ÁframII.
Óli Kötudrengur var stundum á sjónum með Daníel Jósefssyni. Það var þegar Jón sat í landi. Jón var yfirsmiður við sitt eigið hús, en hafði Auði Álfhildi, konu sína, með sér sem undirtyllu – já, sem hvern annan óbreyttan handlangara. Hún sótti borðin í viðarstaflann, bar þau inn á gólfið og hlóð þeim upp. Hann var alltaf síneglandi, negldi klæðninguna innan á klofana. Löngum stundum gerði hún ekki annað en að horfa á, sá hvernig silfurgljáandi naglarnir sukku í hvítgulan viðinn, sá hvernig borðin risu á rönd, hlóðust smátt og smátt upp og mynduðu vegg. Stundum hljóp hún þangað sem naglapakkinn var geymdur – og sótti Jóni saum. Jón vildi alltaf vera með úttroðna vasa af nöglum. Stundum studdi hún líka við borði, þegar hann var að negla eða saga. Svo beið hún eftir næstu fyrirskipun, stóð yfir manninum, mikil um mjaðmir, þykk undir belti – og brjóstin – voru þau ekki orðin eins og þrýsnari? . . . Henn þótti sérstaklega gaman að virða fyrir sér klæðninginn, sem var orðinn naglfastur við klofana. Þessi borð voru kominn þarna á sinn stað. Og úr viðnum andaði sætrömmum eimi, líkt og upp úr jörðinni á svölu haustkvöldi eftir heitan dag. Sums staðar náði klæðningurinn konunni í öxl. Lengra ætlaði Jón ekki að klæða fyrst um sinn, ekki fyrr en þau væru búin að steypa í þetta fyrsta mót.
Yfirsmiðurinn var að fást við að koma fyrir glugga í mótinu. Hann var búinn að baksa lengi við gluggann, bera á hallamál, grína með öðru auganu í teikninguna.
Hún sagði:
– Förum við ekki bráðum að steypa, Nonni?
– Ha? hváði hann og rýndi og rýndi, hafði yfirleitt ekki tíma til að tala núna, maður með blástrikaða teikningu og hallamál.
Svo var þá Jón loksins ánægður með gluggann.
– Er þetta ekki gott? sagði hann og virti gluggann fyrir sér, þar sem hann hafði komið honum fyrir í mótinu.
– Ég hef nú víst lítið vit á svona, anzaði konan. Hún var orðin óþolinmóð. Hvað átti hún að gera við allan þann þrótt, sem ólgaði í æðunum? Standa svona löngum og löngum!
Jón gaf sér tíma til að líta framan í Auði.
– Er ekki gaman? kímdi hann.
Hún hrofði á uppstillinguna. Þau voru umkringd hvítgulum veggjum á alla vegu. Og bráðum, bráðum mundu þessi mót fyllast af steinsteypu. Hún gleymdi að svara honum. Hún varð þurr í hálsinum, og hún kingdi munnvatni.
– Já, er ekki dálítið gaman? hváði Jón.
– Jú-ú, Nonni, – en hvenær byrjum við að steypa?
Hann var með nagla í munninum og svaraði ekki fyrr en Auður ÁLfhildur hafði borið upp sömu spurninguna enn þá einu sinni. Hann var farinn að bjástra við að koma fyrir öðrum glugga.
. . . Nei, það var ekki svo mikið, sem unga konan gat gert þarna, meðan svona stóðu sakir. Hún var beinlínis fegin, þegar hún var kölluð til annarrar vinnu. Og nú var hún ekki kölluð út á grjótreitana til að breiða fisk, heldur ekki inn í ævagamlan trékumbalda, þar sem blautur fiskur var rifinn upp úr stöflum – og þá ekki inn í vöskunarskúrinn. Auði Álfhildi var vísað inn í stóran sal, þar sem var hátt til lofts og vítt til veggja. Þarna var bjart og þokkalegt, og Auður Álfhildur gekk að löngu, breiðu borði. Þarna voru alls fjögur borð, öll breið og löng, og við þau skipuðu sér þéttar raðir kvenna. Og vinnan hófst . . .
Þær flökuðu fisk: flóu af honum roðið, skáru hann frá beininu – og í misjafnlega langar lengjur. Síðan var hann þveginn – og loks látinn í umbúðir, sem voru áletraðar mörgum orðum á framandi máli. Þegar því var lokið, tóku karlmennirnir við og komu honum fyrir í frystinum.
Í þessari steinhöll gat maður rétt úr sér án þess að þurfa að vera hræddur um, að maður ræki höfuðið í stoð eða upp undir bita. Maður gat líka leyft sér að ganga frjálsmannlega um án þess að þurfa að eiga á hættu að festa fót í glufu á gólfinu. Þarna var slétt og traust undir fæti, en ekki eins og í vöskunarskúrnum, þar sem maður hafði helzt á tilfinningunni, að maður væri að ganga í þýfi – og þarna fór maður inn í upphitað herbergi í kaffihléum, hvítmálað og vistlegt. Tímakaupið var ekki lengur borgað í aurum, heldur krónum. Allar flökunarstúlkurnar voru líka komnar á splunkunýja vatnsleðurhnalla með trébotnum. Það small hressilega í steingólfinu, þegar maður færði til fæturna. Og það var rétt undantekning, ef fólk leit við öðru en beztu og dýrustu vinnufötum. Það var af sú tíðin, að maður varð að neyðast til að ganga í druslum.
Kvenfólkið var þarna langtum fleira en karlmennirnir – og flest ungt og frísklegt. Strákarnir sáu sér líka hentast að haga sér svona nokkurn veginn eins og kvenþjóðin vildi vera láta. Reyndar gátu þeir ekki alveg afneitað sínu eðli – voru með ýmiss konar leikaraskap og uppátæki – svona af meinlausara tagi – og létu sitthvað fjúka. Og kvenfólkið var svo sem ekki frábitið slíku. Þetta var hinn óhjákvæmilegi, eilífi ertandi og laðandi leikur hinna tveggja kynja: stofnað til baráttu, svo sem til tryggingar því, að það verði ekki umflúið, sem er öllu vissara . . .
Þarna var ungt fólk, sem fannst loftið létt og himininn oftast heiður, – ungt fólk, sem alls ekki kunni að vera alvarlegt – ekki einu sinni þegar það þótti eiga alveg sérstaklega vel við – nema þá kannske nokkur augnablik í einu, gróandi og gleymandi æska, sem – þegar harmar steðjuðu að – var farin að brosa gegnum tárin áður en hún varð sér umskiptanna meðvitandi.
Þetta fólk lifiði líka á einum hinum mestu blómatímum, sem íslenzka þjóðin hefur lifað. Þetta voru stríðsgróðatímar. Aldrei hafði þjóðinni gefizt eins auðvelt tækifæri til að handsama mikinn auð og nú. Þetta kunni ungafólkið sannarlega að meta – engu síður en stórlaxarnir, sem var á sinn hátt enginn eftirbátur þeirra. Það tók opnum örmum tækifærinu til aukinna þæginda, svalg lífsnautn af bikar hinnar gjöfulu tilveru. Það keypti sér reiðhjól, það keypti sér tvenna og upp í ferna alfatnði . . . Það keypti sér hringa, það keypti sér leyfisbréf, og það keypti prestinn til að blessa yfir sig. Það keypti þau dýrustu húsgögn, sem hægt var að fá þarna – fjarri höfuðstaðnum: tvíbreiða dívana, stóla og keypti sér og keypti sér. Það var ekki farið hægt og gætilega í sakirnar, ekki smátt og smátt. Nei, fólkið ætlaði aldrei að geta hætt að kaupa . . . Hvað það gat keypt? Þið spyrjið? Eins og ekki væri nóg til að kaupa, búðirnar stóðu tómar í kvöld, fullar í fyrramálið. Og þetta var fólkið, sem lifað hafði kreppuna! Já, einmitt. Nú var hægt að svala sér eftir langvarandi þorsta. Nú var hægt að kaupa. Nú voru nægir peningar fyrir hendi. Hvað það var svo gaman að fara í búð og gera verzlun! Kaupa, kaupa, kaupa! Og þótt eldra fólkið væri stundum að ympra á eyðslusemi, skemmtunum og vellystingum, sem engin aðgæzla eða fyrirhyggja væri í, þá var þessu ekki anzað öðruvísi en með góðlátlegu brosi – og svo kátínufullum upphrópunum:
– Hæ, tjúlí, tjú!
Nú, gamla fólkið – það var heldur ekki að sjá annað en það tæki vel þeim auknu þæginum, sem börnin fundu upp á að veita sér og því. Þetta var bara vana nöldur, kreppunöldur, þetta tal um eyðslu.
Og nú fyrst hafði unga fólkið efni á að bregða sér eitthvað, lyfta sér upp, þurfti ekki endilega að ráða sig í vist eða á bátkopp til þess að komast að heiman. Auðvitað var svo farið beint til Reykjavíkur að skoða hinar framandi þjóðir. Hér í kaupstaðnum mátti segja, að þær létu varla sjá sig. Hér voru bara fjórir dátar, einn feitur skallagrímur og þrír strákar. En þegar maður koma suður, þangað sem þessar þjóðir hefðu til sýnis tugþúsundir af státnum og kvensömum strákum, þá datt manni allt í einu í hug slagari, sem maður hafði einhvern tíma heyrt – og maður hafði hann þá svona:
Heima í mínu bæli,
þar eru fjórir menn.
Ef þeir eru ekki farnir,
þá eru þeir þar enn.Ekki skiluðu sér allir eða allar heim aftur til að skoða í bælið sitt. Það var sagt, að suma hefði dagað uppi í setuliðsvinnu og sumar í svokölluðu ástandi. En það af unga fólkinu, sem komst að lokum heim, þótt seint og um síðir væri, lét sér ekki mikið, þó að það sæi dátana, dátana okkar. Það hafði nú séð annað eins. En nú gat maður þó spíkað við þá, jú nó – olræt, verý vell, mæ darling . . . Allt í lagi . . . Þeir svo sem voru þarna allir fjórir með tölu. Ekki bar á öðru. Ja, raunar voru þrír af þeim ekki þeir sömu og áður – hann Jón á tánum var til dæmis farinn, ókei – nei, þrír af þeim voru ekki þeir sömu og áður, en ósköp svipaðir – nú, og sá feiti með skallann, hann var kyrr, hafði bara fitnað og skallinn stækkað. Þeir höfðu aðsetur sitt í litlu húsi, – grænn blettur í kring. Og á græna blettinum lágu hinir fjórir stríðsmenn í mosabrúnum buxum og treyjum. Það var eins og mosinn væri farinn að leggja undir sig túnblettinn. En loks urðu stríðsmennirnir leiðir á að flatmaga, voru líka orðnir svangir af að hugsa um mat, sem var það eina, sem þeir þurftu um að hugsa. Svo suðu þeir eitthvað handa sér, þegar þeir þá nenntu því, en annars skáru þeir upp dósir, sem þeim höfðu verið sendar til þess að þeir þyrftu ekki að eyða miklum tíma frá stríðinu í matartilbúing. Stundum voru þeir á rangli um kaupstaðinn, brostu, heilsuðu kunnuglega, tóku þátt í íþróttum með unga fólkinu, dönsuðu meira að segja – og léku á hljóðfæri fyrir æskulýð kaupstaðarins.
Og stúlkurnar sungu fyrir dátana fjóra:
Gef mér koss – gef mér koss.
Við trúlofum okkur í kross.
Svo dönsum við saman, unz dagurinn skín,
og dreymandi teygum hið fjörgandi vín.
Því ástin er hjörunum hnoss
og heimurinn brosir við oss.
Við lifum og flissum,
leikum og kyssum
langt fram á dag. – Gef mér koss!Hvað svo? Ja, kannske vildu dátarnir gera ennþá fleira fyrir sig og unga fólkið – og þarna var dalur, og þarna var hlíð – og margt er það sem gerist í ríki náttúrunnar.
Ekki er því að neita, að stundum sinntu dátarnir alvarlegum viðfangsefnum. Það kom fyrir, að þeir tækju byssurnar sínar, skrúfuðu þær sundur, hreinsuðu og smyrðu, skrúfuðu þær svo saman aftur, miðuðu þeim upp í hlíð og skytu í brúsa úr blikki. Þeir lögðust flatir, stundum létu þeir sér líka nægja að leggjast á hnén, hölluðu vanganum fast að skeftinu, miðuðu vandlega og skutu í blikkdunk upp í fjalli!
– Hæ, tjúlí, hæ!
Margir brostu. Og því ekki að brosa að þessu? En . . . Þær voru eitthvað á annan veg, sögurnar, sem útvarpið sagði oft á dag um banaspjótið úti í veröldinni . . . Og nú fann fólkið allt í einu, hvað það var gott að vera Íslendingur. Aldrei hafði því almennt verið haldið fram fyrr en nú, að það væri öfundsvert, að vera smáþjóð á hjara veraldar – í Dumbshafi norður. Nú var það orðið sannmæli, að fólkið yndi glatt við sitt. Það fékk marga rauða seðla í lúkurnar. Þú keyptir – og þú gazt líka selt, og það, sem keypt var, hækkaði stöðugt í verði, og kaup fólksins hækkaði líka með degi hverjum, svo að segja, eins og sólin á vorin. Mennirnir, sem sátu æðstu stóla þjóðarinnar, hristu höfuðið og sögðu: Mínir elskanlegu, við getum því miður ekki haft þetta svona . . . Það var þeirra starf. Tíu krónur – nefndu sand og ösku. Einn rauður, og annarr rauður, margir rauðir, þúsund – milljón, milljónir, lagsmaður . . . Hæ, tjúlí, hæ!
Eins og búast mátti við, var einstaka maður þybbinn fyrir og vildi ógjarnan fljóta stjórnlaust inn í hringiðuna – og þá sízt án allrar athugunar. Já, nokkrir stóðu meira að segja alveg þversum, lögðu jafnvel fyrir, söfnuðu upp á seinni tíma – eða lögðu gróða sinn í fyrirtæki, sem ekki gáfu skjótfenginn gróða, en þóttu líkleg til að þrífast, þó að tímarnir breyttust, og þannig mátti fólk svo sem hegða sér, ef því sýndist svo. Hér norður á hjara veraldar var frelsið.
Það voru nú til að mynda ungu hjónin, sem reistu hús þarna inni í hvamminum í hlíðinni. Þau eyddu ekki peningum sínum í stundargaman, reikult og valt. Þau keyptu sement og timbur. Þau tóku út eins naumt til fæðist og klæðis og þau gátu framast komizt af með. Þau unnu langa vinnudaga. Samt urðu þau að vingast við bankann.
– Já, alveg sjálfsagt, sagði bankastjórinn. – Þessar sex þúsund krónur, geturðu fengið.
Þetta voru svörin, – sá tími liðinn, sagði Daníel í Jósefsbúð, þegar hundrað krónur úr banka – með góðri ábyrgð – voru náðarbrauð . . . Og Jón Daníelsson fékk í bankanum langan og digran vindil í ofanálag á jáið.
En þrátt fyrir alla alúðina, vindilinn og greiðviknina leizt Jóni undir niðri ekki meira en svo á þessa lántöku, þegar til kom. Það var eins og einhver ósýnilegur og óviðkomandi ýmist gengi eða sæti við hliðina á honum og hvíslaði ertnislega og illkvittinn:
– Víst gæti nú orðið full erfitt hjá þér að standa straum af þessu karlinn! Ætli það ekki?
En Jón Daníelsson hristi þennan náunga fljótlega af sér, hunsaði hann, lét sem hann væri ekki til.
Jón og Auður hrærðu steinsteypu og helltu henni í mót. Ljósgrátt sementið rauk um þau í logninu. Þau urðu þurr í nefi og munni og fleygðu sér því öðruhverju á lækjarbakkann og drukku. Svo tóku þau aftur til við að hræra steinsteypu. Þetta reyndi ekki eins mikið á axlir og fætur og sand- og malarburðurinn, en því meira á bak og handleggi. Erfiðast var það meðan efnið var að blotna. Auður Álfhildur hafði vanizt þessu verki í fyrrahaust, þegar þau steyptu gólfið. Hún fékk samt stundum mikinn verk í bakið og þó einkum í mjóhrygginn. Hún brosti: Hún vissi, hvers vegna hún fékk svona sáran verk. Maður vann sér víst alltaf svo erfitt, þegar svona stóð á. Og nú leyfði unga konan sér oft og tíðum að rétta sig upp og láta líða úr sér. Hún hugsaði ekki lengur bara um sig og hann og húsið.
Auður Álfhildur þjappaði steypunni í mótin með tréspaða. Jón bar efnið til hennar. Stundum var konan líkt og hugsi.
Jón kom með tvær fullar fötur.
– Hvað ertu að hugsa? spurði hann. – Ég er að hlusta.
– Og á hvað?
– Ég er að hlusta eftir dálitlu.
– Eftir dálitlu? Hann leit í kringum sig. Svo aftur á Auði . . . Hafði hún ekki roðnað? – Dálitlu – hvíslaði hann. Hann vissi þó ekkert, en að það væri eitthvað í sambandi við þetta, sem var í vændum – það hafði honum samt allt í einu flogið í hug.
Svo hvíslaði Auður Álfhildur:
– Eftir barninu – hvort það hreyfir sig.
Hann var undrandi – líka hrifinn.
– Hreyfir það sig?
Hún brosti – og nú var hún ekki lengur rjóð og vandræðaleg:
– Já, og stundum svo mikið, að ég finn það, þó að ég hlusti ekki neitt. Það ólmast! . . . Hún hló og rétti út höndina eftir annarri fötunni. Það varð nú heldur skruðningur, þegar hún hvolfdi steypunni í mótin. Um stund horfði hún á grábláa, hrjónungskennda leðjuna. Svo tók hún að pjakka með spaðanum, því að hvergi máttu myndast loftholur; það myndi veikja veggina. Og Auður hugsaði um húsið: Sérðu, Auður Álfhildur! Hér er húsið þitt að rísa af grunni. Þetta verður traust hús, traust eins og sú gleði, sem því er fyrirhugað að hýsa . . . Og nú, þá er unga konan stóð þarna – mitt í önn dagsins, flæddi um hug hennar sams konar ylur og birta og yngir jörðina á hverju vori.