Eserleri:
Aristoteles eserlerini yaşamının son dönemlerinde
öğretim çalışmaları sırasında yazmıştır, fakat bazı eserleri
kaybolmuştur; bugün Aristoteles’e ait olduğu ileri sürülen eserlerin çoğu;
öğrencilerin tuttuğu notlardan, Aristoteles’in derslerinde kullandığı
metinlerden ve de sonradan yapılan eklemelerden oluşmaktadır. Eserler tam bir
düzen ve tutarlılığa sahip bilimsel, öğretici eserlerdir.
Evreni çeşitli alanlara ayırıp her alan için
ayrı bir ders kitabı sunan ilk insan Aristoteles’tir. Bunun içindir
ki Aristoteles ile birlikte bilimde “uzlaşma” başlamıştır. Eserleri
üç ayrı bölüme ayrılabilir:
Birinci,
bizzat kendisi tarafından yayınlanmış olan az veya çok halka yönelik
eserlerdir. İkincisi, bilimsel inceleme yazıları için tuttuğu anılar (memoranda)
ve malzeme kolleksiyonlarından, üçüncü ise bilimsel eserlerinin
kendilerinden meydana gelir.
Athenaion Politeia (Atinalıların Anayasası) hariç var olan
eserlerinin tümü – gerçekten ona aitseler – üçüncü gruba girerler. Diğerlerine
gelince, onlar hakkında bilgimiz eski yazarlar tarafından kendi eserlerinde
muhafaza edilmiş olan metin parçalarına (fragments) ve Antik çağdan bize
ulaşmış olan üç listeye dayanmaktadır. Bu listelerden en eskisi Diogenes
Laertios’un olandır( M.S.III.yy.). Bu listenin başında halka yönelik bir
karaktere sahip görünen ve en büyük bölümü Platon’un eserlerini taklit
eden diyalog biçiminde yazılmış 19 eser bulunmaktadır. Bunlar hiç şüphesiz
Aristoteles’in elimizde mevcut olan diğer eserlerinden çok daha fazla edebi
bir amaçla yazılmışlardır. Aristoteles’in bu kompozisyon biçimini
kullanmasını mesleğinin tamamen başlangıç döneminde olduğunu düşünmemiz
makul olacaktır.
Bunu, düyaloglarının Platoncu adları – Politikos (Siyaset Adamı),
Sophistes (Sofist), Meneksenos, Symposiym (Şölen) – ve onların genellikle
Platoncu içerikleri desteklemektedir. Muhtemelen bu diyalogların en
erkenlerinden biri Grylos adı ile de bilinen Retorik üzerinedir. Bir başka
erken dönem diyaloğu Ruh üzerine adlı diyaloğudur. Bu diyalog model olarak
Phaidon’u yakından takip etmekte ve Platoncu ruhun doğumdan önceki varlığı,
ruh göçü ve hatırlama öğretilerini tartışmasız
kabul etmekteydi, ayrıca Kıbrıs Prensi Themison’a hitaben yazılmış olan
ve onu felsefi hayata teşfik amacını güden Protreptikos’da muhtemelen aynı
döneme aitti. Felsefe üzerine adını taşıyan diyaloğu ise daha güç bir döneme
tarihlendirilmektedir. Bu diyalog Metafizik’in en erken kısımlarıyla hemen
hemen aynı döneme aittir.
İskender veya Koloniciler (Koloniler?)
üzerine adlı diyalogla monarşi üzerine adlı eser, daha geç bir döneme,
yani Aristoteles’in Makedonya sarayındaki ikameti dönemine (veya daha geç döneme
) aittirler. Hemen hemen adlarını bildiğimiz diğer diyaloglar şunlardır:
Adalet Üzerine, Şairler Üzerine, Zenginlik Üzerine, Dua Üzerine, Nerinthos
ve Erotikos.
Bu eserlerin yanında, Aristoteles’in
üç örneği muhafaza edilmiş olan şiirleri ve mektupları da vardır.
Eserleri arasında ilk sırayı “mantık” konusu alır. Çünkü Aristoteles
için mantık, bilimin bir çeşit girişi niteliğini taşır. “organon” adı
altında toplanmış olan mantığa ait yazılar içinde en önemlileri
Aristoteles’in ünlü “kıyas varsayımı”nı içeren “Birinci
Analitik” ile “İkinci Analitik”tir. Ayrıca küçük kitapçıklar
halinde olan “Kategoriler” ve “Topika” da önemlidir.
Aristoteles’in doğa bilimlerine ait önemli
eserleri; doğadaki elemanlardan, bunların etkinliğinden söz eden
“fizik”; astronomi ile ilgili olan “Göğe Dair”, “Var olmak ve sonra
bozulmak (Kevn ve Fesat)” ve “Meteoroliji”dir.
Doğa bilimlerine ayrılan yazılar arasında ayrıca hayvanlar ile
ilgili eserleri vardır. Bunların içinde özellikle “Hayvanlar Tarihi” önemlidir.
Ayrıca hayvanların yaşam olaylarını inceleyen küçük yazılar da yazmıştır.
Hayvanlar Tarihi kadar değerli ve ünlü olan “Bitkiler”, Aristoteles’in
kendisinin değil de kendisinden sonrakilerden Theophrast tarafından kaleme alınmış
bir eserdir. Aristoteles’in bir çeşit psikoloji olan, ancak daha çok karşılaştırmalı
bir anatomi ve fizyolojiyi içeren “Ruha Dair” adlı üç kitabı daha vardır.
Ahlak ile ilgili üç eserinden en önemlisi “Nikomakhos Ahlakı”dır.
Nikomakhos Ahlakı’ndan başka Aristoteles’in ahlakla ilgili eserleri Mogna
Moralia ve Eudemos Ahlakı’dır.
Aristoteles’in
“Devlet Felsefesine” ait düşüncelerinin yer aldığı Politika, tartışmasız
olarak Aristoteles’in eseridir. Sanat konusunda “Retorik” (Hitabet) ve
“Poetik” (Şiir) adında iki eseri bulunmaktadır.Aristoteles’in felsefi içeriği
olan kitabı, kendisinin “İlk Felsefe” adını verdiği eseridir. Bu
eserinde Aristoteles evrenin ilk ve son nedenlerini araştırır. Kendisi bu yapıta
“Prote Philosophia”, (İlk Felsefe) adını verir. Sonradan Andronikos adlı
bir öğrencisi, yapıtlarını bir araya toplarken bu yapıtı Physika’dan
sonraya koyduğu için, “fizikten sonra” anlamına gelen Metafizik adını
almıştır. Yapıt, “bütün varolanlar için ortak olan ilkeleri” araştırır.
Eserin ilk başlarında felsefe tarihi ile karşılaşırız. Metafizik’in en
eski kısımları muhtemelen A, A, K , (ilk kısım),
A ve N kitaplarıdır. K’nın yerini daha sonra B,T,E kitapları almıştır.
(N’in daha sonraki ve ondan çok farklı bir versiyonu var) M,N’den önceye
yerleştirilmiştir ve ABTEZQIMN kitapları birbiriyle ilişkili bir bütün
olarak işlenmiş ve muhtemelen Aristoteles’in kendisine geri giden karşılıklı
göndermelerle birleştirilmiştir.
Aristoteles’in eserleri bir sıra düzeni şeklinde verilecek olursak;
Daha
Akademia’da çalışırken geniş bir okuyucu kitlesi için kendisinin yayımladığı,
çoğu dialog biçiminde ve Platon felsefesi çerçevesinde kalan, bir-iki parçası
günümüze kadar gelmiş olan yapıtları ilk araştırmalarıdır. Mantık üzerine
yazıları öteden beri Organon (alet) adı altında toplanmıştır. Organon
deniyor, çünkü bunlar yöntem sorununu dolayısıyla bilimsel bilgiye götüren
aleti inceler.
Aristoteles’in
bilimsel çalışmayı yöntemleştirme konusunda yazdıkları şunlardır;
Kategoria (Kategoriler), (Varolan üzerine deyişler ana formları), Peri
Hermenias (Önerme Üzerine), Analytika I (çıkarım üzerine), Analytika II
(Tanıtlama, tanım, sınıflama ve bilginin ilkeleri üzerine), Topika
(Diyalektik Üzerine), Peri Sophistikon Elegkhon (Sofistlerin yanlış çıkarımları
üzerine), Metophysika (Metafizik), Physika (fizik), Peri ta zoa historia
(“zooloji”, karşılaştırmalı
bir anatomi ve fizyoloji), Peri Psykhe (ruh üzerine). Ahlak konusunda Ethika
Nikomakheia (Nikomakhos Ahlakı) eseri vardır.
Devlet
Felsefesi ile ilgili yapıtları; Politika, Politeia, Atheraion, Poetika (Sanat
Öğretisi)...
|
|
