığı sağlanması bakımından, belli bir zaman dilimini içermelidir.

- Kapsamı özenle belirlenmeli ve birbiriyle iç tutarlılığı olmalıdır.

- Vizyonu gerçekleştirmek için örgütün benimseyeceği strateji ve taktiklerle bağlantılı olmalıdır (Erçetin, 2000, ss.109-113).

Liderlik, yeni fikirler, yeni stratejiler ya da yeni yöntemler -bazen de bir fikrin bütünü için yeni bir misyon- anlamına gelir (Neubeiser, 1996, s.9). Öğretim örgütlerinde lider kavramını öğretimsel liderlik olarak ele almanın daha doğru olacağını çeşitli araştırmalar göstermektedir. Dolayısıyla, okullarda misyonu tanımlama ve açıklama görevinden birinci derecede sorumlu olanın öğretim lideri olması beklenmektedir. 

Öğretim lideri, okulun misyonunu açıkça tanımlar. Okulun temel misyonu, öğrenciler için daha kaliteli ve nitelikli bir eğitim vermektir. Öğretmenler arasında okulun misyonuna ilişkin farklı bakış açıları oluştuğu zaman, öğretmenleri ortak bir misyon etrafında birleştirmek güçleşir. Öğretimsel liderlikte daha güçlü değerlere dayanan ortak bir misyonun geliştirilmesi amaçlanmaktadır (Çelik, 2000, s.209).

Görüldüğü gibi, örgütsel misyon kavramı, bir yanda vizyondan diğer yanda amaç açıklamalarından ayrı düşünülmemektedir. Vizyona dayanan bir misyon, örgütün niçin var olduğunu ortaya koyan ontolojik bir ilkeyi ya da ilkeler bütününü ifade etmektedir. Misyonun gerçekleştirilmesi bir ya da birçok amacın belirlenmesiyle olanaklıdır. Ayrıca amaçlar; başta vizyon olmak üzere, misyon ve değerlerle uyumlu olmak durumundadır.