I.
Hún var tvö borð í einu. Hann áleit það hæfilegt. Og ungu konunni fannst alveg sjálfsagt að fara eftir því, sem honum sýndist. Víst hlutu þau að líta þó nokkuð öðruvísi á alla málavexti nú en í fyrra. Það leyndi sér ekki í hreyfingum og útliti Auðar Álfhildar, að þarna fór verðandi móðir. Hún vaggaði dálítið, þegar hún gekk, og sízt var hún nú mjórri en Jón.
Nokkrir dagar liðu, og nú var flest það við höndina, sem ungu hjónin þurftu að nota til byggingarinnar, að minnsta kosti svona fyrst um sinn. Næst var að negla saman borð og afmarka stærð hússins – og síðan að hamra saman klofa og reisa þá upp, stærðar ferhyrning af klofum, og fara svo að þilja. Þetta var lokkandi tilhugsun – og strax og þau gátu, hófust þau handa við þessi störf. Það kom meira að segja fyrir, að Jón væri við þetta tvo, þrjá daga í röð, án þess að sinna nokkru öðru. Óli Kötudrengur var þá á sjónum með Daníel.
Móðir hans, Katrín Karlsdóttir, kom oft heim í Jósefsbúð til að ertast við strákinn. Hún var ljósmóðir í kaupstaðnum, umsvifamikil manneskja, gerðarleg og hörð af sér, mikil að vallarsýn, kraftaleg og vöðvamikil. Hún var oftast hlæjandi, og þegar hún ekki hló, þá brosti hún breiðu og heldur en ekki hressilegu brosi. Hún hafði mjólkurhvítar og steklegar tennur, andlitið var mikið um sig, og það var dirfska og rögg í svipnum. Hárið var gult, en tekið að hvítna, reis í háum kambi upp frá enninu, féll í öldum aftur með höfðinu og var vafið upp í hnakkanum. Röddin var sterk og í henni hrjúfur hreimur. Þegar á barnsaldri hafði þessi kona hneigzt til að hugsa um það, sem hún gerði að síðan að lífsstarfi sínu, var alltaf ljósmóðir, þegar börnin voru í hjónaleik, og innan við fermingu hafði hún lært Vasakver kvenna spjaldanna á milli. Nú stóð Katrín á fimmtugu og hafði tekið á móti langt á níunda hundrað börnum. Sjálf hafði hún eignast fimm börn og síðustu árin verið svo að segja eina fyrirvinnan þeirra. Keik og hress hafði hún allajafna gengið braut sína, langoftast í góðu skapi, áhugasöm og full af þrótti. Fjögur ár voru síðan hún hafði skilið við Sæmund, mann sinn, – og fjögra ára var yngsta barnið þeirra. Sagan um þennan hjónaskilnað þótti enn gómsæt í kaupstaðnum: Sæmundur hafði tekið framhjá, ekki bara pukrað í leyni, heldur gegnið að þessu beint og krókalaust. Katrín hafði ekkert verið að fárast yfir þessu fyrr en hjákonan hafði fætt af sér afkvæmi. Þá þótti Katrínu ekki lengur mega við svo búið standa. Hún tók á móti barninu, og það var síður en svo, að henni sýndist það leyna faðerninu.
En Sæmundur var ekki á því að meðganga.
Katrín sagði:
– Það er ekki um að villast, þú átt þetta barn, Sæmi.
Sæmundur þagði.
– Já, það er ekki um að villast, segi ég . . .
Högg í borðið.
Enn þagði Sæmundur.
Pilsaþytur, snarir snúningar, og nú leyndi hann sér víst ekki, raddstyrkurinn hennar Katrínar.
– Ég hef enga löngun til að skammast við þig, Sæmundur. En þetta ætla ég að segja þér: Þú gengst við barninu og borgar með því. Og þú ferð burt úr þessu húsi strax í kvöld!
Sæmundur opnaði munninn. En áður en hann kæmi upp orði, hélt Katrín áfram:
– Það á hver að eiga það, sem hann á. Og úr því, sem komið er, förum við ekki að gráta hvort annað. Ég efast heldur ekki um, að þú munir það, að ég sagði þér skýrt og skilmerkilega, þegar við giftum okkur, að allt skyldi vera búið, ef annað hvort okkar fyndi sig þurfa sækja viðbitið út fyrir hjónabandið.
Sæmundur stóð á fætur án þess að segja svo mikið sem eitt orð.
Góða stund rann Katrín Karlsdóttir ljósmóðir fram og aftur um gólfið, sneri sér á hæl, nam svo skyndilega staðar.
– Sem gestkomandi maður ertu velkominn hingað, hvenær sem er. Já, ég vil haga, að þú komir til að finna börnin – og komir sem oftast. Og þá þekki ég þig illa, Sæmundur, ef þú vilt ekki sjá börnin þín.
– Katrín, stamaði Sæmundur.
Hún nam staðar frammi fyrir honum.
– Þegiðu, Sæmi, þegiðu eins og þú værir tungulaus! Æstu mig ekki upp. Þú hefur ekkert upp úr því. Við höfum hvorugt neitt upp úr því. Þú þarft ekki að halda að við séum neinir fjandmenn. Mér er alls ekkert illa við þig. Og þú þekkir mig svo vel, að þú veizt, að ekki þýðir fyrir þig að malda í móinn móti því, sem ég vil að nái fram að ganga – eða heldurðu að þú hafir nokkuð upp úr því, Sæmundur? Talaðu nú! Nú máttu tala! Ertu virkilega að gera þér vonir um, að ég hverfi frá því, sem ég einu sinni hef ákveðið? Talaðu, talaðu, segi ég!
Og Sæmundur, sem lengi hafði staðið með opinn munninn og ekki komið að nema einu orði, sagði nú bara þetta:
– Nei, þú gerir það ekki, Katrín . . .
Hann sagði þetta ósköp vesaldarlega. Hann var ekki lengur hinn ótrauði og djarfi víkingur, sem hjó srandhögg í löndum ástarinnar. Og Katrínu ljósmóður fannst víst ekki til um framkomu þessa karlmennis.
– O, vesalingurinn, sagði hún, eins og hún væri að tala við sneyptan rakka. Svo var það ekki meira.
Sæmund sá hún hvorki né heyrði – fyrr en hann var fluttur burt og kom í heimsókn til að skoða börnin.
Hvert orð, sem sagt var þarna í stofunni, heyrðist, ef hátt var talað, yfir í næstu íbúð. Og svo mikið er víst, að greinileg frásögn um orðaskipti þeirra, Katrínar og Sæmundar, komst á kreik meðal almennings. Í kaupstaðnum – og raunar víðar – flaug aragrúi af sögum um Kötu ljósu, eins og hún oftast var kölluð. Það þóttu einhverjar skemmtilegustu sögur, sem menn höfðu á boðstólum. Sumar þessara sagna voru hreinar kynjasögur, aðrar smellið gaman. Og hennar var mátturinn og dýrðin í öllum þessum sögum. Katrín Karlsdóttir ljósmóðir var orðin þjóðsagnapersóna í lifanda lífi.
Ekki fannst ólkinu, að það þyrfti að fara á bak við Katrínu með sögurnar. Það var ekkert í þeim, sem það hélt, að hún vildi ekki heyra. Þó stundum væri vikið frá sannleikanum, þá hafði einginn tilhneigingu til að snúa sögunum upp í níð um ljósmóðurina. Fólk var sér þess ekki meðvitandi, að það reyndi að gera annað úr henni en hún raunverulega var. Ef til vill þótti því meira gaman að einu en öðru í fari hennar, og þá var það stækkað, blásið út og þanið, og stundum meira en góðu hófi gegndi. En það var sama: ánægjan af þessu varð aldrei blandin illgirni. Fólkinu í kaupstaðnum þótti sem sé meira en lítið vænt um hina skörulegu og velviljuðu ljósmóður . . .
Katrín Karlsdóttir var velkomin í Jósefsbúð til að ertast við son sinn, sem hafðist þar við sízt minna en heima, síðan hann varð þeim feðgum handgenginn. Hún hafði alveg sérstaka ánægju af gáskafullum ertingum. Hún kallaði Óla kornið sitt, sjósóttarpeyjann sinn og blessaðan máttleysingjann. Óli, hýr, kátur, liðlegur og fjörmikill, henti sér, sextán ára piltur, í fangið á móður sinni. Og, ljósan stóðst áhlaupið, riðaði svolítið, – en ekki svo, að hún dytti, og hún hélt síðan rígfast utan um strákinn, vildi ekki sleppa honum. En hún varð að gera það. Óli var undur laginn að smjúga úr greipum hennar, og hann var kominn hálfboginn á bak við stól, áður en hún fengi áttað sig.
Það var ekki laust við, að Katrín þyrfti talsvert svigrúm til þess að hún nyti sín undir svona kringumstæðum. Hún teygði úr sér, bæði á hæð og breidd, sló út höndum og fótum, vingsaði sér á alla vegu. Það var ekki svo gott að segja, hvort það voru hreyfingarnar eða hlátrarnir, sem höfðu áhrif á mannamyndirnar á kommóðunni og á veggjunum, svo að þær iðuðu og skulfu, eins og verið væri að kitla þær . . . Þá það lifandi: fjölskyldan í Jósefsbúð. Hvort henni var ekki dillað!
Oftast komst allt á tjá og tundur, þegar Katrín fann upp á því að elta Óla og taka hann til fanga. Hinir nýju stólar ultu um koll og borðið hentist fram og aftur um gólfið, engu líkara en fætur þess hefðu verið töfraðir lífi. Myndarammarnir hrutu einn af öðrum fram af kommóðunni, þilin hristust, og klukkan sló. En Óli var bara korn – duftkorn, skulum við segja, enda varð hann von bráðar að gefast upp fyrir hinni mikilúðlegu konu, Katrínu Karlsdóttur ljósmóður, eða ef til vill lét hann bara undan, því að þetta var þó hún móðir hans. En hvað sem því líður, þá lofaði hann henni að leiða sig heim eins og hvern annan strákpatta, sem nýlega er farinn að sleppa sér milli rúma, og heima var hann góða stund, þótt hann hefði reyndar sitthvað að starfa niður í kró – hjá dánumanninum Daníel.
Ljósmóðirin hlassaði sér niður á stól, þegar heim var komið, og dró strákinn til sín. Svo horfði hún á hann og brosti breitt og hlýtt, strauk fingrunum hægt í gegnum hár hans. Hönd hennar, stór, en lipur og mjúk, lék að hárinu, hvítir, langir fingur í gljájörpum lokkum, sem sveigðust sitt á hvað.
– Kornið mitt, sagði móðirin.
– Ég er nú sextán ára samt, andmælti sonurinn.
Hún sletti í góm og greip nú fastar í hárlubbann.
– Heldurðu að þu þurfir að segja mér, hvað þú ert gamall! Nei, drengur minn, þú ættir heldur að segja mér eitthvað annað.
– Ég er nú elztur, hélt sonurinn áfram, en lét hér þó staðar numið – leit á móðir sína.
Hún horfði bara á hann, brosti, sagði ekki neitt, höndin kyrr á kollinum.
Svo bætti hann við og hnykkti til höfði.
– Ég er ekki óflinkari við lóðir en feðgarnir. Þeir segja það báðir. Danni hefur meira að segja sagt við mig, að ég sé eins góður á sjónum og hver annar. Þeir hafa boðið mér heilan hlut. Ég kæri mig bara ekkert um það ennþá.
Móðirin gældi við efri vör hans með hvítum fingri.
– Þetta er víst að verða eitthvað meira en hýjungur, hló móðirin.
– Hvað mamma?
– Skegg, korn . . . kornið mitt! Ég ætla að kaupa þér rakvél . . . slátturvél. Þú ert að verða sprottinn – og þá . . . já, þá er nú annað mál. – Andartaks þögn. Svo – þú þekkir stelpur? Láttu mig nú heyra?
Óla brá ekki – hann varð ekki einu sinni hissa. Svona var hún mamma hans.
– Já, hana, drengur, talaðu! Stattu ekki eins og múlbundinn kálfur! sagði móðirin hlæjandi og stjakaði við stráknum. – Já, hana nú – Gerða – eða hvað?
– Gerða, tautaði Óli. – Nei, mamma, þú átt ekki að vera að þessu. Hver heldurðu að spyrji strákana sína að svona?
Katrín fór upp á hærri nóturnar.
– Mig varðar ekkert um, hvernig aðrir spyrja, hvað aðrir gera og hvað aðrir segja. Ég hef aldrei apað aðra. Ég er eins og ég er, og þar við situr.
Óli hugsaði sig um. Hann var alveg laus við að fara hjá sér – var hressilegur og djarflegur. Samt sagði hann ekkert.
Löng þögn. Svo rak Katrín á eftir:
– Þú hefur kysst hana á nefið, strákur!
– Kysst hana! nöldraði Óli.
– Já, vertu nú ekki svona dauðans leiðinlegur, afmánin þín! Kysst hana, sagði ég!
– Ég veit það ekki, datt út úr Óla.
– Hana nú! hlakkaði móðirin. – Veiztu það ekki? Nú hækkaði hún sig að mun: – Eruð þið þá svona utan við nú til dags? Alltaf vissi ég, hvort ég kyssti eða kyssti ekki.
– Já, en . . .
– Já, en, hvað ætlar að verða úr þessu hjá þér, vesalingur?
– Já, mér er, sko, alveg sama um Gerðu.
Nú hló Katrín dátt og lengi. Svo sagði hún:
– Auðvitað er ykkur báðum alveg sama. Hélztu – eða hvað, að það yrði eitthvað sérstakt með ykkur? Þið eruð eins og hver önnur fífl og óvitar. En það er gaman að krökkum. Ég held ég verði aldrei svo gömul, að ég hafi ekki gaman að krökkum.
– En, heyrðu, mamma . . . Nú var kominn hiti í rödd þessa unga manns. Hann talaði samt lágt og hægt.
– Já, – hana! Og móðirin ýtti við stráknum.
– Mamma, þekkir þú stúlku, sem heitir Hildur?
– Hildur, hvaða Hildur?
– Hildur, dóttir hans Sölva í Bakkahúsinu.
– Já, víst fullt eins vel og þig. Jæja?
– Það er falleg stúlka, mamma. Ég sá það fyrst í fyrrakvöld. Það kom mér alveg á óvart, að hún væri svona falleg. Við vorum að dansa.
Katrín þreif í öxlina á stráknum.
– Nú ertu ágætur! gjallaði hún. Nú er fyrst eitthvað varið í þig! Þú sást, að hún var falleg, sást það allt í einu. Þetta er snilld . . . Jæja, meira?
Óli hvíslaði:
– Hún kom með mér út. Við vorum ein, mamma.
– Hvert fóruð þið? . . . Katrín talaði líka lágt.
– Hérna upp í hlíðina. Við fórum það einhvern veginn án þess að tala um það.
– Án þess að tala um það, og einhvern veginn. Jahá, þetta var gott! Hvað svo, hvað svo?
– Svo . . . Óli þagði. Síðan: – Við sátum þar lengi. Við gátum ekkert sagt, gátum ekki einu sinni hlegið, við gátum eiginlega ekki neitt. Við bara sátum – og eins og titruðum.
Þögn.
Katrín bærði varirnar, hvíslaði með sjálfri sér, hafði upp eftir honum orðin, aftur og aftur.
Svo sagði hann.
– Mamma, við mættum henni áðan. Sástu hana ekki?
– Sá ég hana? Heldurðu að ég sé með augun alls staðar, barn?
Hann með dálítilli þykkju:
– Það má samt vel horfa á hana.
Nú hló móðirin einn af stóru hlátrunum:
– Jæja, má horfa á hana? Ég er svo alveg hissa!
– Já, við brostum, mamma.
Katrín horfði legni á kornið sitt. Hún tautaði.
– Þið brostuð . . . Hún þagnaði. Svo litlu seinna – og fór nú hærra í tónstigann: – Ég sé alveg, hvernig þið hafið brosað. Það er unun. Ég sé það, drengur minn!
Nú var Óli fyrir alvöru kominn af stað. Hún var einstök, hún mamma. Og hann sagði:
– Hún gaf mér mynd af sér . . . Þú getur horft á hana, þegar ég er ekki hjá þér . . . Mér fannst hún segja þetta, þegar hún rétti mér myndina.
– Þegar ég er ekki hjá þér, tautaði móðirin.
– Mamma . . .
– Nei! . . . Katrín reis snöggt á fætur, hratt strákknum frá sér, ekki samt mjög ómjúklega. – Ekki eitt orð meir, ekki hálft! Út! Álpastu þangað, sem þú átt að vinna! Ég skal strjúka fötin þín. Hana nú, álpastu, hengslastu, asninn þinn . . . En rak . . . sláttuvélina skaltu fá!
Og Óli var þotinn.
Katrín Karlsdóttir ljósmóðir fyllti vel út í dyrnar, þar sem hún stóð og horfði á eftir syni sínum. Víst var hann dálítið mannalegur að sjá, drengurinn, og ekki álappaðist hann áfram eins og draugur upp úr öðrum draug. Og þetta var þó strákur sem þorði að tala við móður síns eins og manneskju. Ekkert purku þar . . . Hildur Sölvadóttir, Ólafur Sæmundsson. Ójú, nöfnin dugðu . . . Hildur Sölvadóttir? Ljósunni hafði fundist hún geðþekkt barn. Hún hafði fljótt lært að brosa, telpan, verið fljót til gangs, strax hressileg og rösk . . . Hum. Þegar hún fæddist. Naflastrengurinn . . . Ljósunni hafði tekizt giftusamlega að losa barnið, ögnina litlu, úr þeim heljarfjötrum . . . Og nú var Hildur Sölvadóttir ungmær, sem brosti við syni ljósu sinnar . . . Katrín Karlsdóttir stóð legni í dyrum sínum og hugsaði um Hildi Sölvadóttur – og einnig um unga stúlku, sem var kölluð Kata. Kannske datt henni líka ákveðinn maður í hug. Ójú – en hann fór eins og hann fór – rakki með rófuna milli fótanna.