มหาสติปัฏฐานสูตร ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน สัจจบรรพ ทุกขสมุทัยอริยสัจพระไตรปิฎก

และอรรถกถาแปล ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย

ในพระบรมราชูปถัมภ์ เล่มที่ 14 ทีฆนิกาย มหาวรรค ข้อ 296-297 หน้า 236-243

มหาสติปัฏฐานสูตร

-----------------------------------------------------------------------------

ธัมมานุปัสสนา

สัจจบรรพ

ทุกขสมุทัยอริยสัจ

[ ๒๙๖ ] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสัจคือทุกขสมุทัย ( เหตุให้เกิดทุกข์ )

เป็นอย่างไร ตัณหา ( ความทะยานอยาก )

นี้อันใด มีความเกิดขึ้นอีกเป็นปกติ ประกอบด้วยความกำหนัด

ด้วยอำนาจแห่งความเพลิดเพลิน มักเพลินยิ่งใน

อารมณ์นั้นๆ นี้คือ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา

[ ๒๙๗ ] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลตัณหานั้นนั่นเอง เมื่อจะเกิดขึ้น

ย่อมเกิดขึ้นที่ไหน เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้ง

อยู่ที่ไหน ที่ใด เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นในที่นั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ก็ย่อม

ตั้งอยู่ในที่นั้น ก็อะไรเล่า เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก

ตา เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่ตานั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้ง

อยู่ที่ตานั้น

หู เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่หูนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้ง

อยู่ที่หูนั้น

จมูก เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่จมูกนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้ง

อยู่ที่จมูกนั้น

ลิ้น เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่ลิ้นนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้ง

อยู่ที่ลิ้นนั้น

กาย เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่กายนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้ง

อยู่ที่กายนั้น

ใจ เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่ใจนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้ง

อยู่ที่ใจนั้น

รูป เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่รูปนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้ง

อยู่ที่รูปนั้น

เสียง เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่เสียงนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้ง

อยู่ที่เสียงนั้น กลิ่น เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่กลิ่นนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้ง

อยู่ที่กลิ่นนั้น รส เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่รสนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้ง

อยู่ที่รสนั้น โผฏฐัพพะ เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่โผฏฐัพพะนั้น เมื่อจะตั้งอยู่

ก็ย่อมตั้งอยู่ที่โผฏฐัพพะนั้น

ธัมมารมณ์ เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่ธัมมารมณ์นั้น เมื่อจะตั้งอยู่

ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ธัมมารมณ์นั้น

จักขุวิญญาณ เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่จักขุวิญญาณนั้น เมื่อจะ ตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่จักขุวิญญาณนั้น

โสตวิญญาณ เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่โสตวิญญาณนั้น เมื่อจะ ตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่โสตวิญญาณนั้น

ฆานวิญญาณ เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่ฆานวิญญาณนั้น เมื่อจะ ตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ฆานวิญญาณนั้น

ชิวหาวิญญาณ เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่ชิวหาวิญญาณนั้น เมื่อจะ ตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ชิวหาวิญญาณนั้น

กายวิญญาณ เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่กายวิญญาณนั้น เมื่อจะ ตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่กายวิญญาณนั้น

มโนวิญญาณ เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่มโนวิญญาณนั้น เมื่อจะ ตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่มโนวิญญาณนั้น

จักขุสัมผัส เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่จักขุสัมผัสนั้น เมื่อจะ ตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่จักขุสัมผัสนั้น

โสตสัมผัส เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่โสตสัมผัสนั้น เมื่อจะ ตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่โสตสัมผัสนั้น

ฆานสัมผัส เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่ฆานสัมผัสนั้น เมื่อจะ ตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ฆานสัมผัสนั้น

ชิวหาสัมผัส เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่ชิวหาสัมผัสนั้น เมื่อจะ ตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ชิวหาสัมผัสนั้น

กายสัมผัส เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่กายสัมผัสนั้น เมื่อจะ ตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่กายสัมผัสนั้น

มโนสัมผัส เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่มโนสัมผัสนั้น เมื่อจะ ตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่มโนสัมผัสนั้น

เวทนาที่เกิดแต่จักขุสัมผัส เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น

เมื่อจะเกิดขึ้น ก็ย่อมเกิดขึ้นที่เวทนาที่ เกิดแต่จักขุสัมผัสนั้น เมื่อจะตั้งอยู่

ก็ย่อมตั้งอยู่ที่เวทนาที่เกิดแต่จักขุสัมผัสนั้น

เวทนาที่เกิดแต่โสตสัมผัส เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น

เมื่อจะเกิดขึ้น ก็ย่อมเกิดขึ้นที่เวทนาที่

เกิดแต่โสตสัมผัสนั้น เมื่อจะตั้งอยู่

ก็ย่อมตั้งอยู่ที่เวทนาที่เกิดแต่โสตสัมผัสนั้น

เวทนาที่เกิดแต่ฆานสัมผัส เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น

เมื่อจะเกิดขึ้น ก็ย่อมเกิดขึ้นที่เวทนาที่

เกิดแต่ฆานสัมผัสนั้น เมื่อจะตั้งอยู่

ก็ย่อมตั้งอยู่ที่เวทนาที่เกิดแต่ฆานสัมผัสนั้น

เวทนาที่เกิดแต่ชิวหาสัมผัส เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น

เมื่อจะเกิดขึ้น ก็ย่อมเกิดขึ้นที่เวทนาที่

เกิดแต่ชิวหาสัมผัสนั้น เมื่อจะตั้งอยู่

ก็ย่อมตั้งอยู่ที่เวทนาที่เกิดแต่ชิวหาสัมผัสนั้น

เวทนาที่เกิดแต่กายสัมผัส เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น

เมื่อจะเกิดขึ้น ก็ย่อมเกิดขึ้นที่เวทนาที่

เกิดแต่กายสัมผัสนั้น เมื่อจะตั้งอยู่

ก็ย่อมตั้งอยู่ที่เวทนาที่เกิดแต่กายสัมผัสนั้น

เวทนาที่เกิดแต่มโนสัมผัส เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น

เมื่อจะเกิดขึ้น ก็ย่อมเกิดขึ้นที่เวทนาที่

เกิดแต่มโนสัมผัสนั้น เมื่อจะตั้งอยู่

ก็ย่อมตั้งอยู่ที่เวทนาที่เกิดแต่มโนสัมผัสนั้น

รูปสัญญา เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่รูปสัญญานั้น เมื่อจะ

ตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่รูปสัญญานั้น

สัททสัญญา เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่สัททสัญญานั้น เมื่อจะ

ตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่สัททสัญญานั้น

คันธสัญญา เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่คันธสัญญานั้น เมื่อจะ

ตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่คันธสัญญานั้น

รสสัญญา เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่รสสัญญานั้น เมื่อจะ

ตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่รสสัญญานั้น

โผฏฐัพพสัญญา เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่โผฏฐัพพสัญญานั้น

เมื่อจะตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่โผฏฐัพพสัญญานั้น

ธัมมสัญญา เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่ธัมมสัญญานั้น เมื่อจะ

ตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ธัมมสัญญานั้น

รูปสัญเจตนา เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่รูปสัญเจตนานั้น เมื่อจะ

ตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่รูปสัญเจตนานั้น

สัททสัญเจตนา เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่สัททสัญเจตนานั้น เมื่อ

จะตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่สัททสัญเจตนานั้น

คันธสัญเจตนา เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่คันธสัญเจตนานั้น เมื่อ

จะตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่คันธสัญเจตนานั้น

รสสัญเจตนา เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่รสสัญเจตนานั้น เมื่อ

จะตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่รสสัญเจตนานั้น

ความคิดถึงโผฏฐัพพะ ( โผฏฐัพพสัญเจตนา ) เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก

ตัณหานั้น เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่ความคิดถึงโผฏฐัพพะนั้น เมื่อจะตั้งอยู่

ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ความคิดถึงโผฏฐัพพะนั้น

ความคิดถึงธัมมารมณ์ ( ธัมมสัญเจตนา ) เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น

เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่ความคิดถึงธัมมารมณ์นั้น เมื่อจะตั้งอยู่

ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ความคิดถึงธัมมารมณ์นั้น

ความอยากในรูป ( รูปตัณหา ) เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น

เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่ความอยากในรูปนั้น เมื่อจะตั้งอยู่

ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ความอยากในรูปนั้น

ความอยากในเสียง ( สัททตัณหา ) เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น

เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่ความอยากในเสียงนั้น เมื่อจะตั้งอยู่

ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ความอยากในเสียงนั้น

ความอยากในกลิ่น ( คันธตัณหา ) เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น

เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่ความอยากในกลิ่นนั้น เมื่อจะตั้งอยู่

ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ความอยากในกลิ่นนั้น

ความอยากในรส ( รสตัณหา ) เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น

เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่ความอยากในรสนั้น เมื่อจะตั้งอยู่

ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ความอยากในรสนั้น

ความอยากในโผฏฐัพพะ ( โผฏฐัพพตัณหา ) เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น

เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่ความอยากในโผฏฐัพพะนั้น เมื่อจะตั้งอยู่

ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ความอยากในโผฏฐัพพะนั้น

ความอยากในธัมมารมณ์ ( ธัมมตัณหา ) เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น

เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่ความอยากในธัมมารมณ์นั้น เมื่อจะตั้งอยู่

ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ความอยากในธัมมารมณ์นั้น

ความตรึกถึงรูป ( รูปวิตก ) เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น

เมื่อจะเกิดขึ้น ก็ย่อมเกิดขึ้นที่

ความตรึกถึงรูปนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ความตรึกถึงรูปนั้น

ความตรึกถึงเสียง ( สัททวิตก ) เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น

เมื่อจะเกิดขึ้น ก็ย่อมเกิดขึ้นที่

ความตรึกถึงเสียงนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ความตรึกถึงเสียงนั้น

ความตรึกถึงกลิ่น ( คันธวิตก ) เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น

เมื่อจะเกิดขึ้น ก็ย่อมเกิดขึ้นที่

ความตรึกถึงกลิ่นนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ความตรึกถึงกลิ่นนั้น

ความตรึกถึงรส ( รสวิตก ) เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น

เมื่อจะเกิดขึ้น ก็ย่อมเกิดขึ้นที่

ความตรึกถึงรสนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ความตรึกถึงรสนั้น

ความตรึกถึงโผฏฐัพพะ ( โผฏฐัพพวิตก ) เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น

เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่ความตรึกถึงโผฏฐัพพะนั้น เมื่อจะตั้งอยู่

ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ความตรึกถึงโผฏฐัพพะนั้น

ความตรึกถึงธัมมารมณ์ ( ธัมมวิตก ) เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น

เมื่อจะเกิดขึ้น ก็ย่อมเกิดขึ้นที่

ความตรึกถึงธัมมารมณ์นั้น เมื่อจะตั้งอยู่

ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ความตรึกถึงธัมมารมณ์นั้น

ความตรองถึงรูป ( รูปวิจาร ) เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น

เมื่อจะเกิดขึ้น ก็ย่อมเกิดขึ้นที่

ความตรองถึงรูปนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ความตรองถึงรูปนั้น

ความตรองถึงเสียง ( สัททวิจาร ) เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น

เมื่อจะเกิดขึ้น ก็ย่อมเกิดขึ้นที่

ความตรองถึงเสียงนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ความตรองถึงเสียงนั้น

ความตรองถึงกลิ่น ( คันธวิจาร ) เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น

เมื่อจะเกิดขึ้น ก็ย่อมเกิดขึ้นที่

ความตรองถึงกลิ่นนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ความตรองถึงกลิ่นนั้น

ความตรองถึงรส ( รสวิจาร ) เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น

เมื่อจะเกิดขึ้น ก็ย่อมเกิดขึ้นที่

ความตรองถึงรสนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ความตรองถึงรสนั้น

ความตรองถึงโผฏฐัพพะ ( โผฏฐัพพวิจาร )เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น

เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่ความตรองถึงโผฏฐัพพะนั้น เมื่อจะตั้งอยู่

ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ความตรองถึงโผฏฐัพพะนั้น

ความตรองถึงธัมมารมณ์ ( ธัมมวิจาร ) เป็นที่รักใคร่ เป็นที่พอใจในโลก ตัณหานั้น

เมื่อจะเกิดขึ้น

ก็ย่อมเกิดขึ้นที่ความตรองถึงธัมมารมณ์นั้น เมื่อจะตั้งอยู่

ก็ย่อมตั้งอยู่ที่ความตรองถึงธัมมารมณ์นั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันนี้กล่าวว่า อริยสัจ คือ ทุกขสมุทัย ( เหตุให้ทุกข์เกิด )

พระไตรปิฎก และอรรถกถาแปล ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย

ในพระบรมราชูปถัมภ์ เล่มที่ 14 ทีฆนิกาย มหาวรรค หน้า 356-357

อรรถกถามหาสติปัฏฐานสูตร

---------------------------------------------------------------------

อรรถกถามหาสติปัฏฐานสูตร

ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน

สัจจบรรพ

สมุทัยอริยสัจ

คำว่า ยายํ ตณฺหา ตัดเป็น ยา อยํ ตณฺหา แปลว่า ตัณหานี้ใด คำว่า โปโนพฺภวิกา

มีวิเคราะห์ว่า

การทำภพใหม่ ชื่อว่า ภพใหม่ ภพใหม่นั้นเป็นปกติแห่งตัณหานั้น เหตุนั้น ตัณหานั้น

จึงชื่อว่า โปโนพฺภวิกา

มีความเกิดอีกเป็นปกติ คำว่า นนฺทิราคสหคตา ได้แก่ตัณหาที่เกิดร่วมด้วยความกำหนัด

ด้วยอำนาจความ

เพลิดเพลิน ท่านอธิบายว่า โดยอรรถ ตัณหานั้น

ก็เป็นอันเดียวกันกับนันทิราคะนั่นเอง ในคำเหล่านั้น คำว่า

ตตฺรตตฺ ราภินนฺทินี เพลินเพลินในอารมณ์นั้นๆ ความว่า อัตตภาพ เกิดจำเพาะในที่ใดๆ

ตัณหาก็เพลิดเพลิน

ในที่นั้นๆ อีกนัยหนึ่ง ตัณหามักเพลิดเพลินในอารมณ์ทั้งหลาย มีรูปเป็นต้น

ชื่อว่าในที่นั้นๆ อธิบายว่า เพลิด

เพลินในรูป เพลิดเพลินในเสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ ศัพท์ว่า เสยฺยถีทํ

นั้นมีความว่า ถ้ามีคำถามว่า

ตัณหานั้นเป็นไฉน ความอยากในกาม ชื่อว่า กามตัณหา คำว่ากามตัณหานั้น

เป็นชื่อของความกำหนัดเกี่ยวข้อง

ด้วยกามคุณ ๕ ( รูป รส กลิ่น เสียง สัมผัส ) ความอยากในภพ ชื่อว่า ภวตัณหา คำว่า

ภวตัณหานี้เป็นชื่อของ

ความกำหนัดในรูปภพและอรูปภพ อันเกิดพร้อมด้วยสัสสตทิฏฐิ

ที่เกิดโดยความปรารถนาภพ และความยินดี

ในฌาน ความอยากในวิภพ ชื่อว่า วิภวตัณหา คำว่า วิภวตัณหานี้

เป็นชื่อความกำหนัดที่เกิดพร้อมด้วย

อุจเฉททิฏฐิ บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อจะทรงแสดงวัตถุที่ตั้ง ที่เกิด

แห่งตัณหานั้นโดยพิสดาร จึงตรัสว่า

สา โข ปเนสา ก็ตัณหานี้นั้นแล ดังนี้เป็นต้น

บรรดาคำเหล่านั้น คำว่า อุปฺปชฺชติ แปลว่า เกิด คำว่า นิวีสติ ได้แก่

ตั้งอยู่โดยความเป็นไปบ่อยๆ คำว่า

ยํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ ความว่า เป็นสภาวะที่รักและสภาวะที่ชอบใจในโลก ในคำว่า

จกฺขุ ํ โลเก เป็นต้น

มีอธิบายดังนี้ จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลาย

ถือมั่นในจักษุเป็นต้นในโลกโดยความเป็นของๆ เรา ตั้งมั่นอยู่ในสมบัติ

ย่อมสำคัญจักษุ ( ตา ) ของตน อันมีประสาททั้ง ๕ แจ่มใส เหมือนหน้าต่างแก้วมณี

อันเผยขึ้นแล้วในวิมานทอง

ด้วยทำนองถือเอานิมิต ในกระจกเป็นต้น ย่อมสำคัญโสต ( หู ) เหมือนหลอดเงิน

และเหมือนด้ายร้อยสังวาลย์

ย่อมสำคัญ ฆานะ ( จมูก ) ที่ได้โวหารเรียกว่า ตุงฺคนาสา ( จมูกโด่ง )

เหมือนขั้วหรดาลที่เขาปั้นตั้งไว้

ย่อมสำคัญ ชิวหา ( ลิ้น ) อันอ่อนสะอาดคอยรับรสอร่อย เหมือนพื้นผ้ากัมพลแดง

ย่อมสำคัญกายเสมือนต้น

สาละหนุ่ม และเสมือนเสาระเนียดทอง ย่อมสำคัญ มนะ ( ใจ ) อันโอฬาร ( ของตน )

ไม่เหมือนกับใจของคนอื่นๆ

ย่อมสำคัญรูป ประหนึ่งว่ามีผิวพรรณดังดอกกัณณิการ์ทองเป็นต้น ย่อมสำคัญเสียง

ประหนึ่งเสียงนกการะเวก

และดุเหว่า ที่น่าคลั่งไคล้ และเสียงกังวานของปี่แก้วที่เป่าแผ่วๆ

ย่อมสำคัญอารมณ์มีคันธารมณ์ ( ซึ่งหอม )

เป็นต้น อันมีสมุฏฐาน ๔ ( กรรม จิต อุตุ อาหาร ) ที่ตนได้แล้ว

ว่าอารมณ์เห็นปานนี้ ของคนอื่นใครเล่า จะมี

เมื่อสัตว์เหล่านั้นสำคัญอยู่อย่างนี้ จักษุเป็นต้นเหล่านั้น ก็ย่อมเป็นที่รัก

เป็นที่ชื่นใจ เมื่อเป็นเช่นนั้น ตัณหาของ

สัตว์เหล่านั้น ที่ยังไม่เกิด ก็ย่อมเกิดในจักษุเป็นต้นนั้น และตัณหาที่เกิดแล้ว

ก็ย่อมตั้งอยู่โดยความเป็นไปบ่อยๆ

เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า จักษุเป็นที่รัก เป็นที่ชื่นใจ ในโลก

ตัณหานั้น เมื่อจะเกิด ก็เกิดที่จักษุนั้น

ดังนี้เป็นต้น คำว่า ตตฺถ อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ ความว่า

ตัณหานั้นเมื่อเกิดในกาลใด ก็ย่อมเกิดที่จักษุนี้ใน

กาลนั้น ทุกๆ บทก็นัยนี้เหมือนกัน

จัดทำโดย มูลนิธิอภิธรรมมูลนิธิ