ÖĞRETİM LİDERLİĞİNİN BİR DAVRANIŞ BOYUTU:

OKULUN MİSYONUNU TANIMLAMA*

Bülent AKDAĞ**

İstanbul Bahçelievler Lisesi Felsefe Öğretmeni

Marmara Üniversitesi EYD Doktora Öğrencisi

EĞİTİM ÖRGÜTLERİNİN MİSYON BOYUTU

Okulun Misyonunu Tanımlama

Etkililiği yüksek olan okullarda açık seçik geliştirilmiş bir misyon olması sözkonusudur.  Lipton (1997, ss.15-16)’a göre, “...misyon, -bir örgütte- ilgili grupların sınırlarını olabildiğince geniş tutmalıdır; yalnızca tek bir grubun çıkarına seslenmemelidir.” Misyon, personele, öğrencilere ve ailelere ışık tutan ve gelecekte ne olduğunu tanımlayan bir kaynaktır. Misyon, yönetimin tek başına belirlediği bir görev değildir; okul ile ilgili personelin katılımıyla belirlenir. Çünkü “...günümüz eğitim sorunlarının hızla çözümlenerek yeni hedeflere yapılacak yeni atılım, gelişme ve ilerlemelerin dinamosu, yaratıcı düşünce ışığında geliştirilmiş, problem çözümleri için yeni bakış açılarının oluşturulması olmaktadır” (Marşap, 1999, s.95). Ama, okul misyonunu belirlemek için özellikle yöneticinin vizyon sahibi olması ve bu vizyonu okuldaki diğer ilgililere paylaştırması ve dönüştürmesi gerekir.

Misyon paylaşımı konusunda Covey (1997, ss.4-5) şunu belirtmektedir: “Misyonunuzu benimsetmek için insanlara yol gösterin, ‘benim yaptığım gibi yapın’ demekten çekinmeyin. Neler olup bittiği hakkında bilgi verin ve kuruluşunuzun misyonunu geliştirmek konusunda sizin neler yaptığınızı anlatın.” Dolayısıyla bir öğretim lideri olan okul yöneticisi, kendi yaptıkları konusunda eğitim örgütündeki çalışanları ve öğrencileri bilgilendirmek durumundadır. Ayrıca, okulun alt örgütlerinde başkan statüsünde görev alan eğitimcilerin kişisel vizyonlarını örgütün vizyon ve misyonuyla ilişkilendirmeleri gerekmektedir. Zümre başkanları, eğitici kol başkanları, onur kurulu ve disiplin kurulu başkanları eğitim örgütünün vizyon ve misyonuna uygun olarak kendi görev alanlarına ilişkin misyonlar belirleyebilirler. Okullarda yapılan öğretmeler kurulları ve diğer kurul toplantılarında alınan kararlar, bir bakıma misyon ifadeleridir.

En güçlü misyon bildirileri, evrensel misyonla uyum içinde olanlardır. “Tüm ilgililerin ekonomik refahını ve yaşam kalitesini yükseltmek” gibi. Buradaki “tüm ilgililer” ifadesi, kuruluşun başarısından yarar sağlayacak herkesi kapsamaktadır (Covey, 1997, ss.4-5). Eğitim örgütlerinde geliştirilen misyonlar eğitimle ilgili herkesi kapsarsa geniş kitlelerce bir anlam taşıyabilir ve paylaşılabilir.

Misyon cümleleri temel inanç sisteminin, değerlerin, vizyonun somutlaşmış ifadesidir. Goldberg (1997, ss.6-7)’e göre; “...misyon cümlesinin çalışanlara sayısız yollarla iletilmesi olanaklıdır. Bunlardan en sık görüleni, şirketin hemen girişine dev granit sütunların üzerine kazılmış olanıdır.” Okullarda misyon cümlelerini okul panolarına ya da tanıtıcı broşürlere yazmak daha doğru olacaktır. Özellikle özel okullarda tanıtıcı el kitapçıkları ve broşürler, misyonun paylaşılmasında kullanılan araçlar olmaktadır.

Vizyon olmadan misyon geliştirmek mümkün görülmemektedir. Vizyon, eğitim kurumlarının hedeflerini ortaya koyar ve okulun sevk  ve idaresinin hedefini belirler. Bazıları misyonun soyut ve ölçülemez, vizyonun ise somut ve ölçülebilir olduğunu savlamışlardır; oysa durum tam tersidir: misyon somut ve ölçülebilir, vizyon ise soyut niteliktedir.

Misyon “niçin buradayız ?”, “niçin burada varız ?” sorularına yanıt  verirken; vizyon “ne olacağız ?”, “ne yapmalıyız?” sorularına bir karşılık arar. Daha önce de belirttiğimiz gibi; vizyon bir görüntüdür; misyon ise özel görev...

Bir okulun misyonunu geliştirmede temel görev örgütün liderine düşer. Okuldaki bireyleri yönlendirmek, motive etmek ve verimli bir örgüt oluşturmak için liderin, ilkin bir vizyona, buna bağlı olarak da misyona sahip olması gerekmektedir. Misyon, okuldaki insanlarla birlikte belirlendiği için, okuldan soyutlanma duygusunu ortadan kaldırır ve takım ruhunu geliştirir. Açık olarak belirlenmiş bir misyon, okuldaki her bireyin amaçları doğrultusunda yürümesinde önemli bir adımdır. Ayrıca, misyon belirleme okullarda işlevsel olmayan çatışmaları engellemede önemli rol oynar.

Okul yöneticisi merkezi sistemce belirlenen amaçları okul çevresinin koşullarına göre yeniden uyarlamak ve düzenlemek zorundadır. Sözgelimi, MEB’in okullara yönelik olarak belirlediği temel amaçlar bir misyondur ve her okul kendine özgü koşulları dikkate alarak bunları uyarlar, geliştirir ve özelleştirir. Yani, MEB’in genel amaçlarının eğitim örgütlerinin tamamı tarafından aynı biçimde uygulanması beklenemez.

Açık bir örgütsel misyon geliştirmenin önemi, etkili okullar ve örgütsel kültürler üzerindeki araştırmalar ile kanıtlanmıştır. Açık misyon örgütsel etkinlikler için temel oluşturan bir değerler çerçevesi oluşturur; örgüt üyeleri için bir kimlik ve güdüleme kaynağı olarak hizmet eder, onları örgüte bağlar. Yakın denetim yokluğunda öğretmenler gibi yarı özerk işgörenlere etkinliklerinde yol gösterir. Etkili okullarda misyon aynı zamanda bir sosyalizasyon işlevine de hizmet eder. Örgüte yeni giren işgörenler, politikalarda ve öğretmen uygulamalarında yüksek bir eşgüdüm ve tutarlılık olduğunu varsayan okul felsefesine uygun biçimde sosyalize edilirler. Okulun misyonu yazılı veya yazısız değişik görünümlerde olabilir. Ancak bunun misyon üzerinde fazla bir etkisi yoktur. Çünkü misyon gücünü biçiminden değil, örgüt üyeleri tarafından farkedilmesinden ve kabul edilmesinden alır. Dolayısıyla misyon ister yazılı olarak ifade edilmiş olsun, ister olmasın, ister açıkça, ister kapalı olarak ifade edilmiş olsun okulun işleyişine yön verir, yol gösterir (Gümüşeli, 1996, s.45).

Yukarıdaki açıklamalardan anlaşılacağı gibi müdürün misyonunu tanımlamadaki başlıca rolü, okulun amaçlarını geliştirmek ve bu amaçları devamlı olarak okul toplumuna anlatmaktır.

Bir okul müdürünün öğretim liderliği rolünün en önemli boyutlarından birisi, okulun misyonunu veya amacını tanımlamadır. Öğretim liderlerinin çoğunlukla okulun başarmaya çalışması gereken hedeflerle ilgili bir vizyona sahip oldukları söylenir. Okulun misyonunu tanımlama, okulun tümünde yapılan çeşitli etkinlikleri bir bütün olarak birbirine bağlayan paylaşılmış amaçlar duygusunu oluşturarak, bu vizyonu işgörenlere ve öğrencilere ifade etmeyi gerektirir.

Etkili okullar açık bir misyon geliştirir ve kullanırlar. Bu yolla öğretmenler ve diğer işgörenler okulun başarmaya çalıştığı amaç konusunda ortak bir anlayışı paylaşır, amaçları geliştirmek için düzenlenen etkinliklerde istekli bir işbirliği ortaya koyarlar. Paylaşılmış amaçlar duygusu işgörenlerin kendilerini soyutlanmış bürokrasi üyeleri gibi görmekten kurtarır, okul örgütünün bir parçası gibi görmeleri için onlara güdüleyici ve birleştirici bir değerler çerçevesi sağlar. Okulun misyonu çoğunlukla işgören ilgisi ve okul kaynaklarını belirli öğrenme alanları üzerinde yoğunlaştıran açıkça tanımlanmış okul amaçlarına dayalı olarak açıklanır (Gümüşeli, 1996, s.44).

Koçel  (1999, s.82)’in işletme örgütleri için belirlediği misyon açıklamanın faydalarını, okullara şu şekilde uyarlayabiliriz:

- Varlık nedeninin yazılı hale gelmesiyle okulun tüm personeli neyi neden yaptığını daha iyi anlamakta ve insiyatif kullanabilmektedir.

- Okulun toplumdaki imajı ortaya çıkmış olmaktadır.

- Motivasyon ve ekip çalışmasına ortam hazırlamaktadır.

- Öğretmenler, öğretim planlarını daha rahat yapma ve değerlendirme olanağına sahip olmaktadır.

- Okulların yıl sonu başarısını değerlendirmek daha sağlıklı olmaktadır.

- Toplumsal çevre, okulu daha iyi değerlendirmekte ve velilerle ilişkiler daha nitelikli hale gelmektedir.

Sonuç olarak, okul misyonunu tanımlama okulla ilgili herkes için katılımcı ve paylaşımcı bir amaçlar bütünlüğü oluşturmak, anlamına gelmektedir. Okulun misyonunu belirlemede öğretim lideri ve eğitim sürecine katılan diğer üyeler ilgili oldukları alanlara ilişkin amaçlar belirleyerek, demokratik bir okulun gereği olan “katılımcılık” ilkesini de gerçekleştirilmiş olurlar.

Okulun Amaçlarını Geliştirme

Okulun amaçlarını geliştirme

a. Okulun amaçlarına bölgenin özellikleriyle ilgili yeni amaçlar ekleme.

b. Okuldaki öğretmenleri bölgesel ve yerel amaçlar belirlemeleri konusunda teşvik etme.

c. Öğrencilerin başarı düzeylerini dikkate alarak daha üst düzeyde amaçlar belirleme.

d. Daha üst düzeyde amaçlar belirlemeleri için öğretmenleri teşvik etme.

e. Milli Eğitimin genel amaçları ile tutarlı olacak biçimde öğrencileri hayata hazırlayıcı yeni amaçlar belirleme (Gümüşeli, 1996, ss.107-111).

Amaçlar örgüt üyeleri için yön belirler ve belirsizliği azaltır; örgütün değerlendirilmesi için standart sağlar (Aydın, 1998, s.42). Bir okulun misyonunu tanımlamada öğretim liderinin ilk görevi okulun amaçlarını geliştirmektir. Diğer bir deyişle, okulun amaçlarını geliştirme işlevi, eğitim ve öğretim yılı süresince eğitim işgörenlerinin dikkatlerini ve kaynaklarını yoğunlaştıracakları alanları belirlemede okul müdürünün rolünü göstermektedir.

Öğretimsel bakımdan etkili okulların amaç cümlelerinin içerikleri öğrenci başarısı üzerine odaklanmaktadır. Herbiri uygulanabilir etkinlikler ile eşgüdümlenmiş birkaç amacın en iyi sonucu vereceği söylenebilir. Bu amaçları geliştirmede işgörenlerin ve ailelerin katkısını sağlamanın önemi büyüktür.

Amaçlar, okulun vizyonu ve misyonuyla uygun olmalı; vizyonu gerçekleştirmeye yönelik olarak geliştirilen okul misyonunu kapsayıcı nitelik taşımalıdır. Ayrıca, her amaç ifadesi alt hedeflerle desteklenebilir bir nitelik de taşıyabilir. Çünkü hedefler daha yakın, somut ve yol gösterici bir karakter taşırlar. Her ders ve ünite düzeyine kadar indirgenebilen hedef ifadelerinin ölçülebilir davranışlarla ifade edilmesi gerekir. Böylece hedeflere ne ölçüde ulaşıldığı bilimsel olarak belirlenebilir.

Amaçların ve hedeflerin geliştirilmesi öğretim yılı başlamadan toplanan zümre öğretmenler kurullarına öğrenci velilerinin ve öğrenci temsilcilerinin katılımıyla gerçekleştirilebilir. Gerçekte, öğretmenlerin hazırladıkları yıllık planlarda hedef ifadeleri yer almaktadır. Bunlar, okulun öğretimsel amaçlarına uygun olarak ve ilgililerinin geniş katılımıyla yapılabilse bu konudaki ideale de ulaşılmış olunacaktır. Yine okullarda etkinlik gösteren çeşitli kurullar aracılığıyla okulun öğretimsel amaçlarının hedef davranışlar şeklinde ifade edilebildiğini ve bu amaçların çeşitli kararlar düzeyinde bir form kazandığı görmekteyiz. Amaç ve hedef geliştirmede okullarda, yukarıda belirttiğimiz şekilde pekçok zemin olmasına karşın, bu kurullardaki toplantıların bir formaliteden öteye gidemediği ve öğretimsel faydayı yeterli derecede sağlayamadığı söylenebilir.

Ortaöğretim düzeyinde bir okulun vizyonu; ”tüm öğrencilerini üniversiteli olarak görmek” olabilir. Bu vizyon öğrencileri kendi geleceğiyle buluşturmak anlamına gelmektedir. Bunun için okulun kendisine yüklediği özel görev, yani misyon; tüm öğrencilerin üniversite sınavını kazanmaları ve üniversiteye hazırbulunmuşluk düzeylerini sağlamak için çalışmak olmalıdır. Bu misyonu gerçekleştirmek için pek çok amaç ortaya konabilir ve okulla ilgili herkes bu amaçları bir şekilde paylaşabilir. Sözgelimi; “öğrencileri bireysel potansiyellerini açığa çıkararak eğitmek”, “eğitimde kaliteyi sağlamak”, “bire bir eğitim vermek”, “tüm öğrencileri üniversite ortamına hazırlamak”, “öğrencilerin ahlaklı bireyler olarak toplumsallaşmalarını sağlamak”, ”eğitimde sıfır hataya ulaşmak” gibi misyonları olabilir. Bu amaçlar öğretmen, yönetici, veli ve öğrencilerin katılımıyla geliştirilebilir.

Amaçların çevreye göre yorumlanması da gerekmektedir. Yönetici, amaçları yalnızca öğretmenler ile birlikte yorumlamamalı, öğrencileri de katmalıdır. Okulun yöneticisi, okulun amaçlarını, bina içinde çeşitli yerlerde asılı olan panolarda duyurabilir ve çeşitli araç ve gereçlerle öğrencilere bu amaçları açıklayabilir. Böylelikle öğrencilerin de kendi aralarında ya da öğretmenleriyle birlikte okulun amaçlarını tartışmaları ve bunlar üzerine düşünmeleri sağlanabilir.

Amaçları İlgililere Açıklama

Okulun amaçlarını açıklama

a. Okulun amaçlarını öğretmenlere açıklama.

b. Okulun amaçlarını öğrencilere açıklama.

c. Okulun amaçlarını okuldaki diğer personele açıklama.

d. Okulun amaçlarını okul aile birliği toplantılarında ya da diğer toplantılarda öğrenci velilerine açıklama.

e. Öğretmenlerle sohbet sırasında onların dikkatlerini okulun amaçlarına çekme.

f.  Kurul toplantılarında öğretmenlerle okulun amaçlarını tartışma.

g. Öğretmenlerle birlikte belli bir dersin öğretim programını geliştirirken okulun amaçlarını esas alma.

h. Okulun amaçlarını afiş, poster ve diğer araçlarla duyurulmasını sağlama.

i.  Öğrenci toplantılarında okulun amaçlarına  dikkat çekme (Gümüşeli, 1996, ss.107-111).

Öğretim liderliğinin “okulun amaçlarını açıklama” görevi, okulun önemli amaçlarını öğretmenlere, ailelere ve öğrencilere ve okulda çalışan diğer personele anlatmasıyla sağlanabilir. Bunun için, öğretmenler kurulları, öğrenci temsilciler kurulları, veli toplantıları ve okul-aile birliği toplantıları uygun ortamlardır. Bu işlev, yerel basın yoluyla, çeşitli bültenlerle ve işgören sohbetleri gibi etkinliklerle de sağlanabilir. Özellikle özel okullar oluşturdukları web sayfalarında ailelere ve öğrencilere internet üzerinden ulaşarak hem vizyon ve misyonlarını hem de amaçlarını geniş olarak açıklama olanağı bulmaktadırlar. Yine, yerel gazete ve Belediye bültenlerinde çevre okullarının misyon ve amaç açıklamalarının yer olduğu görülmektedir. Günümüzde pek çok okul öğretim yılının başlangıcında çıkardıkları tanıtıcı broşürlerde okulun bağlı bulunduğu değerleri, ulaşmak istedikleri vizyonu, misyonlarını ve amaçlarını ifade etmektedirler. Ayrıca, okullarda halkla ilişkiler servislerinin kurulması da amaç açıklamaları için önemli görülmektedir.

Amaçların, velilere açıklanması sayesinde anne ve babalar okul dışında okulun misyonu ve amaçları doğrultusunda okulun davranış değiştirme ve eğitim-öğretim konularındaki misyonuna yardımcı olabilir.

Okulun amaçlarını ilgililere açıklamanın, misyonun paylaşılmasında destek sağlayıcı bir işlevi olduğu söylenebilir. Ayrıca açıklanan ve paylaşılan amaçların değerlendirilmesi yoluyla; öğrenci, öğretmen, veli ve diğer ilgililerden alınacak dönütlerin, yeni misyonlar geliştirmeye katkı sağlayacağı düşünülebilir.

SONUÇ

Sonuç olarak bu çalışmada, öğretim lideri olması beklenen okul müdürünün misyon tanımlama boyutunun; amaçları geliştirme ve amaçları ilgililere açıklama görevleriyle şekillenmekte olduğu görülmektedir. Okul misyonu; vizyon-amaç bağlantılı olarak, değerler çerçevesinde düşünüldüğünde gerçek anlamını kazanmaktadır.

Bir öğretim lideri olma karakteri gösterebilen okul yöneticisi, okulunun içinde bulunduğu eğitim sisteminin yapısal özelliklerini, toplumsal-çevresel değerleri, beklentileri, olması gerekenleri doğru bir çözümlemeyle, öğrencileri ve personeli de katarak geliştirdiği misyonu uygulayarak, okulunu vizyonuna yani “gelecekteki resminin” içine taşıyabilir.

KAYNAKÇA

1) Albrecht, Karl. “Çift Odaklı Vizyonun Gücü,” Executıve Excellence. 1:7, Ekim 1997, ss.8-9.

2) Aydın, Mustafa. Eğitim Yönetimi. Ankara: Hatiboğlu Yayınevi, 1998.

3) Bennis, Warren. Bir Lider Olabilmek. İstanbul: Sistem yayıncılık, 1999.

4) Covey, R.Stephen. “Paylaşılan Vizyon,” Executıve Excellence. 1:7, Ekim 1997, ss.4-5.

5) Covey, R.Stephen, A.Roger Merril ve Rebecca R. Merrill. Önemli İşlere Öncelik. İkinci baskı, İstanbul: Varlık yayınları, 1998.

6) Çelik, Vehbi. Eğitimsel Liderlik. İkinci baskı, Ankara: Pegem A yayınevi, 2000.

7) Erçetin, Şule. Lider Sarmalında Vizyon. Genişletilmiş İkinci Baskı, Ankara: Nobel yayınları, 2000.

8) Erdoğan, İrfan. Okul Yönetimi ve Öğretim Liderliği. İstanbul: Sistem yayıncılık, 2000.

9) Goldberg, Beverly. “Şirket Vizyonu,” Executıve Excellence. 1:7, Ekim 1997, ss.6-7.

10) Gümüşeli, A. İlker.  “İstanbul İlindeki İlköğretim Okulu Müdürlerinin Öğretim Liderliği Davranışları,” Yayınlanmamış Doçentlik Tezi, İstanbul Yıldız Teknik Üniversitesi, 1996.

11) Koçel, Tamer. İşletme Yöneticiliği. Yedinci baskı, İstanbul: Beta yayınları, 1999.

12) Lipton, Mark. “Vizyonun Somutlaştırılması,” Executıve Excellence. 1:7, Ekim 1997, ss.15-16.

13) Marşap, Akın. Yaratıcı Liderlik. Ankara: Öncü Kitap yayınları, 1999.

14) Maxwell, C.John. Liderlik Nitelikleri. İstanbul: Beyaz yayınları, 1999.

15) Neubeiser, Marie-Louise. Liderlik ve Büyü. İstanbul: Evrim yayınevi, 1996.

16) Özbek, Oğuz. “Stratejik Planlama ve Yönetim,” Yönetimde Çağdaş Yaklaşımlar. Ankara: Anı yayınları, 2000, ss.301-311.

17) Stoner, Jesse. “Vizyon, Misyon ve Değerler,” Executıve Excellence. 1:7, Ekim 1997, ss.14-15.