บัตรรายการ : เครื่องมือเข้าถึงทรัพยากรสารสนเทศ
1. ความหมายของบัตรรายการ
บัตรรายการ คือ บัตรที่รวบรวมและบันทึกรายการต่างๆ ที่สำคัญของหนังสือหรือรายละเอียดสำคัญของหนังสือหรือ
ทรัพยากรสารสนเทศในรูปอื่นที่นำมาจัดหรือเรียงอย่างเป็นระเบียบเพื่อให้ทราบถึงตำแหน่งที่อยู่ของหนังสือแต่ละเล่มในห้องสมุด

2. ประโยชน์ของบัตรรายการ
2.1 บอกให้ทราบว่าในห้องสมุดมีหนังสือหรือทรัพยากรสารสนเทศใดบ้าง
2.2 ให้รายละเอียดของหนังสือแต่ละเล่มเกี่ยวกับ ปีที่พิมพ์ สถานที่พิมพ์
2.3 ช่วยผู้ใช้ค้นหาหนังสือที่ต้องการได้แม้ไม่ทราบชื่อเรื่อง ชื่อผู้แต่ง
2.4 ให้ความสะดวกผู้ใช้ในการเตรียมเขียนรายงาน
2.5 ช่วยผู้ใช้ทราบว่าห้องสมุดมีหนังสือในหมวดวิชาใดมากน้อยเพียงใด

3. รูปแบบของบัตรรายการ
3.1 รายการแบบพิมพ์รวมเล่ม (book catalog) คือรายการของหนังสือหรือวัสดุในห้องสมุดโดยจัดทำเป็นรูปเล่ม เช่น
The National Union Catalog เป็นต้น
3.2 รายการแบบบัตร (catalog card) คือรายการของหนังสือที่บันทึกไว้บนบัตรเรียกว่าบัตรรายการ ซึ่งทำด้วยกระดาษ ขนาด 3 X 5 นิ้ว ด้านล่างของบัตรมีรูเจาะไว้สำหรับร้อยบัตรเรียงไว้ในแนวตั้งเก็บใน ลิ้นชักไม้หรือโลหะ
4. ลักษณะและส่วนประกอบของบัตรรายการ
โครงร่างบัตรหลักหรือบัตรผู้แต่ง

เลขเรียก ชื่อผู้แต่ง……………………………………………………………
หนังสือ ชื่อหนังสือ .- ครั้งที่พิมพ์.-สถานที่พิมพ์ : สำนักพิมพ์, ปีที่พิมพ์.
จำนวนหน้า.
หมายเหตุ
เลขมาตรฐานสากล
1. แนวสืบค้น……………………………………………

ตำแหน่งรายละเอียดของหนังสือที่บันทึกในบัตรรายการ
510
511 511 สมพร บุญรัตน์.
ส16ค คณิตศาสตร์1 พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ : ทวพ. 2546.
145 หน้า.
1. ตรีโกณมิติ. 2. สมการ

5. ประเภทบัตรรายการ
5.1 บัตรหลัก (Main card) หรือบัตรยืนพื้น (unit card) มีรายการหลักปรากฏอยู่บนบรรทัดแรก มีรายละเอียด ในบัตรรายการครบถ้วน ใช้เป็นบัตรหลักในการจัดทำบัตรเพิ่มเติมอื่นๆ
บัตรหลักชื่อผู้แต่งเป็นบุคคล

5.2 บัตรชื่อเรื่อง (Title card) มีชื่อเรื่องของหนังสืออยู่บนบรรทัดแรกของบัตรเหนือรายการผู้แต่งส่วน รายการอื่นๆ นั้นเหมือนบัตรหลักทุกประการเว้นแต่ไม่มีส่วนที่เป็นแนวสืบค้น
5.3 บัตรเรื่องหรือบัตรหัวเรื่อง(Subject card) เป็นบัตรเพิ่มที่มีหัวเรื่องคือคำหรือวลีที่แสดงถึงเนื้อหา ของหนังสือเล่มนั้น อยู่บรรทัดบนสุดของบัตรถ้าหัวเรื่องภาษาไทยมีการขีดเส้นใต้หรือเป็นอักษรสีแดง ถ้าหัวเรื่องภาษา
5.4 บัตรแจ้งหมู่หนังสือหรือบัตรทะเบียนหนังสือ(Shelflist card) เป็นบัตรที่มีรายละเอียดสมบูรณ์ เหมือนบัตร หลักแต่มีเลขทะเบียนของหนังสืออยู่ที่ด้านซ้ายตอนล่างของบัตรเพิ่มขึ้นมา เพื่อใช้ในการติดตามจำนวนหนังสือ ว่าเข้ามาใน ห้องสมุดเป็นลำดับเล่มที่เท่าใด
การเรียงบัตรรายการ
บัตรรายการทุกชนิดเรียงไว้ในลิ้นชักของตู้บัตรรายการแต่ละลิ้นชักมีหมายเลขและตัวอักษรปิดไว้ที่ด้านหน้าเพื่อบอกให้ทราบว่า บัตรรายการอยู่ในลิ้นชักหมายเลขที่เท่าไร และเริ่มต้นตั้งแต่ตัวอักษรใดและสิ้นสุดที่ตัวอักษรใดและภายในลิ้นชักยังมีบัตรแบ่งตอนเรียงคั่น อยู่กับบัตรรายการแต่ละตอน
บัตรแบ่งตอนคือ บัตรที่ทำด้วยกระดาษ โลหะหรือพลาสติกมีขนาดสูงกว่าบัตรธรรมดา บนบัตรแบ่งตอน มีอักษรย่อหรือ ข้อความเพื่อบอกให้ทราบว่าระหว่างบัตรแบ่งตอนนั้นขึ้นต้นด้วยอักษรอะไร เพื่อช่วยให้หาบัตรรายการได้รวดเร็ว และง่ายขึ้น

7.1 วิธีเรียงบัตรรายการที่ใช้ในห้องสมุดมี 3 วิธี คือ
7.1.1 เรียงบัตรแบบพจนานุกรม (dictionary catalog) เป็นการเรียงบัตรทุกชนิดไว้ด้วยกันตามลำดับอักษร โดยถือคำแรกของข้อความบนบรรทัดแรกเป็นหลักแล้วเรียงตามลำดับอักษร ก-ฮ หรือ A-Z นิยมใช้กับห้องสมุดที่มีหนังสือไม่มาก เช่น
ห้องสมุดโรงเรียน
7.1.2 เรียงบัตรตามเลขหมู่หนังสือ (classified catalog) คือการเรียงตามระบบการจัดหมู่นิยมใช้ในประเทศยุโรป
7.1.3 เรียงบัตรโดยแยกประเภท (divided catalog) เป็นการเรียงโดยแยกบัตรผู้แต่ง บัตรชื่อเรื่องบัตรหัวเรื่อง
แบ่งได้ดังนี้
- รวมบัตรผู้แต่งกับบัตรชื่อเรื่องไว้ด้วยกัน แยกบัตรหัวเรื่องไว้ต่างหาก
- รวมบัตรชื่อเรื่องและหัวเรื่องไว้ด้วยกัน แยกบัตรผู้แต่งไว้ต่างหาก
- เรียงบัตรทั้ง 3 ประเภทออกจากกัน ห้องสมุดขนาดใหญ่ในประเทศไทยนิยมใช้

7.2 การเรียงบัตรรายการหนังสือภาษาไทย เป็นไปตามหลักเกณฑ์ดังนี้
7.2.1 เรียงตามลำดับอักษรข้อความบรรทัดแรกของบัตร ก-ฮ
7.2.2 คำที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะตัวเดียวกัน เรียงคำที่มีตัวสะกดไว้ก่อนคำที่มีรูปสระ
7.2.3 คำที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะเดียวกันเรียงลำดับรูปสระที่ประสมอยู่กับพยัญชนะนั้น โดยยึดหลัก

- อะ อัว อัวะ อา อำ อิ อี อึ อื อุ อู
- เอ เอะ เอา เอิย เอีย เอียะ เอือ เอือะ
- แอ แอะ
- โอ โอะ ใอ ไอ

7.2.4 ตัว ฤ เรียงไว้หลังตัว ร สำหรับ ฦ เรียงไว้หลังตัว ล
7.2.5 วรรณยุกต์ เอก โท ตรี จัตวา ไม่ไต่คู้ และการันต์ ไม่นับลำดับในการเรียง
7.2.6 อักษรย่อชื่อหน่วยงานจัดเรียงลำดับอักษรย่อชื่อนั้น
7.2.7 อักษรย่อใดๆ ถ้ามีอักษรย่อซ้ำกันเรียงตามลำดับของอักษรตัวถัดไป
7.2.8 ผู้แต่งคนเดียวกันแต่งหนังสือหลายเล่มเรียงตามลำดับอักษรตัวแรกของชื่อเรื่อง
7.2.9 ผู้มีราชทินนามตรงกันเรียงลำดับบรรดาศักดิ์สูงไว้ข้างหน้าบรรดาศักดิ์ต่ำ
7.2.10 หนังสือที่มีชื่อเรื่องเป็นตัวเลขนำหน้าเรียงตัวเลขนั้นตามคำอ่าน
7.2.11 หนังสือที่มีการพิมพ์หลายครั้ง เรียงบัตรรายการครั้งที่พิมพ์ล่าสุดไว้ก่อน
7.2.12 บัตรหัวเรื่องที่เป็นประวัติศาสตร์เรียงตามลำดับเหตุการณ์ในประวัติศาสตร์
7.2.13 บัตรหัวเรื่องที่เริ่มต้นด้วยคำหรือข้อความเดียวกันให้เรียงดังนี้

- หัวเรื่องเดี่ยว เช่น การศึกษา
- หัวเรื่องเฉพาะที่ขีดคั่นอยู่ระหว่างคำสองคำ
- หัวเรื่องเฉพาะที่มีเครื่องหมายจุลภาคคั่นระหว่างคำ

7.3 การเรียงบัตรรายการภาษาอังกฤษ
7.3.1 เรียงตามอักษร A - Z โดยเรียงแบบคำต่อคำไม่คำนึงถึงเครื่องหมายใดๆ
7.3.2 คำนำหน้านาม (Article) เช่น a, an, the, de, dela, les และอื่นๆ เวลาเรียงไม่คำนึงถึงคำเหล่านี้ แต่เรียงลำดับอักษรของคำที่อยู่ถัดไป
7.3.3 อักษรย่อ (Abbreviated torms)ชื่อย่อและอักษรย่อ (Initial) ให้เรียงลำดับอักษรของตัวย่อนั้นๆ ก่อนจึงเรียงคำที่ไม่ใช่คำย่อตามมา คำย่อ (Abbreviation) คำย่อที่เป็นคำนำหน้าชื่อบุคคลและยศ เวลาเรียงให้เรียงเหมือนเป็นคำที่สะกดเต็ม
7.3.4 สัญลักษณ์และเครื่องหมายต่างๆ เรียงตามลำดับอักษรเหมือนสะกดเป็นตัวหนังสือ ที่ใช้เรียกสัญลักษณ์เหล่านี้น
7.3.5 ตัวเลขที่บอกจำนวนให้เรียงลำดับตามคำอ่าน
7.3.6 วิสามานยนาม (Proper noun) ที่มี prefix ประกอบให้เรียงลำดับเหมือนเป็นคำเดียวกัน ได้แก่ De Dela Del Mar Van El
7.3.7 คำที่มีเครื่องหมายยัติภังค์ - (Hyphen) ถ้าเป็นคำสมบูรณ์อยู่ในตัว เรียงแยกเป็นคนละคำ โดย ไม่คำนึง ถึงเครื่องหมาย ถ้าคำแรกเหมือนกันให้เรียงลำดับคำถัดไป
7.3.8 ถ้าเป็นคำอุปสรรค (Prefix) เป็นคำที่ไม่สมบูรณ์ในตัวของมันเองถึงแม้เขียนมีขีดคั่น เขียนห่าง กัน หรือเขียนติดกัน ก็ให้ถือเป็นคำเดียวกัน ได้แก่

anti pre sub
bi post super
co pro trans
ex re tri
inter semi

7.3.9 หัวเรื่องประวัติศาสตร์ที่แบ่งเป็นยุคสมัย เรียงตามลำดับยุคสมัยหรือตามเหตุการณ์

8. วิธีใช้บัตรรายการ
1 ถ้าผู้ใช้ทราบชื่อผู้แต่งให้เริ่มค้นที่ชื่อผู้แต่ง
2 ถ้าผู้ใช้ทราบเฉพาะนามแฝงให้ดูที่ชื่อนามแฝงโดยค้นได้จากตู้บัตรผู้แต่งภายในนามแฝงจนพบบัตรโยงไป สู่นามจริง
3 ถ้าผู้ใช้ทราบชื่อผู้แต่งร่วม ผู้แปล ผู้รวบรวม สามารถค้นจากตู้บัตรผู้แต่งภายใต้ชื่อบุคคลเหล่านั้น
4 ถ้าผู้ใช้ทราบชื่อหนังสือต้องไปดูที่บัตรชื่อเรื่อง
5 ถ้าผู้ใช้ไม่ทราบทั้งชื่อผู้แต่ง และชื่อหนังสือที่ต้องการค้นหาโดยทราบแต่เพียงว่าต้องการหนังสือเกี่ยวกับเรื่องใดเรื่องหนึ่ง หรือวิชาใดวิชาหนึ่งก็ให้เปิดดูที่บัตรหัวเรื่องหรือบัตรเรื่อง